Алтын балық

Баяғы заманда Бағдат шаһарында жоқшылықпен күні өткен бір кемпір мен шал тұрады екен. Олардың ортасында сегіз жасар жалғыз ұл баласы болыпты. Кемпір үй ішімен айналысады да, шал ау тартып, азын-аулақ іліккен балықты талшық қып тағам етіп күнелтеді екен. Бір күні баласы: – Әке, мен де ау салуды үйренейін, бүгін мені жібер, – деп өтінеді. Шал мен кемпір жалғызы әлдеқалай суға түсіп кете ме деген қауіппен ұлықсат етпесе де, бала жылап-еңіреп қоймағансын, «барсаң бар» дейді. Бала қуанып кетеді. Кешкісін құрған ауына ертесімен барып қараса, бір алтын балық оралып тұрады. Бала қуанғанынан не істерін білмейді. Үйге жеткенше жүгіреді. Баласының алтын балық әкелгенін көргенде, қуаған кемпір мен шал тұра жүгірісіп, біріне-бірі соғылысып құлап та қалысады. Шал балықты алып шаһардың патшасына жүгіреді. Патша сарайының күзетшілері оны сарайға кіргізбей әуре жасайды. Ақырында «патшаға тарту етіп алтын балық әкелді» дегенді естіп, кіруге патша өзі рұқсат береді. Балықты көрген патша шалға: – Сен өміріңде алтын балық ұстап көрген жоқ едің, мынаны кім ұстады? – деп сұрайды. Шал: – Кішкентай ұлым ұстады, – деп жауап береді. – Онда сол баланы жібер маған, – деп, шалды үйіне қайтарады. Бала келгенсін патша оған көп алтын береді, бала үйіне қуанып қайтады. Оны естіген патша санаттары күншілік етеді. Олар патшаны былай деп азғырады: – Бұл алтын балық жалғыз болмау керек. Оның жұбайын таптырып алыңыз балаға, – дейді. Патша санаттарының айтқан ұсынысын қабыл алады. Баланы шақырып алып: – Бұл балықтың жұбайын тауып әкел, – деп бұйырады. Сау басына сақина тілеп алған бала үйіне жылап келеді. Патшаның бұйрығын айтады, әке-шешесі де қатты налиды. Содан бала тағы да ау құрады. Ауына барса тағы да алтын балық ілігіп жатыр екен. Балықты алып тағы да патшаға апарып тартады. Патша қатты разы болғандықтан көп алтын қазына береді және кемпір-шалға жақсы сарай салдырып береді. Бұрын өлмесінің күнін кешкен шалдың үйі қазір кең бөлмелері бар, дүние-мүлкі мол, жақсы, сәулетті үйлердің катарына кіреді. Мұны көрген патша санаттары өшпенділікті бұрынғыдан да күшейтеді. Олар енді баланы алысқа, «барса келместің» жолына жіберудің айласын қарастырады. Олар патшаға келіп былай дейді: – Мәртебелі тақсыр, бұл бір тамаша іс болды. Тек бір келіспейтін жері алтын балық жай сауда өмір сүре алмайды, оның дүниеде өзіне лайықты алтын суы да болуға тиісті, енді соны алдырыңыз, – дейді. Аңқау патша оған да иланады. Баланы шақыртып алып алтын су тауып әкелуге жұмсайды. – Орындамасаң, дарға асып өлтіремін, – дейді патша. Бала үйінеқаттықамығыпкеледі.Әкесі:«Тағынеәміреттіпатша?» – деп сұрайды. Бала: «Алтын су тауып алып кел деді», – деп жылайды. Кемпір-шал мұны естігенде естерінен айрылады. Бір күні бала әке-шешесімен бақыл айтысып, алтын су іздеп алыс сапарға шығады. Ол неше орман, өзендерден өтіп, биік асулардан асып, елсіз-сусыз шөл далалармен бет алды құла түзбен жүре береді. Бір жерлерге келгенде қой баққан шалға кез болады. Қарияға сәлем беріп қолын алады. Шал баладан жөн сұрайды. Бала өзінің бағдаттық екенін, патшасының әмірі бойынша алтын су іздеп жүрген жан екенін айтады. Қойшы шал ұзақ ойланып, сөйлепті. – Тегі ондай су бары бар, бірақ оған жетіп алып, қайту оңай іс емес, – дейді ол. Осы арадан қырық күншілік жол жүріп үлкен дарияға кез боларсың, одан кемеге мініп өтесің. Дарияның ол шеті мен бұл шеті өте қашық. Кеме жыл тәулігінде бір оралады. Кеме бергі жағада болса тез өтесің, арғы жағада