Алтын топай

Өткен уақытта бір бай болыпты. Мұның перзент дегенде жалғыз ұлы болады. Бай бір күндері жылқыларын суаруға көлге келсе, көлдің ішінде бір қып-қызыл шикі өкпе жүзіп жүр екен. Байдың айдап келген жылқылары көлдегі жүзіп жүрген өкпеден үркіп суға түспей қояды. Әлгі жерде бай жылқыларын иіріп құдыққа қанша айдаса да суға түсіре алмайды. Сол арада бай құрығын қолына алып суда жүзіп жүрген өкпені түрткен екен, өкпе суға батып кетеді де әлден уақытта жалмауыз кемпір болып судан шыға келіп, байдың жағасынан ала кетеді. Сол арада байдың көзі алақандай боп қорқып кетеді. Бай жалмауыз кемпірге жалынады. «Ат басындай алтын берейін, қоя бер», – дейді. Жалмауыз кемпір қоя бермейді. «Осы жылқылардың бәрін берейін, қоя бер», – дейді. Кемпір қоя бермейді. Бай ақырында не берсе де кемпірден құтыла алмайтын болады. Бай: «Енді не берейін?» – дегенде кемпір айтады: «Жалғыз балаңды бер, сонда қоя берейін», – деді. Жан – тәтті. Бай жалғыз баласын бермекші болады. Сонымен кемпір байды қоя береді. Кемпір айтады: «Балаңды қай жерде бересің?», – дейді. Бай айтады: «Ертең жайлауға көшемін, сонда баламның алтын топайын қыстауға тастап кетейін, сен қыстауда сол топайдың жанында отырасың», – дейді. Сонымен бай жалмауыз кемпірге уәдесін беріп, жылқыларын айдап кетіп қалады. Ертеңінде бай қыстауынан жайлауына қарай көшеді. Жалғыз баласының алтын топайын ұмыттырып қыстауға тастап кетеді. Байдың елі тегіс жайлауға көшіп барады. Бір мезгілде жалғыз баласы алтын топайын жоқтайды. Әкесі сонда: «Әттеген-ай, көшемін деп асығып жүргенде ұмытып қыстауда қалған. Барып алып қайта ғой», – дейді. Бала тайына мініп бармақшы болып, әкесінен сұрайды: «Ал, қандай тайға мініп барайын?», – дейді. Сонда бай айтады: «Жылқыға бар да жүгеніңді сылдырлат, жүгеніңе қайсысы қараса, соны мін», – дейді. Бала жылқыларына барып, жүгенін сылдырлатқан екен, барлық жылқылардың ішінде бір қотыр тай ғана балаға қарайды. Бала сол қотыр тайды ұстайды да жүгендеп мініп қыстауға қарай тартады. Бір уақытта бала қотыр таймен қыстауға келеді. Жұртына келсе, топайдың жанында бір жалмауыз кемпір отыр екен. Бала кемпірге айтады: «Шеше, анау жатқан топайды алып берші?», – дейді. Сонда кемпір айтады: «Шырағым, өзің түсіп ал, мен отырсам тұра алмаймын, тұрсам отыра алмаймын», – дейді. Сонда бала айтады: «Мен түссем, міне алмаймын, мінсем, түсе алмаймын», – дейді. Үстіп біраз тұрады да бір мезгілде бала таймен сыдыртып барып алтын топайды ат үстінен ала қашады. Жалмауыз кемпір тұра қуады. Бала қашып келеді, кемпір қуып келеді. Бір кезде кемпір бір тісін жұлып алып атып жібергенде тайдың бір аяғын жұлып түседі. Тай үш аяғымен қаша береді. Кемпір тағы бір тісін жұлып алып жібергенде тағы бір аяғын жұлып түседі. Тай екі аяғымен қашады. Кемпір тағы бір тісін жұлып алып жібергенде үшінші аяғын жұлып түседі. Тай жалғыз аяғымен қаша береді. Кемпір бір аяқты тағы бір күрек тісімен жұлып түсіреді. Сол жерде бұлардың жолынан бір биік бәйтерек кез болады. Тайға тіл бітіп, балаға айтады: «Сен тез мына бәйтеректің басына шық, мен домалап қашайын», – дейді. Айтқандай бала тайынан секіріп түсіп, бәйтеректің басына шығып кетеді. Тай домалап