Ақсақ құлан (ІII нұсқа)

Атының тұяғы жеткен жерге әмірін жүргізген әйгілі Шыңғыс ханның Жошы деген ұлы болған. Жошы да хан боп өткен. Даңқты әкесінен тиген еншісі – Ұлытау мен Азау теңізінің арасында керіліп жатқан байтақ далада алғаш Алтын Орда мемлекетінің шаңырағын көтерген. Құландай жөңкілген көшпелі елдің басын қосып, әмірін жүргізген. Шыңғыс ханның Қоңырат руының қызы Бөртеден көрген алғашқы перзенті осы Жошы хан екен. Бөртеден мұнан басқа Шағатай, Үгедей, Төле деген ұлдар көріп, оларға да өз алдына енші бөліп беріп, бөлек-бөлек ел еткісі келгені шежіреден белгілі. Бірақ тақтың буы туғанына қарата ма, Шыңғыстың көзі жұмылысымен-ақ балаларының арасындағы иеліктері ара- дара болып, шілдің қиындай ыдырап кеткен ғой. Өз кіндігінен тараған балаларының ішінде Шыңғыс ханға ертерек серік болып, талай-талай қанқасап соғыстарда жеңіс туын желбіреткен сүйеніші Жошы хан болса керек. Бірақ Шыңғыс ханның жанын жегідей жеген бір түйткіл мәңгілік жүрек түкпірінде шемен болып жататын еді дейді. Онысы – ертеректегі бір соғыста келіншегі Бөрте меркіттердің қолына тұтқынға түсіп, кейін Шыңғыс хан құтқарып алғанда осы Жошы хан іште келіп еді деген әңгіме. «Шешенікі – хақ, әкенікі – нәркүмән» деген емес пе, осы жағдай Шыңғыс ханды мәңгілік күмән құрсауында өткізген ғой. Алайда Жошының қалтқысыз перзенттік көңілі мен жойқын ерлігі, әскери шалымды өнері мен адалдығы әкесінің әлгіндей күмәнді ойларын ұдайы сейілтіп отырады екен. Содан, әкелі-балалы Шыңғыс хан мен Жошы ханның арасына сызаттың түсетін кезі – Сыр мен Әму бойына шабуыл жасайтын тұс еді дейді. Оның себебі – Қызылқұм мен Қарақұмды қыстап, жазға қарай шашырай көшіп-қонып жүрген көшпелі елдің ішінде қоңырат тайпасы да болған ғой. Ал қоңыраттардың Жошыға нағашы жұрт екені белгілі. Сонсоң да, Жошы нағашы жұртына іш тартып, аяусыз қан төгуден тартынады екен. Тіптен, қанша күші жетіп, құдіреті асып тұрса да, Жошының Үргеніш қаласын алты ай қоршап, мәмілеге шақырып жатып алуының бір сыры осы екен. Әрине, мұндай нәуетек, жалпақшешейлік Шыңғыс ханның табиғатына жат, әрі бетіне шіркеу. Міне, әке мен баланың арасындағы қырбайлық осылай басталады. Тіптен, бара-бара Жошы хан әкесінің қанқұмар жорығынан жалыққандай шырай танытып, батыс пен оңтүстік елдеріне жасауға тиісті шабуылдан тартыншақтай береді. Оның орнына сахараның көк шалғынды самалды белдеріне ордасын қондырып, төңірегіне әнші, күйші, саятшы, батыр, балуан жігіттерді жинап, серілік құрып, сайран салуды әдетіне айналдырады. Сары қымызды сапырып, бір мезгіл жез таңдай әнші, айыр көмей ақындар мен дәулескер