болса бір жыл күтуіңе тура келеді және, – дейді қария сөзін жалғап, – содан әрі тағы жүре бересің. Алдыңнан тас қорған көрінер, ол көрінгеннен кейін де он тәулік жол жүресің. Оның биіктігі қырық кез дейді айтушылар. Оны қыз патшасы билеп тұрады. Оның халқы да әйелден болса керек. Науғысы адам перісі дейді. Міне, осы шаһардың інгінде алтын сулы көл бар дегенді естігенім бар, шырағым, – дейді шал. Бала одан әрі де ұзақ жүріп, қария айтқан дарияға келсе, керуен тиелген кеме жағадан жаңа ғана қозғалып барады екен. Жартастан кемеге секіріп берді бала. Сәті болғанда кеменің дәл үстіне түседі. Теңізден өтіп шығып неше тәулік жол жүргеннен кейін қыз патшасының тас қорғанына да жетеді, бірақ қорғанның биіктігі сондай, оның басына шығу былай тұрсын, тіпті, төбесіне қараудың өзі қауіпті болады балаға. Бала қатты қамығып, зарлап жылайды, дегенмен қарап жата алмайды. Қорғанның сыртын айналып жүре береді. Ақырында бір қорғанға жанай шыққан зәулім терекке кезігеді. Бала соның бойымен өрмелеп қорғанның басына шығады. Қорған іші бүкіл қала, тамаша бір нұрлы сәулеге бөленіп көз тұндырып тұр екен. «Бұл алтын судың сәулесі болар», – деп ойлады бала. Мұны көрген бала дәті шыдап аялдай алмай қорғаннан ішке қарай секіреді. Содан кейінгіні өзі де сезбейді. Бір уақытта көзін ашса, бір үйдің ішінде жатыр екен. Үй ішіне көз салып қараса, тамаша көрікті үй екен, ешбір жан сезілмейді. Бір уақытта есіктен бойжеткен қыз кіреді. Қыздан бала сұрай бастайды. – Мен қайда жатырмын? – Сені қорғанның ішінде мүшкіл халде жатқан жеріңнен осы үйге алып келдім, бүгін үшінші күн, сен маған өз жайыңды баян етші! – дейді қыз. – Мен Бағдаттан келемін, алтын су іздеп жүрмін, – дейді бала. – Сенің іздеген суың осында бар. Бірақ, бұл жер сен үшін өте қауіпті, – дейді қыз. Мұнда, – дейді ол, – адам перісінің уалаяты тұрады. Патшамыз Қорлығайым деген қыз. Оның халқы да бір өңкей әйелдер, еркек адам атымен болмайды. Егерде ер адам мұнда кезіксе өлтіреді, мен саған шынымды айтсам, өзім бұл араның науғысы емеспін. Тегі, сол өзіңнің айтқан «Бағдат» шаһарынан болуым керек. Олай дейтінім, – дейді қыз, – патшамыздың маған «әй, Бағдат қызы» деп шақырғаны әлі есімде қалыпты. Мені осында жас кезімде көтеріп алып келсе керек. Сондықтан, – дейді қыз, – осы мен тұрған үйде көрінбей тұра бер. Білсе, сені де, мені де жоқ қылады. Сонымен бала көрінбестен қызбен бірге бірі апа, бірі іні есебінде тұра береді. Әлгі «Бағдат қызы» патшаның аспазшысы екен, ол күн сайын түрлі жемістерден басқа да әртүрлі тәтті өсімдіктерден тамақ жасап беріп тұрады екен, алайда тағамға тұз салу дегенді білмейді екен. Бір күні бала қалтасының түбінде жүрген бір кесек тұзды қазанға тастап жібереді. Сол күні асын ішкеннен кейін Қорлығайым аспазшы қызды шақырып алып: «Бүгінгі асты кім пісірді», – дейді. Аспазшы қыз бүгінгі тамағының аса дәмді екендігін өзі де сезген болатын, сондықтан ол былай деп жауап береді: – Тақсыр патшам, мен сізге нағыз шынымды айтайын. Бұдан он бес жыл бұрын еш адамға қатыссыз жүкті болып бір қыз тудым, сол қызым қазір он бес жасқа жетті, бүгінгі асты пісірген сол, – дейді. Патша өзінің санаттарын жиып алып: – Қазір шаһардың халқын түгел алтын көлдің жағасына сапқа тұрғызыңдар, – деп бұйырады. Әлгі аспазшы қыз да баланы қыздарша киіндіріп жиынға алып барады. Халық жиналып болған соң, дереу шешініп суға түсуге тәртіп беріледі. Сол уақытта баланың ер екені анықталады да, бір санатына патша баланың басын кесуге бұйырады. Баланың