Телқоңыр (І нұсқа)

Қазақпен моңғол жауласып тұрған ерте кезде екі жетім бала болыпты. Екі жетімнің үлкені ештемемен шатағы жоқ жуас екен де, кішісі пысық, ән құмар, әрнеге әуес, домбырашы екен. Талапты жастың той-томалаққа барып өз өнерін көрсетуіне қолы қысқалық ете беріпті. Ауылдас бардам адамдардан бірер тайдың терін сұраса да, алмайды екен. Бір күні ол ағасына: – Біз бүйтіп жүре бермейік, үйде көміліп отырғанша, Алтайдың арғы бетіне барып, бұтартар тауып келейік! депті. Ағасы да бұған мақұл болып, екеуі Алтайдың арғы бетіне жол алыпты. Екі жаяу жол бойы ел қыдыра ұзақ жүріп он бес күн дегенде, Саржайлауда жатқан қалқа еліне барыпты. Олар бір төбенің басына шыға келсе, құнан шаптырым жерде жазыққа қатар тігулі екі үй тұрады. Үйдің бірі алты қанат ақ боз үй де, енді бірі отау үй екен. Екі үйдің ортасына тартылған кермеде екі жылқы байлаулы тұрады. Екеуі әлгі жылқыны алуға торуылдап, көз байланар шақта ағасын әлгі төбеде қалдырып, інісі үй маңына барса, кермеде басына шылдырмақты ноқта салынған, аяғы ақ кісенмен кісенделген бір-бірінен айыра танығысыз, қамыс құлақ, алма мойын екі қоңыр ат байлаулы тұрады. Кісендеулі атты алып кету мүмкін болмағандықтан, інісі ақыры ағасын ертіп отау үйге жайын ел аралап жүрген адам бейнесінде баруға жақындайды. Олар үй сыртына келіп жабықтан баспалап қараса, үй ішінде екі бойжеткен қыз «Телқоңырдың жүрісі олай емес» деп, таласып отырғанын көреді. Үйде бас көтерер үлкен адамның жоқ екенін білген екеуі, не болса да осы қыздармен тілдесейік, тел қоңырды қолға түсірудің орайы туылар ма екен деген үмітпен: «Ассалаумағалайкум!» деп үйге кіріп келеді. Сонда от басында отырған қыз аңырып отырып қалады да, біреуі қолындағы домбырасын жүкке сүйей салып, қазан жақтағы сырлы сүйек төсекке шығып отырады. Екеуі ибадатпен төрден орын алады, үсті-басы жұтаң, жүздері жүдеу екі бозбалаға сәнді киінген кербез қыздар көз қырын сала қоймайды. Сөз тартып жауап ала алмаған екі бозбаланың бірі жүкте сүйеулі тұрған үкілі домбыраны қолына алып құйқылжыта жөнеледі. Қыз күй сарынына іштей қатты ынтығып, ұйып тыңдап қалады. Әсем күй көңіл көбелегін қалықтатқан қос бойжеткен, ақыры қос бозбаланы іштей ұнатып қонақ етеді. Олардан: «Ертесі аттануды, осы түнді күймен аттыруды» өтінеді. Бұған жігіттер мақұлдық береді, таң шеті сөгіле бастағанда екі қыздың көзі ұйқыға кетеді. Осы сәтті тосқан екі бала кереге басында ілулі тұрған кісеннің кілтін алады да, кермедегі Телқоңырды босатып алып, ноқтасымен жайдақ мініп Алтайдың бергі бетіне бір- ақ тартады. Қыздар тәтті ұйқы құшағында қала береді. Отау үйдің қасындағы үлкен үйде ат иесі ақ сақалды шал бар еді. Байлығы мен салтанаты асып тұрса да, ұл баласы болмаған шалдың бар бақыты екі қызы мен тайынан баптап өсірген тел қоңыр аты екен. Шалдың ендігі арманы осы тете өскен қызын тел қоңырға мінгізіп, тете өскен екі жігітке қосу болатын. Сондықтан шал қыздарына құда түсе келгендерге: «Осы шартым орындалса, қыздарымды қалыңсыз беремін», – деп сөз береді. Бірақ мұндай жер шыға қоймайды. Ағайынды жігіттер келген кезде шал қыздарына бөлек үй тіктіріп, өз алдарына сауық құрдырып қойған екен. Қыздар кейде тел қоңырмен саятқа шығып тұрса керек. Осы күні шал ерте намазға шыққанда, кермеде жаратулы тұратын тел қоңырды көре алмайды, үйге бейсауыт екі баланың келгенінен хабар тапқан шал: – Е, Телқоңыр барар жеріне барып болған екен, бұйрығы болса кетпес, бұйырмаса келмес, алдырар күні жаздырар деген осы, енді Телқоңырды ұры әкеткенін елге дабыра етпей, хабарын үйден тосыңдар. «Сабыр түбі сары алтын», екі қызым қолымда тұрса, Телқоңыр қайта айналып қазығын табар, – деп бойын кеңге салып жата береді. Жел тақым балалар желдей ескен жүйріктерімен ара қонып ауылына келіп те