Алтын сақа

Ертеде бір бай болыпты, төрт түлігі сай болыпты. Жалғыз-ақ бір балаға зар болыпты. Сүйтіп жүргенде қатыны жүкті болады. Бір күні жылқыларын суарайын деп суға айдап барса, бір шикі өкпе судың бетінде қалқып су ішкізбейді. Бай өкпені құрықтың көтімен бір салады. Сол кезде өкпе жалмауыз кемпір болып байдың жағасынан алады. «Сені мен жалмап қоямын» дейді. Бай жалынады. «Барлық малымды ал, сұрағаныңды берейін, мені босат» дейді. Кемпір: «Қатыныңның ішіндегі баланы туған соң маған бер» дейді. Бай амалсыз бермек болады. Сосын кемпір босатып «кезінде келемін» деп жүре береді. Бір күні байдың қатыны босанады. Ай десе айдай, күн десе күндей бір ұл табады. Біраз жыл өтеді, бала он жасқа келіп қалады. Бір күні бай жылқысын суға апарады. Кемпір байды ұстап алып: «Сен неге алдадың, балаңды қашан бересің?» – дейді. Бай: «Берейін, қашан аласың?» – дейді. – «Ертең көшемін, сонда баламның алтын сақасын жұртқа тастап кетейін, балам сақасын іздеп келер. Сонда өзің ұстап ал», – дейді. Кемпір «жарайды» деп кетеді. Бай ертесінде көшіп кетеді. Көшіп барғаннан кейін бала сақасын іздеп әкесіне келеді. Әкесі «жұртта қалған шығар» дейді. Бала тұрып: «Мен барып сақамды алып келемін», – деді. Әкесі айтады: «Жүген алып жылқы ішіне бар, жүгенді сылдырлат, қай бетіңе қараған атты ұстап мін», – дейді. Жылқыға барады. Жүген сылдырлатады. Сосын бір қотыр ала тай қарайды. Сосын қотыр ала тайды ұстап жүген салды. Алатай жүген салғанда құнан болады. Бала мініп жөнелгенде бесті тұлпар болады. Бала сақаны іздеп келе жатқанда атқа тіл бітіп сөйлейді: – «Сенің әкең бір күні жылқы суарғанда жалмауыз кемпір ұстап, әкеңді өлтірмек болды. Әкең қорыққаннан жалмауыз кемпірге сені бермек болған. Сонымен сені алдап сақаңды жұртқа тастап кетті. Барғанда жұртта бір кемпір отырар. Ол «Тұрсам, отыра алмаймын, отырсам, тұра алмаймын» дер. Сонда сен сақаны аттан түсіп алушы болма, мен бетегеден биік, жусаннан аласаболайын, сеналақаш», – дейді. Бала«жарайды» депжүріп кетеді. Жұртқа келсе, айтқандай бір кемпір отыр. Бала: «Шеше, алтын сақамды алып берші», – дейді. Кемпір: «Шырағым, отырсам, тұра алмаймын, тұрсам, отыра алмаймын», – дейді. Бала сөзін үш қайтара айтады. Кемпір де үш қайтара жауап береді. Сосын ат жусаннан аласа, бетегеден биік болып қалғанда жерде жатқан сақаны бала ала қашады. Кемпір тұра қуады. Кемпір: «Ұр аяғын, ұр!» – деп бір тісін суырып алып лақтырып жібереді. Тісі келіп баланың астындағы атының бір аяғын кесіп түсіреді. Ат үш аяғымен қашады. Кемпір тағы бір тісін лақтырып аттың тағы бір аяғын кесіп түседі. Тағы екі тісін жұлып лақтырады. Аттың төрт аяғы кесіледі. Сөйтіп, кеудесімен қашып бара жатқанда бір тайынша кез болып бала соған мініп қашады. Тайыншамен қашып келе жатқанда кемпір қуып жетеді. Жете бергенде тайынша кемпірдің бетіне тышқақтап қалады. Сосын Кемпір: «Балам, тұра-тұр, көлге бетімді жуып келейін», – деп кетіп қалады. Бала тайышамен ұзап кетеді. Кемпір тағы қуып жете бергенде тайынша тағы тышқақтап қалады. Кемпір тағы қалып қояды. Боқты жуып тастап, қуа беріп бір жерге келгенде, тайыншаның ішіндегі боғы таусылып, бір бәйтеректің басына мінеді. Кемпір тағы келіп бәйтеректі тісімен қаза бастайды. Сонда бір түлкі келіп: «Шеше, шаршаған шығарсыз, мен қаза тұрайын», – дейді. Кемпір ұйықтап кетеді. Түлкі қазған болып, кемпір ұйықтағанда тісті алып қашып кетеді. Кемпір оянса, түлкі жоқ. «Қап, бәлем, қылған екенсің!» – деп тағы бір тісін суырып алып қайта қазады. Сонымен, кемпір бәйтеректі құлатуға жақындатады. Сол мезгілде аспаннан бір қаз ұшады. Бала қазға жалынады. Қаз ұшып баланың еліне барып екі тазысына айтады. Екі тазы баланы іздеп шығады. Кемпір келе жатқан иттерді көріп балаға айтады: «Балам, анау не?» – дейді. Бала: «Ол байдың асау қысырақтары ғой», – дейді. Кемпір тағы қазады. Әрбірден соң тағы сұрайды. Бала айтады: «Ол байдың тазылары ғой», – дейді. Сосын кемпір біліп, өзі жан-жаққа қарап жанындағы бір апанға түсіп өледі. Баланың тазылары келіп: «Кемпір қайда?» – деп сұрайды. Бала: «Әне жерде!» – деп көрсетеді. Екі тазы кемпірді алып шығып, шайнап-шайнап өлтіреді. Сосын бала екі итті кезек-кезек мініп, үйіне аман-есен қайтады. Сүйтіп, мұратына жетеді.