басын алмақшы болған патша санаты баланың көрікті жүзінен есі ауып құлайды. Екінші санаты да оның аяғын құшады. Бұған ашу шақырған патша балаға қылышын алып өзі ұмтылады. О да есі ауып құлайды. Есін жиып, Қорлығайым патша халқын таратады да, баланы өз сарайына енгізуге бұйырады. Сарайға келгенсін қыз патша балаға айтады: Мен саған ашуына болуым мүмкін, әйтпесе осындай жағдай болмаған болар еді. Қарсылығың болмаса саған тұрмысқа шығар едім, – дейді. – Қарсылығым жоқ, – дейді бала, – бірақ сізге қояр бір тілегім бар, қабыл алсаңыз. – Айт! – дейді қыз патша. – Мен елімнен шыққанда, патшамыздың әмірі бойынша, алтын су іздеп шығып едім. Сол іздегенім сіздің шаһардан табылды. Соны патшамызға табыс етсем деймін. Тілегім осы, – дейді бала. Патша баланың тілегін қабыл алып, Шолақ пері деген бас санатына бұйрық береді: «Керекті мөлшерде алтын суды алып және мына баланы қанатыңа отырғызып Бағдат патшасына жеткіз», – дейді. Бағдат патшасының сарайына алып келіп түсіреді де, Шолақ пері былай дейді: «Патшаңызға кіріңіз де, алтын балық жүзетін хауызды көрсетіңіз және, – дейді ол, – мен өзіңе керек болған кезде, мынаны тұтата қоярсың», – деп шашынан екі тал жұлып береді. Бала патшасына кіріп бұйрығын орындап келгенін айтып: – Хауызды қараңыз, – дейді. Қараса, хауыз алтын сумен лық толып тұрады. Оны көрген патша хисабы жоқ сыйлықтар береді. Бала үйіне барғанда әке-шешесі баласын танымай қалады. Қасірет пен қапалық шеккен сорлылар айтумен әрең таниды. Олар баласының аман келгендігіне үлкен той жасап жатқанда, патшаның жауыз санаттары баланы қалайда жоюға әрекеттеніп жатады. Олар тағы да патшаға келіп былай дейді: – Зор мәртебелі, патша ағзам! Дәрежеңіздің бұдан да жоғары болғанын шын ниетпен тілейміз. Сіздін, алтын балығыңыз да бар, ол еркін жүзетін алтын суыңыз да болды. Әрине, тақсыр, бұған өзіңіздің данышпандығыңыз арқылы жетіп отырсыз. Екінші жағынан, біздің көмегіміз болғанын біліп отырсыз. Біздің сізге тағы бір берер кеңесіміз бар. – Айтыңыздар, бағалы ұсыныстарынды тыңдауға әрдайым әзірмін, – дейді патша. – Ол мынандай, дүниеде екі алтын құс бар дегенді естиміз. Енді соны алдырсаңыз, мәртебеңіз бұрынғыдан да артар еді, – деп азғырады олар. Ақылсыз патша оған да иланады. Баланы шақырып алып екі алтын құсты тауып әкелуге бұйырады. Бұл жолы да бала үйіне қамығып келеді. Алайда ол Қорлығайымға барып ақылдаспақшы болады. Шолақ перінің екі тал шашын тұтатады. Сол-ақ екен, Шолақ пері жетіп келіп, баланы алып қыз патшаға көзді ашып-жұмғанша жетіп барады. Бала қыз патшаға өз патшасының тапсырмасын – екі алтын құсты іздейтінін айтады. Қорлығайым оны да өзі табатынын ескертеді. Шолақ періні өзінің басқа елде патша болып тұрған ағасына жұмсап былай дейді: – Қорлығайым қарындасың ерге шығатын болды, соның тойына шақырады және екі алтын құсын шашуға алып келсін деп айтты де, – дейді. Қарындасының тойына екі алтын құсын алып, ағасы да келеді. Сөйтіп, Қорлығайымның отыз күн ойыны, қырық күн тойы өткенсін, екі алтын құсты алып бала Шолақ перінің қанатына мініп еліне келеді. Патшаға екі алтын құсты тарту қылып тартқасын патша разы болып патшалық тағына отыруға балаға өз орнын береді. Сүйтіп, кемпір-шалдың баласы екі елді өзі билеп, Қорлығайымды әйелдікке алып, барша мұратына жетіпті. Қорлығайымға аспазшы болған бағдаттық қыз сол баланын, туған апасы, кемпір-шалдың тұңғыш қызы екен. Оны бес жасында белгісіз нәрсе көтеріп алып кеткен екен. О да әке-шешесін көріп, қуанышқа кенеледі.