үлгеріпті. Сол кезде атақты бір байдың асы берілетін болып, төңіректің төрт бұрышына сауын айттырып «Он атқа бәйге беремін, бас бәйгенің ауыздығына ат байлап, шабандозына асылдан шапан жабамын» деп хабар таратады. Екі жігіт тел қоңырларын осы бәйгеге қосуға баптайды. Күншілік жерге айдалған бәйгенің келетін уағы болып, ел төбеге топталып жолға телмірумен болады. Бір кезде қатар шыққан екі қара көрінеді. Әркім әртүрлі жорып, ел іші гулесіп жатады. Осыдан кейін байлар мен билер тел қоңырға ер-азаматтың құнын беріп сатып алмақ болады. Бірақ екі жетім тел қоңыр: – Телқоңыр басымызға келген қонақ, нағашымыздың бәсіресі, сата алмаймыз, – дейді. Сөйтіп, қоңырдың бәйгесімен қорасына қой, өрісіне жылқы сала бастайды. Өстіп жүргенде ұлы той болып айтулы ат бәйгесі болады екен, бас бәйгесіне бес жүз қой атапты деген хабар таралады. Даяшы жігіттер оларды алдарынан шығып шеткері бір үйге түсіреді. Олар бәйгенің ертең айдалатынын айтады. Бірақ тел қоңыр мама ағашқа да тыныш тұрмайды. Екі жігіт аттарының бұл қылығына қайран қалады, ауаша байламақ болып шешіп алғанда, Телқоңыр оларды сүзе сүйреп, ауыл ортасындағы үлкен ақ боз үйдің белдеуіне бір- ақ барып тоқтайды. Төр алдын құралай отырғандарға құймалы сырлы тегенедегі сары қымызды шыбар қайыңнан жасалған қос басты ағаш шығырықты ожаумен көтере-көтере сапырып құйып отырған қара торы жігіт қана бір-бір шыныдан қымыз ұсынады. Отырғандардың ішінен аласа бойлы біреу жантайған қалпы басын көтерместен, есіктен кіріп-шығып жүрген той басқарушыға: – Мына екеуі қай атаның билері екен менімен дастарқандас болатын, білгім келіп отыр? – дейді кекесінді пішінмен мысқылай сөйлеп. Сонда үйдің қақ төрінде отырған орта бойлы би басын көтеріп: – Киімі жаман болғанымен кеспірі түзу жігіттер екен, қайдан білесің, өнері ішіндегі біреу ме? Дәм айдап дастарханымызға келген шығар, оларға да кезек беріңдер! Көрсетсін өнері болса, – дейді кезекпен ән шырқап, домбыра шертіп сыбызғы тартып отырған өнерпаздарға қарап. Қолдан-қолға өтіп отырған домбыра ең соңында екі жігітке де тиіпті. «Қолыма домбыра бір тисе» деп бағанадан шыдамы таусылып отырған жігіт домбыраны құлақ күйіне келтіріп алып, бірде құйғытып, бірде шымырлата баяулатып, бірде шалқыта әуелетіп күйге басқанда, отырғандар дән риза болып, оларға қымыз ұсынып «бәрекелді» айтыпты. Күмбірлете әуелеткенде бағанадан ел аңысын аңдап төсекте жатқан ақ мақтадай кәрия: – Ой, қайран тел қоңырым-ай, қайта айналып қазығыңды тапқан екенсің ғой, Құдай айдап белдеуіме қайта байланған екен ғой! – деп басын жастықтан жұлып алыпты. Сонда отырғандар: Тегінде, Телқоңырды екі бала алып кетіпті деген сөз бар еді ғой, мына екеуі солар болар болып жүрмесін. Айтыңдаршы растарыңды, өздерің қай ауылдан не ғып жүрген азаматсыңдар? – деп енді екеуінің жөнін сұрауға көшіпті. Өздерінің Телқоңырды қалай алып кеткені жайындағы бар болмысты баяндап, кәриядан кешірім сұрайды. Сонда кәрия: – «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» деген екен атаң қазақ, кештім күнәларыңды. Осы ауылға неге келгендеріңді де біліп отырмын, тілеген тілеуім орындалды. Үлкен қызымды үлкеніңе, кішіңе кіші қызымды атастырып, ақ батамды бердім сендерге, той үстіне той болсын! – деп, алақанын жайып батасын берген екен. Міне, осы күй қазірге дейін осылай «Телқоңыр» атанып келеді.

