Ақсақ құлан (ІІ нұсқа)

Жошы ханның маңдайына біткен жалғыз ұлы құлан аулауға құмар екен дейді. «Құлан аулау қоян аулау емес, қауіп-қатері көп» деп хан оны аңға жалғыз жібермейді екен. Күндердің күнінде ханзада әкесінен ұрланып, аңға бір өзі шығып кетеді, бір жерлерге келгенде жайылып жүрген бір үйір құланды көреді. Қуанғаннан екі көзі жайнап, қорамсағынан сұр жебесін суырып алады да, жазықсыз жануарларды қынадай қырады. Қырудың қызығына түсіп кеткен ол, оғының таусылғанын да білмей қалады, ханзаданың қауқарсыз халін сезген көсем құлан оны қос өкпеден қос аяқтап теуіп, айдалада өлтіріп кетеді. Ұлы хабар-ошарсыз кеткен соң, бір сұмдықты білген хан жаманатты естуге дәті бармай былай деп жар салады: «Кімде- кім баламның өлгенін есіттірер болса, аузына қорғасын ерітіп құямын». Мұндай сөзді естіген соң жаман хабарды барып айтуға кімнің батылы жетсін! Ешкім тіл қатып, тіс жармайды. Бір күні тақта отырған ханның алдына қызметшісі жүгіріп келеді: «Алдияр тақсыр, ханзаданың хабарын білем деп есік алдына бір кісі келіп тұр» дейді ол. Хан: «Кірсін!» деп әмір етеді. Ішке қолында домбырасы бар бір кісі енеді. Хан: «Жолаушым, білгеніңді жасырмай түгел айт!» – дейді. Сонда күйші қолына домбырасын алып: «Менің білгенімді екі шек пен бір тиек айтып береді», – деп күмбірлетіп жөнеледі. Күйдің алғашқы шумақтарынан шапқан аттың тұяқ дүбірі естілгендей болады. Көзінің қарашығындай жалғызы үй жанына кеп қалды ма деп жүрегі тулап қоя береді. Ханның жүзіне қан жүгіріп шырайлана түседі. Бірақ осы мезетте үстіңгі шектен жан дүниеңді әлем-тапырық еткен орны толмас өкініш пен қайғының сұмдық сарыны құлаққа келген еді. Домбыра адамша жылап, адамша егілді. Хан қабағын демде қара бұлт жайлап, еңсесі түсіп қоя береді. Қол созған жақсы үміті көзден ғайып боп, көңілін қапалықтың ауыр мұңы басады. Ендігі сәтте күйші құланды көрген ханзаданың қуана салған әнін, ажал алып зуылдай ұшқан сұр жебенің дыбысын, өлімнен қашқан аңдардың тұяқ дүбірін суреттегенде, ханның ойы отызға бөлінеді. Күй тілін түсінуді бұған несін жазды екен тәңірі! Күй шарықтап шырқау шегіне жетті – кенет арындаған екпін кілт үзілді де, домбыра көмейінен жан тәсілім еткен жанның ақырғы демі естілгендей болды. Ханның өңі сазарып қоя берді де, орнынан атып тұрды. Екі көзіне қан толып, бармағын тістелей берді. Күйші бұл кезде бастапқы қаралы тақырыпқа қайта оралып, күй екпіні әлсіреп, қайраты кеміп, дүниеден көшіп бара жатқан пенденің жете алмай кеткен арманын айтып, жанары сөніп бара жатқандай еді. Хан жас жуған жүзін екі алақанымен басып отырып қалды. Бірақ есін тез жинап алды да, өз әмірін екі етпей орындамақшы боп: «Жалғыз ұлымның жапанда мерт болғанын естірттің, жазаңды ал ендеше», – дейді де, – «жақсыны да, жаманды да айтпасын, осымен өмір бақи үні өшсін» деп домбыраның көмейіне балқыған қорғасын құйдырады.

It is said that Jochi Khan's only son was fond of hunting wild boars. "Hunting wild boars is not like hunting rabbits; it is fraught with danger," the Khan would not let him go hunting alone. One day, the prince sneaks out from his father and goes hunting by himself. When he arrives at a certain place, he sees a herd of wild boars grazing. Overjoyed, his eyes sparkle, and he pulls out his gray arrow from his quiver and mercilessly slaughters the innocent animals. Lost in the thrill of the hunt, he does not even realize that his arrows have run out. Sensing the prince's helpless state, the leader of the wild boars kicks him with both hind legs and kills him in the wilderness. After the great news goes silent, the Khan, knowing something terrible has happened, cannot bear to hear the bad news and proclaims: "Whoever brings me news of my son's death, I will pour molten lead into their mouth." After hearing such words, who would dare to bring the bad news? No one speaks up or says a word. One day, a servant rushes into the presence of the Khan: "Your Majesty, a man is waiting at the door claiming to know news of the prince." The Khan commands, "Let him in!" A man enters, holding a dombra. The Khan says, "Traveler, do not hide what you know; tell me everything!" The musician takes his dombra and begins to play, saying, "What I know will be told by two strings and one bridge." From the first verses of the melody, it seems as if the sound of galloping hooves can be heard. His heart races, wondering if his only son has come to the house. Blood rushes to the Khan's face, making it more radiant. But at that moment, a dreadful melody of irreparable regret and sorrow fills the air, disturbing his soul. The dombra cries like a human, weeping and lamenting. The Khan's brow darkens, and he becomes despondent. The good hope he reached for vanishes from sight, and the heavy sorrow of despair weighs down his heart. At that moment, as the musician describes the song sung by the prince upon seeing the wild boars, the sound of the deadly gray arrow flying, and the thundering hooves of the animals fleeing from death, the Khan's thoughts become fragmented. Why has the Almighty punished him with the understanding of the language of the melody? The music soared to its peak – suddenly, the rushing tempo abruptly stopped, and it seemed as if the last breath of a dying soul was heard from the dombra. The Khan's face turned pale, and he jumped to his feet. His eyes filled with blood, and he began to bite his thumb. At that moment, the musician returned to the initial mournful theme, the tempo of the melody weakened, and he spoke of the unfulfilled dreams of a person departing from this world, as if his gaze were fading away. The Khan sat with his face buried in his palms, weeping. But he quickly regained his composure and, determined to carry out his command without hesitation, said: "You have informed me of my only son's death in the wilderness; now receive your punishment," and he ordered, "Let neither good nor bad be spoken again; may his voice be silenced forever," and he had molten lead poured into the throat of the dombra.