Once upon a time, in the city of Baghdad, there lived an old woman and an old man who were struggling with poverty. They had a single son who was eight years old. The old woman took care of the household, while the old man fished, catching a few fish to make a meager meal. One day, the boy said, "Father, let me learn to fish too. Please let me go today." Although the old man and woman were worried that their only child might drown, the boy cried and begged until they finally said, "If you want to go, go." The boy was overjoyed. The next morning, he went to check the net he had set the night before and found a golden fish caught in it. The boy was so happy that he didn't know what to do. He ran all the way home. When the old man and woman saw that their son had brought home a golden fish, they rushed to him in excitement, bumping into each other and falling down. The old man took the fish and ran to the king of the city. The palace guards tried to prevent him from entering. Finally, upon hearing that he had brought a golden fish as a gift for the king, the king himself allowed him to enter. When the king saw the fish, he asked the old man, "You have never caught a golden fish in your life; who caught this one?" The old man replied, "My little son caught it." "Then send that boy to me," the king ordered, sending the old man back home. When the boy arrived, the king gave him a lot of gold, and the boy returned home joyfully. Hearing this, the king's advisors became envious. They tempted the king, saying, "This golden fish should not be alone. You should find a mate for it for the boy." The king accepted the advisors' suggestion. He called the boy and ordered, "Find a mate for this fish." The boy returned home crying, having received a heavy burden on his shoulders. His parents were also very upset. The boy then set another net. When he checked it, he found another golden fish caught in it. He took the fish to the king again. The king was very pleased and gave him a lot of gold treasure, and he built a nice palace for the old man and woman. The old man's house, which had once been in ruins, now became a grand residence with spacious rooms and abundant wealth. Seeing this, the king's advisors grew even more resentful. They plotted to send the boy far away, to a place where he would never return. They went to the king and said, "Your Majesty, this is a wonderful thing. However, the golden fish cannot live alone; it must have its own golden water. You must obtain that." The naive king believed them. He summoned the boy and ordered him to find the golden water. "If you don't bring it back, I will have you hanged," the king said. The boy returned home, filled with anxiety. His father asked, "What did the king command?" The boy replied, "He told me to find the golden water," and he began to cry. When the old man and woman heard this, they lost their senses. One day, the boy argued with his parents and set off on a long journey to find the golden water. He crossed many forests and rivers, climbed high passes, and walked through desolate deserts. At one point, he encountered an old shepherd. He greeted the elder and shook his hand. The shepherd asked the boy where he was headed. The boy explained that he was from Baghdad and was searching for the golden water on the king's orders. The shepherd thought for a long time and then spoke. "There is such water, but reaching it and returning is not easy," he said. "From here, you will travel for forty days until you reach a great river, and you will need to take a boat to cross it. The distance from one side of the river to the other is very far. The boat returns only once a year. If the boat is on this side, you will cross quickly; if it is on the other side, you will have to wait a year. After that, you will continue your journey. You will see a stone fortress ahead; after you see it, you will travel for another ten days. It is said to be forty cubits high. A princess rules over it, and her people are all women. They say the water of the lake in this city has golden water," the elder said. The boy continued on his journey and, upon reaching the river the elder mentioned, saw a caravan ship just setting off. He jumped from the cliff onto the ship and landed perfectly. After several days of traveling across the sea, he finally reached the stone fortress of the princess. However, the fortress was so high that it was dangerous even to look at its top, let alone climb it. The boy was very distressed and cried out, but he couldn't just sit there. He kept walking around the fortress. Eventually, he found a tall tree that leaned against the fortress. The boy climbed up the tree and reached the top of the fortress. Inside the fortress was a whole city, shining with a wonderful light. "This must be the light of the golden water," the boy thought. Seeing this, he couldn't hold back and jumped into the fortress. After that, he lost consciousness. When he opened his eyes, he found himself inside a house. Looking around, he saw it was a beautiful house, but there was no one around. Suddenly, a young girl entered the house. The boy began to ask her questions. "Where am I?" he asked. "I brought you here from the fortress where you were in a miserable state; today is the third day. Now tell me about yourself!" the girl said. "I come from Baghdad, and I am searching for the golden water," the boy