қашады. Сол арада кемпір бір тісін жұлып алып бәйтеректің түбін қазады. Кешке шейін қазады. Бір кезде бір қызыл түлкі келіп, кемпірге айтады: «Шеше, шаршаған шығарсың, мен қаза тұрайын, сен ұйықтап ал», – дейді. Кемпір кетпенін түлкіге беріп, өзі ұйықтап жатады. Түлкі кетпенін суға лақтырып, өзі кетіп қалады. Кемпір оянса кетпен де жоқ, түлкі де жоқ. Кемпір тағы бір тісін суырып алып, кетпен қылып бәйтеректі қаза береді. Сонда бір уақытта тағы бір түлкі келіп: «Шеше, кетпеніңді маған бер, сен шаршаған шығарсың, мен қазайын», – дейді. Сонда жалмауыз кемпір айтады: «Сен тағы да кетпенімді алып қашып кетерсің», – дейді. Түлкі айтады: «Ол қырдың қызыл түлкісі, мен ойдың ақ түлкісімін. Баяғыда бұл баланың әкесі мені аң аулап жүргенде қуып соға жаздаған. Сондықтан бұл балада менің кегім бар», – дейді. Жалмауыз кемпір түлкінің сөзіне иланып, тағы да кетпенін түлкіге беріп, өзі ұйқыға кіріседі. Түлкі тағы да кетпенді суға лақтырып жібереді де, өзі қашып кетеді. Кемпір тұрса, кетпен де жоқ, түлкі де жоқ. «Ойбай-ай, алданған екенмін ғой», – деп тағы бір тісін суырып, кетпен қылып, бәйтеректің түбін қаза береді. Кемпір аузын ашса бір-ақ тісі қалыпты. Кемпір бәйтеректің түбін қаза-қаза құлатуға жақындатады. Бір мезгілде баланың төбесінен бір топ қарға өтеді. Бала қарғаларға айтады: «Ау, қарғалар, қанатымен жарылқар! Жайлаудағы бес төбетке хабар айта кет, мені жалмауыз кемпірден арашалап алып қалсын», – дейді. Сонда қарғалар қарқ етіп ұшып кетеді. Бір мезгілде үйректер төбеден ұшып өтеді. Оған да айтады, олар да үндемей кетеді. Бір мезгілде бір қарлығаш бәйтеректің төбесінен ары-бері ұшып жүреді де баланың төбесіне келіп қонады. Бала қарлығашқа жылап тұрып тапсырады. Бұрын қыстаудағы ұя салған қарлығаштың балаларына тимей жақсылап өсіріп, ұшырып жібереді екен. Сондықтан қарлығашпен дос еді. Сонымен қарлығаш баланың төбеттеріне тапсырған сәлемін айтып барады. «Осындай пәлен жерде бәйтеректің басында бала тұр. Түбін жалмауыз кемпір қазып жақындатқан, енді құлайын деп тұр», – деп. Қарлығаш төбеттеріне айтады. Мұны естіген соң төбеттер лезде бәйтерекке келеді. Төбеттер де келеді, бәйтерек те жерге құлайды. Төбеттер келісімен жалмауыз кемпірдің қолын – қол, бұтын – бұт қылып, жүнін шығарып өлтіреді. Бала төбеттеріне кезек-кезек мініп, еліне аман-есен жетеді. Баланың жалмауыздан аман қалып келгеніне әке-шешесі қатты қуанып, ел-жұртын жиып, үлкен той қылады. Сонымен, бірнеше күндер өткеннен кейін баяғы жалмауыз кемпірдің қызы құлаған бәйтеректің жанына келеді. Келсе, шешесінің жүн-жүні шығып өліп қалған. Кім өлтіргенін білу үшін, сол жерді қарап жүрсе, иттің басып кеткен ізі көрінеді. Сонан қыз иттердің ізіне түсіп, келе жатып көп жылқыға кез болады. Ауылдың жақын екенін біліп келе жатады. Иттердің ізі тұп-тура байдың ауылына барады. Бұл кезде қотанға баяғы жалмауыз кемпірдің келгенін біліп, бес төбеті жалма-жан жалмауыз қызға ұмтылады. Қыз кемпірдей емес, өте күшті. Бес төбетке бой бермейді. Сол арада бала садақпен атып, қыздың бір көзін ағызады. Садақпен екінші атқанда қызды өлтіреді. Сүйтіп, бала жалмауыз кемпірден аман-есен құтылып, өскеннен соң мықты батыр болып өткен екен.

