Бозайғыр (ІІ нұсқа)

Өткен заманда бір байдың жылқыларының ішінде боз айғыры бар екен. Боз айғыр жылқылардан ұзап алысқа кетпей, шет жағында жүретін. Бір күні жылқыны ұрылар айдап кетеді. Бозайғыр үйірімен бірге ұрылардың қолында үш күн болып, төртінші күні өздерін айдап келе жатқан адамдардың бөтен екенін сезіп, ауылға қарай қашып, үйге келеді. Бозайғырдың үйірінен бұлайша бөлініп келуінің тегін емесін сезген байдың баласы, айғырды жүгендеп, жылқының соңынан қуады. Жылқыға жетіп, алдын орап үйірді кейін қарай қайырады. Ұрылар балаға жан-жақтан лап қойып ортаға алмақшы болғанда, Бозайғыр үстіндегі баланы бір шетке алып шығады. Бала ұрыларға бір бүйірден тиісіп, бір-екеуін құлатады. Ұрылар баланы тірідей ұстап алып, жәбірлегісі келеді. Бірақ олардың бұл ойына бала да, Бозайғыр да көнбей, ұрылардың тағы екеуін құлатып, кейін қарай бет бұрғанда, ұстай алмасына көздері жеткен ұрылар садағымен баланы атып санынан жаралайды. Бала жаралы санын белбеумен таңып алып, ұрыларға өшіге қайта тиісіп, өзі аттан түсіп, жүруге шамасы келмей қансырап жатады да, атты қоя береді. Бозайғыр босанған бойда ауылға тартады. Бозайғырды көрген бай қамығып: «Балам өлген екен, енді не болса да ізіне түсіп іздейін» деп айғырға мінгенде, Бозайғыр байға бас бермей, тауда қалған балаға қарай ала жөнеледі. Келсе, шынында, бала өліпті. Баласының өліміне қайғырып, жылап-еңіреп бай далада отырғанда қасында тұрған Бозайғыр оқыранып қоя берді. «Тағы да ұрылар келіп қалған екен», – деп бай зәресі кетіп, орнынан ұшып тұрса, бір салт атты жалғыз жолаушы екен. Ерінің қасында домбырасы бар. Әлгі жолаушыға бай болған жағдайды түгел баяндайды. Сонда жолаушы: – Шіркін, жануарым-ай! Ат болса осындай, ер болса сенің балаңдай болсын. «Жақсы ат ер сүйегін далаға тастамайды» деген осы да. Балаңның ерлігіне астындағы аты сай екен. «Жақсы ат жаман жігітті де ер етеді» деген бар ғой. Мына жануар дәл соған сай келеді екен, – деп қолына домбырасын алып бір күйді тарта беріпті. Күй күңірене барып аяқталғанда күйзеліп отырған бай: – Замандас! Мына тартқаның қайғылы саз болды ғой? Атын не дейсіз? – депті. Сонда күйші: – Жануар мына тұрған Бозайғырға разы болып, соған арнап тарттым, өйткені бұл айғыр болмаса, сенің балаң қайда қалар еді, сен балаңды қайдан табар едің? – депті. Осыдан бастап бұл күй ел арасында «Бозайғыр» атанып, таралған көрінеді.

Once upon a time, there was a rich man who had a gray stallion among his horses. The gray stallion would not stray far from the herd, staying at the edge. One day, thieves drove the horses away. The gray stallion was with the herd in the hands of the thieves for three days, and on the fourth day, sensing that the people driving them were strangers, it fled towards the village and returned home. The rich man's son, feeling that the stallion's separation from the herd was not without reason, saddled the stallion and chased after the horses. He caught up to the horses, cut them off, and drove the herd back. When the thieves tried to surround the boy from all sides, the gray stallion took the boy to one side. The boy struck at the thieves from one side, knocking one or two of them down. The thieves captured the boy alive and intended to harm him. However, both the boy and the gray stallion refused to comply with their intentions, knocking down two more thieves as they turned to flee. Realizing they could not catch them, the thieves shot the boy with an arrow, wounding him in the thigh. The boy tied his wounded thigh with a belt, angrily struck back at the thieves, and then collapsed, unable to walk due to the bleeding, and let the stallion go. The gray stallion immediately headed for the village. Seeing the gray stallion, the rich man was saddened: "My son is dead, whatever happens, I will follow his trail and search for him," he said, and mounted the stallion. However, the gray stallion would not obey the rich man and headed towards the boy left in the mountains. When he arrived, indeed, the boy was dead. Grieving over his son's death, the rich man sat crying in the field when the gray stallion suddenly neighed. "The thieves have come again," thought the rich man, and he jumped up in fear, only to see a lone rider approaching. The rider had a dombra with him. The rich man explained the situation to the rider. Then the rider said: – Oh, my dear animal! If a horse is like this, may a hero be like your son. "A good horse does not abandon its rider," this is what it means. Your son's bravery matches that of the horse beneath him. "A good horse makes even a bad man a hero," they say. This animal truly fits that description, – and he took his dombra and began to play a tune. As the tune mournfully came to an end, the grieving rich man said: – Comrade! The tune you played was a sorrowful melody, wasn't it? What do you call it? – he asked. The musician replied: – I played this tune in honor of the animal standing here, the gray stallion, because if it weren't for this stallion, where would your son be, and how would you find him? – he said. From that point on, this tune became known among the people as "Bozaiyr."