күйшілердің өнерін тамашаласа, енді бірде Сарыарқа мен Сырдың арасындағы сайын далада құлан аулап, оның айнадай жалтыраған өзен- көлдеріне қыран құстарын жабады екен. Жошы ханның тек қана томағалы бүркітінің, қоңыраулы қаршығасының, сақиналы сұңқарының өзі сегіз жүзден асушы еді дейді. Сонда, күз айларында Құланөтпес, Сарысу, Атасу өзендерінің бойында қыранның қияғы мен сұңқардың тұяғы жебедей суылдап, қылыштай жарқылдап, аспан астында қанды шайқас болып жатқандай әсер береді екен. Мұндайда Жошы хан ерекше мағұрланып: «Әкемнің жеңілуді білмейтін әскерінен гөрі, менің қырандарымның соғысы қызық!» дейді екен. Әрине, арқасүйер ұлының бұл қылығы Шыңғыс ханға жетпей жата ма? Онда да, жай жетпейді, қырық құбылып, сан саққа жүгірген өсек сөз шындыққа бергісіз болып жетеді. Өзін аспан астының әміршісі санайтын Шыңғыс ханға мұндай қауесет ұнамайды. Жай ғана ұнатпау емес, баяғы іште шемен болып қатып жатқан күдік-күмәні қозып, алқымына запыран ашу болып кептеліп, аласұртады ғой. Оның үстіне Шыңғыс хан мән- жайды әбден білгісі келіп, Жошыны бір-екі рет шақыртқанда, қызық-думанмен жүріп құлақ аса қоймайды. Жошының бұл мінезі Шыңғыс ханды біржолата ширықтырып, ашу үстінде аяусыз жазаға әмір береді ғой. Шыңғыс әулетінің жазасы белгілі. Айыптының белін қайырып, омыртқасын үзіп өлтіру керек. Осы ниетпен Шыңғыс ханның жасырын жасағы Жошының аң аулап жүріп, оңашаланатын сәтін бағады. «Аңдыған жау алмай қоймас» деген, күндердің бір күнінде аз ғана серігімен құлан аулап, шығандап жүрген Жошы хан аңдушылардың құрсауына тап болады. Талай қан майданда туы қисаймай шыққан Жошы хан оңайлықпен берілмейді. Бүкіл серіктері қырылған соң да жалғыз өзі жойқын ұрыс салады. Бірақ сайланып шыққан күші басым қарсыласы шыдатпайды. Алдымен бір қолын қылышпен шауып түсіреді. Осыдан кейін қансырап, ат жалын құшқан Жошының омыртқасын қайырады. Сағымды далада Жошы ханның жаны кеудесінен шығар- шықпаста көкжиекті шаңдата жосылтқан хабаршы көрінеді. Бұл Шыңғыс ханның сауғасын, кешірімін жеткізуге асыққан хабаршы еді дейді. Жай ғана сауға емес, «Жошының өлімін ескерткеннің көмейіне балқыған қорғасын құйылсын!» деген қарғыстай жарлығы қоса жетеді. Енді қайтпек керек? Болар іс болып қойды. Қандай құдірет болса да қайтып Жошыны тірілте алар ма?! Сол жерде қанды қол тобыр «ханның ұлы құлан аулап жүріп мерт болды!» деген сылтауды желеу етіп, Жошы ханның жансыз денесін ордасына алып қайтады. Енді Шыңғыс ханға қалай естірту керек?! Жұрт қиналып, сеңдей соғылысады. Жанын қиып, суырылып шығар ешкім болмайды. Ал жаман хабарды жасырып қоя ала ма?! Онда