In the early days when the Kazakhs and Mongols were at war, there were two orphan boys. The elder of the two orphans was gentle and had no connections, while the younger one was clever, fond of singing, curious about everything, and a dombra player. The ambitious youth often found it difficult to showcase his talent at celebrations due to a lack of resources. Even when he asked the well-off villagers for the hides of a couple of horses, they would not give him any. One day, he said to his brother: – Let’s not keep going like this; instead of being buried at home, let’s go to the other side of Altai and find something worthwhile! His brother agreed, and the two set off for the other side of Altai. They traveled on foot, wandering through the villages for a long time, and after fifteen days, they reached the Kalka people in Sarzhaylau. When they climbed to the top of a hill, they saw two houses set up side by side on the plain, about a horse's length apart. One house was a six-canvas white yurt, and the other was a small house. Tethered between the two houses was a fence with two horses tied up. The two boys planned to sneak in to take the horses, and at dusk, the younger brother left his brother on the hill and approached the house. In the fence, he saw two indistinguishable brown horses, one with a bell collar and the other with white shackles on its legs, tied up and unrecognizable. Since it was impossible to take the shackled horse, the younger brother eventually decided to take his brother to the small house, disguised as a traveler. When they reached the outside of the house and peeked through the window, they saw two young girls arguing, saying, “The gait of Telqonyr is not like that.” Knowing that there was no elder in the house, they thought they might as well talk to the girls, hoping for an opportunity to catch Telqonyr: “Assalamu alaikum!” they said as they entered the house. The girl sitting by the fire was taken aback, and one of them set down her dombra and climbed onto the ornate bed near the cauldron. The two boys took their seats respectfully, but the elegantly dressed girls did not pay attention to the two shabby, weary-looking youths. Unable to draw a response from the two boys, one of them picked up the dombra leaning against the wall and began to play beautifully. The girl was deeply intrigued by the melody and listened intently. The beautiful tune lifted the spirits of the two young girls, and eventually, they secretly took a liking to the two boys and invited them to stay. They asked, “Let’s set off tomorrow; let’s spend this night with music.” The boys agreed, and as dawn began to break, the two girls fell asleep. At that moment, the two boys took the key to the shackles hanging on the frame and freed Telqonyr from the fence, riding bareback and heading back to the other side of Altai. The girls remained in the embrace of sweet sleep. In the large house next to the small house lived an old man with a white beard, the owner of the horses. Despite his wealth and grandeur, the old man’s only happiness was his two daughters and the Telqonyr horse he had raised with care. The old man’s dream was to marry his daughters to the two boys who had grown up alongside them. Therefore, he promised the suitors who came to propose: “If this condition is fulfilled, I will give my daughters without a bride price.” However, such a match did not come about. When the brothers came, the old man had already set up a separate house for his daughters and arranged festivities for them. The girls sometimes went out hunting on Telqonyr. One day, when the old man went out for early prayers, he noticed that Telqonyr, which usually stayed in the fence, was missing. Learning that two boys had come to the house, the old man said: – Ah, Telqonyr must have gone to its destination; if it is meant to be, it will not leave, and if not, it will not come. This is what it means to be destined; now, let’s not make a fuss about the fact that Telqonyr has been taken by thieves; let’s wait for news at home. “Patience is the key to