Ақсақ қаз (І нұсқа)

Көктем туа жер ананың тас емшегі жібіп, төс емшегі иіген кезде жыл құсының шұбап келіп, дала төсін думанға бөлейтін әдеті. Салқын сабат көлге, жасыл жайлау белге ынтыға жеткен мың сан құс кешікпей-ақ ұя салып, жұмыртқа төгеді. Ұрпағын өргізіп, табиғаттың аялы алақанында мәре-сәре күй кешеді. Осы әдетпен, жыл сайын қалың шеру құс керуеніне ілесіп келіп-кетіп жүретін қос қоңыр қаз болады екен. Әрине, оның бірі – ата қаз, екіншісі – ене қаз. Келер жолына көзі қанық қос қаздың аңсап келіп қанат бүгетін айна көлі болса керек. Сол көлдің көк майса құрағын орып жеп, салқын шымына бауырын төсеп, ерке самалына қанатын керіп рақаттанады. Әсіресе, ақ үрпек балапандары апыл-тапыл аяқ басып, үпір- шүпір үйіріліп, құлдыраңдап соңдарынан ергенде қос қаздың көкірегін шаттық кернеп, қоңыр үнін қосарлай созып өмір әніне салады екен. Мұндайда қос қаздың саңқ-саңқ еткен әсем үні сай-саланы қыдыра жаңғыртып, дүние дидарына құлақ түргізгендей ерекше естіледі. Жел тынып, көл беті айнадай жалтырап, гүлқұлақтар сыбдырын қойып – қос қаздың әсем үніне маужырап мүлгігендей қалып танытады. Күндердің бір күнінде қос қоңыр қаздың шаттық күйі, өмір әні дала кезген сұр мергеннің құлағына шалынады. Тіс қаққан сұрмерген сайды сағалап, көлді жағалап, қамысты паналап келеді де, қаннен қаперсіз жүрген қос қазға садақ тартады. Қапысыз тартылған садақтан жұлқына шыққан жебе жолындағы гүлқұлақтың басын шала заулап келіп, ене қаздың қақ жілігін шорт үзеді. Шошына шыққан ащы үні маужыр көлді селк еткізгендей, қанат біткен дүрлігіп көкке көтеріледі. Ақ қанат балапандар үрпиісіп, жаралы анасының бауырына тығылады. Сонда жаралы қаз ақ үрпек балапандарын құтқару үшін қанатымен жер сабап, жалғыз аяғын жанталаса серпіп, бауырлай жылжып келеді де суға ілігеді. Сол бетінде қанын шұбыртып көл ортасындағы аралға балапандарын бастап жөнеледі. Мысы құрып, санын соққан сұр мерген жағалауда қалады. Жалғыз аяқ-жарым жан болып қалған қоңыр қаздың ендігі өмірі қасіретке толады. Бұрынғыдай балапандарын өргізіп, отын қандырып мамырлап қайтар күн жоқ. Жаз жайлаудың ең бір қызықты күндерін сұлық жатумен өткізеді. Аштан өліп бара жатқан соң, мойыны жетер шөбін орған болады. Суға түсіп сыланбаған соң, желге желпініп таранбаған соң бой жүні қобырап, қауырсыны ыдырай бастайды. Ол да ештеңе емес екен. Күн өткен сайын балапандары қара қанат болып, сирақтары серейіп, мойындары сорайып ата қазбен бірге ұзап жайылатынды шығарады. Қоңыр қаз төсімен жер сүзе жылжып, балапандарына ілеспек болады. Бірақ дәрмен жоқ. Мұндайда көкірегі шерге толып, көлдің аясын күңіренте зар төгеді. Ене қаздың сұңқылдаған қайғылы үні төңірегін мұңға бөлеп, көл беті уайымнан қабаршып жатқандай болады. Осымен күндер заулап өтіп жатады. Көлдің суы салқындап, қоңыр күз түседі. Құстар сап түзеп, топтаса ұшып, жылы жаққа қайтуға қамданады. Бұл кезде ене қаздың балапандары да ұлы дүрмекке ілесіп, анасына қош-қош айтқандай айнала ұшады. Сонда, қанатымен жер сабап, ақсаңдай ұмтылған ене қаз бауырын көтере алмай, үйірінен айырылып қала береді. Жай қалмайды, өксігін баса алмай сұңқылдап, қасірет шерін төгеді. Ақсақ қаздың осы халі күйге айналған.

When spring arrives, Mother Earth’s stone breast melts, and when her milk breast is filled, the migratory birds come flocking in, filling the steppe with joy. The countless birds, eager to reach the cool lake and the green pastures, soon build their nests and lay eggs. They raise their offspring and experience joy in the gentle hands of nature. With this habit, every year, there are two brown geese that come and go, following the thick procession of birds. Of course, one is the father goose, and the other is the mother goose. The lake, which is a mirror where the two geese, well aware of their journey, long to spread their wings, must be a sight to behold. They feast on the green grass of that lake, lay their bellies on the cool ground, and stretch their wings in the gentle breeze, enjoying themselves. Especially when the fluffy white chicks stumble about, gathering in a flurry, and frolicking behind them, the two geese are filled with joy, and they raise their deep voices in a life song. At such times, the beautiful sound of the two geese echoes through the valleys, making the world listen as if it were alive. The wind calms, the lake’s surface shines like a mirror, and the flowers seem to hush, as if lulled into a slumber by the beautiful voices of the geese. One day, the joyful state and life song of the two brown geese reach the ears of a wandering gray hunter. The seasoned hunter, following the valley and the lakeshore, hiding among the reeds, takes aim at the unsuspecting geese. The arrow, shot without hesitation, swiftly strikes the mother goose, severing her leg. The sharp cry that escapes her startles the tranquil lake, causing all wings to flutter and rise into the sky. The white-feathered chicks, frightened, hide under their wounded mother. In a desperate attempt to save her chicks, the wounded goose flaps her wings, struggles with one leg, and moves towards the water. With her blood trailing behind, she leads her chicks to the island in the middle of the lake. The gray hunter, stunned and regretful, remains on the shore. The life of the brown goose, now alone and half a being, becomes filled with sorrow. There are no more days of returning with her chicks, as before. She spends the most interesting days of summer lying still. As she nears starvation, she begins to graze on the grass within reach. Without swimming or flapping in the wind, her feathers become disheveled, and her plumage starts to fall apart. But that is not all. With each passing day, her chicks grow into dark-winged birds, their legs stretching, and their necks elongating, they begin to graze far away with the father goose. The brown goose, crawling on the ground, tries to follow her chicks. But she is powerless. In such moments, her heart is filled with sorrow, and she cries out, lamenting the lake's expanse. The mournful voice of the mother goose fills the surroundings with grief, and the lake seems to shudder with worry. Thus, the days pass by. The lake’s water cools, and autumn arrives. The birds align and gather to prepare for their journey south. At this time, the mother goose’s chicks also join the great commotion, flying around as if to say goodbye to their mother. Then, the mother goose, flapping her wings and limping forward, cannot lift her belly and gets separated from her flock. She does not remain calm; unable to suppress her sobs, she cries out, pouring out her sorrow. The condition of the limping goose has turned into a lament.