Once upon a time, there was a rich man. He had only one son. One day, when the rich man went to the lake to water his horses, he saw a bright red raw liver floating in the water. The horses he had driven were frightened by the liver floating in the lake and refused to go into the water. Despite the rich man trying to drive his horses to the well, he could not get them to enter the water. At that moment, the rich man took his rod and poked the liver floating in the water, and the liver sank. After a while, it emerged from the water as an old witch and grabbed the rich man by the collar. The rich man’s eyes widened in fear. He pleaded with the witch, saying, “I will give you gold as heavy as a horse’s head, let me go.” The witch did not let him go. “I will give you all these horses, let me go,” he said. The witch still did not let him go. In the end, the rich man realized he could not escape from the witch no matter what he offered. When he asked, “What should I give you now?” the witch replied, “Give me your only son, then I will let you go.” Life is precious. The rich man was about to give up his only son. So the witch released the rich man. The witch asked, “Where will you give your son?” The rich man replied, “Tomorrow I will move to the summer pasture, and I will leave my son’s golden saddle in the winter pasture; you will sit next to that saddle in the winter pasture,” he said. Thus, the rich man made a promise to the witch and drove his horses away. The next day, the rich man moved from his winter pasture to the summer pasture. He forgot to take his son’s golden saddle and left it in the winter pasture. The entire village was moving to the summer pasture. At one point, the rich man’s only son missed his golden saddle. The father then said, “Oh dear, I forgot it in the winter pasture while hurrying to move. Go and get it.” The boy wanted to ride his pony and asked his father, “Well, which pony should I ride?” The rich man replied, “Go to the horses and make some noise with your bridle; whichever horse looks at you, ride that one.” The boy went to the horses and made noise with his bridle, and among all the horses, only one scabby pony looked at him. The boy caught that scabby pony, bridled it, and headed towards the winter pasture. After a while, the boy arrived at the winter pasture. When he got there, he saw an old witch sitting next to the saddle. The boy said to the witch, “Mother, please give me that saddle over there.” The witch replied, “My dear, you take it yourself; I can’t stand up while sitting, and I can’t sit down while standing.” The boy said, “If I get off, I can’t take it; if I ride, I can’t get off.” They stood like this for a while, and then suddenly the boy dashed forward on the pony and snatched the golden saddle from atop the pony. The old witch immediately chased after him. The boy ran away, and the witch pursued him. At one point, the witch pulled out one of her teeth and threw it, causing one of the pony's legs to fall off. The pony continued to run on three legs. When the witch pulled out another tooth and threw it, another leg fell off. The pony ran on two legs. When the witch pulled out a third tooth and threw it, the third leg fell off. The pony ran on one leg. The witch then pulled out another leg with another tooth. At that moment, a tall tree appeared in their path. The pony spoke to the boy, saying, “Quickly climb to the top of this tree; I will roll away.” As instructed, the boy jumped off the pony and climbed to the top of the tree. The pony rolled away. Meanwhile, the witch pulled out a tooth and began digging at the base of the tree. She dug until evening. At one point, a red fox came and said to the witch, “Mother, you must be tired; let me dig while you take a nap.” The witch handed her hoe to the fox and fell asleep. The fox threw the hoe into the water and ran away. When the witch woke up, both the hoe and the fox were gone. The witch pulled out another tooth and continued digging at the base of the tree. Then, another fox came and said, “Mother, give me your hoe; you must be tired, let me dig.” The old witch replied, “You will take my hoe and run away again.” The fox said, “That’s the red fox from the hill; I am the white fox from the valley. Long ago, this boy’s father almost caught me while I was hunting. Therefore, I have a grudge against this boy.” The old witch, believing the fox’s words, gave her hoe to the fox again and fell asleep. The fox threw the hoe into the water and ran away. When the witch woke up, both the hoe and the fox were gone. “Oh no, I have been deceived,” she said, pulling out another tooth and continuing to dig at the base of the tree. When the witch opened her mouth, only one tooth remained. As she continued digging, she was getting closer to toppling the tree. At one moment, a flock of crows flew over the boy’s head. The boy called out to the crows, “Oh, crows, help me with your wings! Go tell the five dogs in the summer pasture to come and rescue me from the old witch.” The crows cawed and flew away. Then a flock of ducks flew over. He called out to them too, but they flew away without responding. Then a swallow flew back and forth above the tree and landed on the boy’s head. The boy, crying, entrusted his message to the swallow. Previously, the swallow had built a nest in the winter pasture and had raised its young without harming them. That’s why they were friends. So the swallow went to deliver the boy’s message to the dogs. “There is a boy standing at the top of a tree in a certain place. The old witch has dug at the base and is about to topple it,” it said. The swallow told the dogs. Upon hearing this, the dogs immediately rushed to the tree. As soon as the dogs arrived, the tree fell to the ground. The dogs seized the old witch, tearing her apart and killing her. The boy rode the dogs one by one and safely returned to his village. His parents were overjoyed that their son had returned safely from the witch, gathering the villagers for a grand feast. After several days, the old witch’s daughter came to the fallen tree. When she arrived, she found her mother dead, her fur all gone. To find out who had killed her, she looked around and saw the footprints of dogs. Following the dog tracks, she came across many horses. Realizing she was close to the village, she continued on. The dog tracks led directly to the rich man’s village. At that moment, the five dogs, having learned of the old witch’s arrival, rushed towards the witch’s daughter. The girl was very strong, unlike her mother, and did not yield to the five dogs. At that moment, the boy shot an arrow and struck one of the girl’s eyes. When he shot again, he killed her. Thus, the boy escaped safely from the old witch and grew up to become a strong hero.