да, Шыңғыс ханнан мүмкін емес. Осылайша, ел есеңгіреп, дал болады. Сол кезде Шыңғыс ханның оң тізесін баса отыратын, Найманнан шыққан Кетбұға деген жырау бар екен. Жұрт амал таппай қамалып тұрғанда, Кетбұға суырылып шығып хан ордасына беттейді ғой. Табалдырықтан аттай бере Кетбұға: – Уа, хан ием, саған Тәңірінің рахметі жаусын һәм сенің қол астындағы барлық жанға тыныштық болсын! – дейді. Өз жарлығы өзіне шаншудай қадалып отырған Шыңғыс хан түнерген қалпы: – Саған не керек! – десе керек. Сонда Кетбұға жырау: – Хан ием, мен бүгін бір жаман түс көрдім. Сол түсімнен көкірегіме қайғы-шер толып, өзіңе ғана мұңымды шаққалы келдім! – дейді де, қолындағы домбырасын бебеулете жөнеледі. Алғашқыда мың сан тұяқ дала төсін дүбірлетіп, делебені қоздыра еліктіргендей болады. Бұған бір сәт селт етіп, көңіл бөліп үлгермейді, домбыра шанағынан азынап өрген азалы үн Шыңғыс ханның еңсесін қайта басады. Сол азалы үн үдей өксіп, орны толмас өкініштің лебіндей шегін тарта сарнайды. Әлгінде ғана желдей жүйткіген мың сан тұяқтың дүбірі енді қаралы хабар жеткізген бейбақтың ширыққан зарындай жонын шымырлатады. – Япыр-ай! – дейді Шыңғыс хан. – Бұл не ғажап! Тап Жошы өлгендей жүрегімнің егіліп қоя бергені қалай! Шыңғыс ханның аузынан осы сөздің шығуы мұң екен, сыртта қамалып, дағдарып тұрған халық «Хан иемнің өзі айтты, Жошыдан айырылдық!» – деп ұлардай шулап, еңіреп қоя береді. Болған істің шындығына енді көзі жеткен Шыңғыс хан сол жерде бармағын шайнап, екі иіні селкілдей еңірейді. Осы кезде Кетбұға жырауға да тіл бітіп, домбырасын бебеулете қағып, былай дейді: «Уа, иеміз, Шыңғыс хан! Домбыра не деп жырлайды, Сарнап бір дауысын қырнайды, Құлағың сал осыған... Ақсақ құлан, қу құлан, Қияннан қашқан ту құлан, Қиырсыз құба далада, Аңда жүрген балаңа Кез болып бір қашыпты, Белден белге асыпты. Ақсақ құлан, Жошы хан, Елсіз құба далада, Қат-қат бұдыр салада, Мекендеп өрген өрбісіп, Ордалы құлан жосыған. Қуып ақсақ құланды, Мінгені тұлпар құнанды, Ордалы үріккен құланға Құйғытып ойнап қосылған, Өлім деген Тәңір ісі, Желіккен құлан әңгісі, Құлан мен тұлпар еліккен, Жосыған құлан желіккен, Балаңды шайнап өлтіріп, Жұлмалап, жалмап кетіпті Ордалы құлан шошыған. Жұрттың аузы бармаған, Сөзді айтып жырлап зарлаған Домбыраның балаңды Естірткені осы, хан! Өзгеге артпа жалаңды, Еліктірген балаңды Сол қу құлан, ту құлан, Балаң өлді – Жошы хан! Нансайшы, ханым, осыған!» Хан жарлығы екі болмайды, сол жерде Кетбұға қолындағы домбыраның қалақ бетін ойып, жаман хабарды естіртуші ретінде шанағына балқыған қорғасын құйылады. Домбыра бетінің ойық болуы