Ақсақ құлан (І нұсқа)

«Саруалының арығы деген жерде үйір-үйір құлан жатыр» деген хабарды естіп Жошы ханның жалғыз ұлы өзінің құралайды көзге атқан мергендерімен жолға шығыпты. Ханның ұлы құланды көргеннен кейін, үстіне қызыл шекпен киіп, қолына қаруын алып, ордалы құланмен жалғыз айқаспақшы болып, басқаларға тоқтау салады. Басқа қу шоқайлы сұр мергендер сай-сайдың тасасымен бет-бетіне аң аулап кетеді. Сол кезде үйір ішінен ханның баласына қарсы шапқан жалғыз құлан жер тартып, пысқырып ханның баласын айнала шауып ойқастап өткендей болады. Жер бетін қара түнек тұман басады. Мергендер бір-бірінен адасады. Сөйтіп жүргенде, бір құдіретті өктем дауыс: «Қу шоқайлыдан қаша жүрің, қызыл шекпендінің үстін баса жүрің!» – деп жар салып өтеді. Осы өктем үннен кейін лезде қараңғы түнек сейіліп, жер беті жап-жарық болып шыға келеді. Енді мергендер келіп қараса, ойнақ салған құлан да жоқ, онымен айқасқан ханның баласы да жоқ. Мергендердің тапқаны ханның баласының жалғыз шынашағы екен. Сол шынашақты алып, олар аулына қайтады. Хан өзінің баласының оралмағанына күйініп қаһарына мініп, елге жарлық айтады: – Менің балам аман-есен оралатын болсын! Баламның суық хабарын естімейтін болайын. Кімде-кім «өлді» деген хабар айтса, көмейіне қорғасын құйғызамын. Баламның бір хабарын естімейінше, азық-түлік беру тоқтатылсын, – деп хабарлап, бүк түсіп жатып алады. Хабаршы болып ханның алдына баруға жан шықпайды. Сөйтіп, қалың ел қатты торығып, күйзеліп тұрғанда Кербұқа деген домбырашы шығып: – Баласының өлімін домбырамен мен естіртейін, – деп дүйім жұртты өзіне қаратады. Ханның босағасына келіп, тізелеп отырып бір күй бастайды. Бұл күйі құланның жүрісі мен айбар шеккен сәтін суреттейді. Екінші күйін шалады. Бұл күйде хан баласының қаза болғаны анық айтылады. Сонда мұны түсінген хан басын көтеріп: – Сенің мына күйің «Балаң өлді, Жошы хан» деп тұр ғой, – деп тіл қатады. Сонда Кербұқа: – Ей, тақсыр! Балаңыздың өлгендігін өз аузыңыздан естіп отырмын, – депті. Сонда, хан қатты қапаланып: «Қап, мен сөзден жығылдым. Қорғасынды домбыраның көмейіне құйыңдар! Домбырашыны айдаһар алдына апарып тастаңдар! Жылан жұтсын» деп бұйырған екен. Домбырашы жыланның алдында да күй тартады. Жылан күйге балқып, бауырын жазып, тұмсығымен, жұдырықтай алтынды күйшінің алдына домалатып әкеп тастайды. Кербұқа өлімнен құтылып, еңіреген елдің батасын алып, олжаға батып, жөніне кетеді.

Hearing the news that "a herd of wild horses is lying in the place called Sarualy," Jochi Khan's only son set out with his sharpshooters. After seeing the wild horses, the Khan's son donned a red cloak, armed himself, and decided to confront the herd of wild horses alone, stopping the others. The other gray sharpshooters scattered into the ravines to hunt. At that moment, a lone wild horse charged from the herd, darting around the Khan's son as if it were teasing him. A dark fog enveloped the earth. The sharpshooters became disoriented. While they were wandering, a powerful commanding voice shouted, "Run from the gray sharpshooters, step over the red cloak!" After this commanding voice, the dark night instantly lifted, and the earth became bright. When the sharpshooters looked around, the wild horse that had been frolicking was gone, and so was the Khan's son who had confronted it. What the sharpshooters found was just the Khan's son's little pinky. Taking that pinky, they returned to their village. The Khan, enraged by the absence of his son, proclaimed a decree to the people: – My son must return safe and sound! Let me not hear any bad news about my son. Whoever brings news of his death, I will pour lead down their throat. Until I hear any news of my son, let the food supply be halted, – he declared, and lay down in despair. No one dared to go before the Khan as a messenger. Thus, while the people were in deep sorrow and distress, a musician named Kerbuka stepped forward: – I will announce the death of the son with my dombra, – he said, drawing the attention of the entire crowd. He came to the Khan's threshold, knelt down, and began to play a tune. This tune depicted the wild horse's movement and the moment of its challenge. He played a second tune. In this tune, it was clearly stated that the Khan's son had died. Upon understanding this, the Khan raised his head: – Your tune says, "Your son is dead, Jochi Khan," – he spoke. Then Kerbuka replied: – Oh, my lord! I hear the news of your son's death from your own mouth, – he said. At that moment, the Khan became very upset: "Alas, I have been defeated by words. Pour lead into the throat of the dombra! Take the musician and throw him before the dragon! Let the snake swallow him," he ordered. The musician played before the snake as well. The snake, enchanted by the music, stretched out its body and rolled a fist-sized gold piece to the musician. Kerbuka escaped death, received the blessings of the grieving people, and returned home laden with spoils.