gold,” as long as my two daughters are with me, Telqonyr will find its way back. The boys had already arrived in their village with their swift horses. At that time, it was announced that a famous rich man was hosting a feast, and he sent out invitations for a horse race, saying, “I will give a prize for ten horses, and I will adorn the winner with a fine cloak.” The two boys prepared to enter Telqonyr in this race. When the time for the race approached, the villagers gathered on the hill, eagerly watching the road. Suddenly, two dark figures appeared side by side. Everyone was speculating and chatting. After that, the rich and the nobles wanted to buy Telqonyr at the price of a man. But the two orphans said: – Telqonyr is a guest that has come to us, a relative from our maternal side; we cannot sell it. Thus, they began to put sheep in the corral and horses in the pasture for the horse race. While they were doing this, it was announced that a grand feast was to take place, and it was said that the grand prize was five hundred sheep. The young waiters led them to a house on the outskirts. They informed them that the race would take place the next day. However, Telqonyr would not stay still even by the mama tree. The two boys were astonished by their horses' behavior, and when they decided to tie them up in a secluded place, Telqonyr dragged them straight to the large white yurt in the center of the village. In front of the honored guests, a dark-skinned young man was serving kumis from a beautifully crafted wooden ladle made of birch, pouring it into glasses. Among the seated guests, a short man, without lifting his head from his reclining position, asked the feast manager, who was coming in and out of the door: – Which clan do these two belong to that I am sharing a table with? I want to know. – he said mockingly. Then, the middle-aged nobleman sitting at the head of the house raised his head and said: – Though their clothes are shabby, they are decent young men; who knows, perhaps one of them is an artist? They might have come to our table for a meal; let them have a turn! If they have talent, let them show it, – he said, looking at the artists who were singing, playing the dombra, and blowing the flute in turn. The dombra, which had passed from hand to hand, finally reached the two boys. “If I can just touch the dombra,” thought the boy who had been waiting for a long time, tuning it to the right pitch, he began to play, sometimes fast, sometimes slow, and sometimes soaring high with the melody. The audience was delighted and offered them kumis, saying “Well done!” As he played beautifully, the old man, who had been lying on the bed like a white cotton ball, suddenly exclaimed: – Oh, my dear Telqonyr, you have found your way back to your stake! It seems that God has brought you back to my embrace! – he exclaimed, pulling his head from the pillow. Then the audience said: Indeed, there was a rumor that two boys had taken Telqonyr; could these two be them? Tell us your truth; from which village do you come and what are you doing? – they began to inquire about the boys. They narrated how they had taken Telqonyr and apologized to the elder. The elder then said: – “If one comes before you, forgive them for your ancestor’s sake,” said your ancestor, Kazakh; I forgive your sins. I also know why you have come to this village; my wish has been fulfilled. I have betrothed my elder daughter to your elder and my younger daughter to your younger; I have given you my blessing, may there be a wedding upon a wedding! – he said, spreading his hands in blessing. Thus, this melody has been known as “Telqonyr” ever since.