содан қалып еді дейді. Қаралы хабар жеткен соң, Шыңғыс хан өзін-өзі іштей қажап, өкініштің уына белшесінен батып, үш күн, үш түн дөңбекшиді. Ешбір басу сөзге жұбанбай, қайғы өзегін өртеп, құмыға береді. Сонда Шыңғыс ханның бәйбішесі, ақылы кемел Бөрте алдымен ес жиып, болған іске беріктік танытып, күйеуіне былай деген екен: – Хан ием, сен қайғырып жатқанда халқың ғау-ғау көтеріп, бүлік шығарғалы жатыр! – Е, менің халқым бүлік шығаратындай не болыпты?! – дейді Шыңғысхан. – Сенің халқыңды екі дай етіп, егеске түсірген дау бар көрінеді, – депті Бөрте, – оның себебі, бір бай өзінің ықыласы ауып, көңілі жарасқан тамырына ат басындай алтын сыйлаған екен. Сәті түсіп, орайы келгенде қарымтасын қайтарар деп ойлайды бай. Бірақ арада біраз уақыт өтсе де, тамыры қарымта қайтаратын шырай танытпайды. Сонда бай ренжіп, өз алтынын қайта сұрайды. Тамыры бермей, дау болып, төрелету үшін биге жүгінсе, билер де әділдік қылмай, жартысы «бергенін қайтарсын» дейді, жартысы «қайтармауға тиісті» дейді. Осымен елдің арасы екі дай болып тұр. Мұны естігенде Шыңғыс хан ренжіп: – Ах, бұлары қалай! Билік әділ болмаған екен. Сыйды ала білген кісі, бере де білсе керек емес пе! – депті. Бөртенің де күткені осы болса керек: – Хан ием, сабыр қыл! Тәңірім саған бала беріп еді, оны уақыты жеткенде өзі алды. Құдіреттің ісіне көну керек. Тәңірі саған Жошыны сыйлап еді, енді сол сыйын мерзімі келгенде сен де қиналмай қайтара біл! – деген екен. Шыңғыс хан Бөрте бәйбішенің осы бір басу сөзінен кейін есін жиып, еңсесін көтереді. Сол кезде Шыңғыс ханның Домбауыл деген адал берілген құлы бар екен. Бала кезінен көз алдында өскен Жошыға деген Домбауылдың көңілі алабөтен болса керек. Жошының өлімінен кейін Домбауыл ант суын ішіп, жер бетінен құлан тұқымын құртпақ болады. Сөйтіп, байтақ даланың шығысын орап Тарбағатай тауынан Іле өзеніне дейін құлан өте алмайтын ор қазады. Батысында Құланөтпес, Терісаққан өзендерінің арнасын тереңдетеді. Сонан соң Қабанқұла, Әңкей, Бөкен деген үш тұлпарды баптап, құлан аулауға шығады ғой. Батысы мен шығысы орланған құландар үйір-үйірімен Бетпақтың шөліне жөңкіледі. Домбауылдың күткені де осы. Шөлге шығандатып, шалдыққан құландарды Домбауыл аяусыз қырады. Бетпақтың байтақ даласы қан сасиды. Содан, күндердің бір күнінде Домбауылдың салған сүргінінен бес құлан сытылып шығып, Шу өзенінен әрі өтіп кетеді. Шудың табанына жете бере Қабанқұла шөлден ұшып өледі. Әбден титығына жетсе керек, кешікпей-ақ Әңкей де зорығып өледі. Кейін, жаңағы аман қалған бес құланнан тұқым тарап, кең дала қайтадан құланға толған екен дейді.