replied. "The water you seek is here. However, this place is very dangerous for you," the girl warned. "Here lives the realm of the human fairy. Our princess is named Khorlygayim. Her people are all women; there are no men at all. If a man is found here, he will be killed. To be honest, I am not from this realm. I must be from your 'Baghdad' city. The reason I say this is that I still remember the princess calling me 'Oh, Baghdad girl.' I must have been brought here when I was young. Therefore, stay hidden in this house. If they find you, they will eliminate both you and me." So the boy stayed hidden with the girl, one as a sister and the other as a brother. The "Baghdad girl" was the princess's cook, and she prepared various dishes from different fruits and sweet plants every day, but she didn't know how to add salt to the food. One day, the boy accidentally dropped a piece of salt from his pocket into the pot. After eating, Khorlygayim called for the cook and asked, "Who cooked today's meal?" The cook, having noticed that today's food was particularly delicious, replied, "Your Majesty, I must tell you the truth. Fifteen years ago, I became pregnant without anyone's involvement and gave birth to a girl. That girl is now fifteen years old, and she is the one who cooked today's meal." The king gathered his advisors and ordered, "Now gather all the people of the city and line them up by the golden lake." The cook also dressed the boy in girls' clothing and took him to the gathering. Once the people had gathered, they were immediately ordered to undress and enter the water. At that moment, it became clear that the boy was a male, and the king ordered one of his advisors to behead him. The advisor, upon seeing the boy's handsome face, fainted. Another advisor embraced his legs. Enraged, the king drew his sword and lunged at the boy, but he too fainted. Regaining his senses, Khorlygayim dismissed the crowd and ordered the boy to be brought to her palace. Once in the palace, the girl princess said to the boy, "I might have been angry with you, otherwise this situation would not have occurred. If you had not opposed me, I would have married you." "I have no objections," the boy replied, "but I have one request for you, if you accept it." "Speak!" said the girl princess. "When I left my homeland, I set out on the king's orders to find the golden water. I wish to present what I sought to my king. That is my request," the boy said. The princess accepted the boy's request and ordered her chief advisor, Sholak peri, "Bring the necessary amount of golden water and take this boy on your wings to the king of Baghdad." After bringing the boy to the palace of the king of Baghdad, Sholak peri said, "Enter your king and show him the pool where the golden fish swims, and when you need it, you can ignite this," and she plucked two strands of hair from her head. The boy entered the king's chamber and reported that he had fulfilled the order. "Look at the pool," he said. When the king looked, he saw the pool overflowing with golden water. Seeing this, the king showered the boy with countless gifts. When the boy returned home, his parents did not recognize him. The unfortunate couple, who had suffered greatly, could hardly believe it was their son. While they were celebrating the return of their son, the king's wicked advisors were plotting to eliminate him. They went to the king again and said, "Your Majesty, we sincerely wish for your status to rise even higher. You have the golden fish, and you also have the golden water that flows freely. Surely, Your Majesty, you have achieved this through your wisdom. On the other hand, you know that we have also been of assistance to you. We have another valuable piece of advice for you." "Tell me, I am always ready to listen to your valuable suggestions," said the king. "It is said that there are two golden birds in the world. If you could obtain them, your status would rise even higher," they tempted him. The foolish king believed them again. He summoned the boy and ordered him to find the two golden birds. This time, the boy returned home filled with anxiety. However, he decided to consult Khorlygayim. He ignited the two strands of hair from Sholak peri. In an instant, Sholak peri arrived and took the boy to the girl princess in the blink of an eye. The boy told the girl princess that he was tasked with finding the two golden birds. Khorlygayim assured him that she would find them herself. She sent Sholak peri to her brother, who was a king in another land, and said, "Your sister Khorlygayim is about to marry, and she invites you to the wedding and asks you to bring the two golden birds to scatter." The brother came to the wedding with the two golden birds. Thus, after thirty days of festivities and forty days of celebrations for Khorlygayim, the boy returned to his homeland riding on Sholak peri's wings with the two golden birds. After presenting the two golden birds to the king, the king was pleased and gave the boy his place on the throne. Thus, the son of the old man and woman ruled over two kingdoms and married Khorlygayim, achieving all his desires. The Baghdad girl who had been the cook for Khorlygayim was actually the boy's biological sister, the first daughter of the old man and woman. She had been taken away when she was five years old. She too rejoiced at seeing her parents again.