Once upon a time, there was a rich man who had all kinds of livestock. He only longed for one child. While he was waiting, his wife became pregnant. One day, while he was taking his horses to drink water, a raw liver floated on the surface of the water, preventing the horses from drinking. The rich man struck the liver with a lasso. At that moment, the liver turned into a witch and grabbed the rich man's collar. "I will take you," she said. The rich man pleaded, "Take all my livestock, I will give you whatever you want, just let me go." The witch replied, "After your wife gives birth to the child, you must give him to me." The rich man reluctantly agreed. Then the witch released him, saying, "I will come at the appointed time." One day, the rich man's wife gives birth. She gives birth to a son who is as beautiful as the moon and the sun. Several years pass, and the boy turns ten. One day, the rich man takes his horses to the water. The witch catches the rich man and says, "Why did you deceive me? When will you give me your son?" The rich man replies, "I will give him to you, when will you take him?" She says, "Tomorrow I will move, and then I will leave my son's golden bridle for the people to find. My son will come looking for his bridle. Then you can catch him." The witch says, "Alright," and leaves. The next day, the rich man moves away. After moving, the boy comes looking for his bridle. The father says, "It must have been left behind." The boy stands up and says, "I will go and get my bridle." The father advises, "Take a halter and go among the horses, make noise with the halter, and catch the horse that looks at you." The boy goes to the horses, makes noise with the halter. Then a scabby colt looks at him. The boy catches the scabby colt and puts a halter on it. When the scabby colt is haltered, it becomes a young stallion. As the boy rides off, it turns into a strong horse. While the boy is searching for his bridle, the horse begins to speak: "One day, when your father was watering the horses, the witch caught him and tried to kill him. Your father, in fear, was going to give you to the witch. Thus, he deceived you and left your bridle for the people to find. When you get there, there will be an old woman sitting. She will say, 'If I stand, I cannot sit; if I sit, I cannot stand.' When you hear this, do not get off your horse to take your bridle; I will be taller than the wormwood and shorter than the sage, you just keep going," it says. The boy replies, "Alright," and continues on his way. When he arrives at the people, just as told, there is an old woman sitting. The boy says, "Mother, please give me my golden bridle." The old woman replies, "My child, if I sit, I cannot stand; if I stand, I cannot sit." The boy repeats his request three times. The old woman responds three times as well. Then, when the horse is shorter than the sage and taller than the wormwood, the boy grabs the bridle lying on the ground and runs away. The old woman stands up and chases him. The old woman shouts, "Hit its legs, hit!" and pulls out a tooth and throws it. The tooth hits the horse's leg and cuts it off. The horse runs away on three legs. The old woman throws another tooth and cuts off another leg. She pulls out two more teeth and throws them. The horse loses all four legs. As it is trying to escape with its chest, the boy encounters a calf and rides away on it. While fleeing on the calf, the old woman catches up. Just as she reaches them, the calf stumbles and falls. Then the old woman says, "My child, wait, let me go wash my face in the lake," and leaves. The boy rides the calf far away. When the old woman catches up again, the calf stumbles once more. The old woman falls behind again. After washing herself, she continues to chase until she reaches a place where the calf runs out of energy and climbs a tree. The old woman comes and starts digging at the tree with her teeth. At that moment, a fox comes and says, "Mother, you must be tired, let me dig for you." The old woman falls asleep. The fox, pretending to dig, takes the opportunity to steal the old woman's teeth while she is asleep. When the old woman wakes up, the fox is gone. "Oh, you rascal, what have you done!" she exclaims, pulling out another tooth and starting to dig again. Thus, the old woman gets closer to bringing down the tree. At that moment, a goose flies down from the sky. The boy pleads with the goose. The goose flies to the boy's village and tells his two hounds. The two hounds come out searching for the boy. When the old woman sees the approaching dogs, she asks the boy, "What are those?" The boy replies, "Those are the wild stallions of the rich man." The old woman digs again. After a while, she asks again. The boy says, "Those are the hounds of the rich man." Then the old woman realizes and jumps into a nearby hole, dying. The boy's hounds come and ask, "Where is the old woman?" The boy points, "Over there!" The two hounds drag the old woman out and chew her to death. Then the boy rides the two dogs in turns and safely returns home. Thus, he achieves his goal.