The famous Genghis Khan, whose horse's hoof reached far and wide, had a son named Jochi. Jochi also became a khan. The inheritance he received from his illustrious father was the vast steppe stretching between the Ulytau and the Azov Sea, where he first raised the yurt of the Golden Horde state. He united the nomadic people who rushed like wild horses and exercised his command over them. Jochi Khan was the first child born to Genghis Khan and Börte, a girl from the Konyrat tribe. Besides Jochi, Börte also bore sons named Chagatai, Ogedei, and Tolui, and it is known from the chronicles that he wished to give them separate shares and establish separate states. However, as the throne was about to be inherited, upon Genghis's passing, the territories among his children became fragmented and scattered like the pieces of a broken pot. Among the children born from his own lineage, Jochi Khan was perhaps the one who accompanied Genghis Khan earlier and waved the banner of victory in many bloody battles. However, there was one issue that gnawed at Genghis Khan's heart like a festering wound. This was the story that in an earlier battle, his wife Börte was captured by the Merkit, and when Genghis Khan rescued her, it was said that Jochi had been involved in the matter. "The mother's is the truth, the father's is questionable," as the saying goes, this situation kept Genghis Khan in a state of perpetual doubt. Nevertheless, Jochi's unwavering filial affection, his formidable bravery, military prowess, and loyalty continually dispelled his father's doubts. Thus, the time when a rift began to form between father and son, Genghis Khan and Jochi Khan, was during the period when they were about to attack the Syr Darya and Amu Darya regions. The reason for this was that among the nomadic people who wintered in the Kyzylkum and Karakum deserts and migrated in the summer, there was also the Konyrat tribe. It is known that the Konyrats were Jochi's maternal relatives. Therefore, Jochi hesitated to spill blood against his maternal kin. Even though he had the strength and power, one of the reasons Jochi besieged the city of Urgench for six months and called for negotiations was this. Of course, such hesitation and leniency were contrary to Genghis Khan's nature and a blemish on his reputation. This is how the discord between father and son began. Gradually, Jochi Khan began to show signs of weariness with his father's bloodthirsty campaigns, hesitating to launch attacks on the western and southern lands. Instead, he made it a habit to settle his yurt on the grassy, breezy hills of the steppe, gathering singers, musicians, hunters, warriors, and strong young men around him to enjoy life and revelry. He would pour the yellow kumys and, at times, enjoy the performances of skilled singers and talented musicians, while at other times, he would hunt wild horses in the vast steppe between Saryarka and the Syr Darya, releasing falcons over its shimmering rivers and lakes. It is said that Jochi Khan had more than eight hundred birds, including his hooded falcon, bell-hunting hawk, and ring-tailed goshawk. In the autumn months, the cries of the falcons and the swift flight of the goshawks would echo along the banks of the rivers Kulanotpes, Sarysu, and Atasu, creating an impression of a bloody battle taking place under the sky. In such moments, Jochi Khan would exclaim, "My falcons' battles are more interesting than my father's invincible army!" Of course, would such behavior of the son, whom Genghis Khan relied upon, go unnoticed? Not only did it not go unnoticed, but rumors, twisting and turning, reached him that were almost indistinguishable from the truth. Such gossip did not sit well with Genghis Khan, who considered himself the ruler of the heavens. It stirred up the doubts that had long been festering within him, causing him to become agitated. Moreover, when Genghis Khan wanted to understand the situation better and summoned Jochi a couple of times, Jochi, caught up in festivities, did not pay heed. This behavior of Jochi further enraged Genghis Khan, who ordered a merciless punishment in his fury. The punishment of the Genghis dynasty is well-known. The guilty must be bound and have their spine broken. With this intention, Genghis Khan's secret forces awaited the moment when Jochi would be alone while hunting. As the saying goes, "A hunted enemy will not escape," one day, while hunting wild horses with just a few companions, Jochi Khan fell into the trap set by his pursuers. Having emerged victorious from many bloody battles, Jochi Khan did not surrender easily. After all his companions were killed, he fought fiercely alone. However, the superior strength of the selected enemy overwhelmed him. They first cut off one of his arms with a sword. After that, bleeding and clutching the reins of his horse, Jochi's spine was broken. In the shimmering steppe, just as Jochi Khan's soul was about to leave his body, a messenger appeared, kicking up dust on the horizon. This was a messenger hastening to deliver Genghis Khan's pardon and forgiveness. Not just a pardon, but also the curse that proclaimed, "May molten lead be poured into the throat of the one who announces Jochi's death!" What could be done now? The deed was done. No matter what power there was, could Jochi be brought back to life?! Right there, the bloodied mob used the excuse that "the khan's son was killed while hunting wild horses!" and took Jochi Khan's lifeless body back to the yurt. Now how to inform Genghis Khan?! The people were distressed, colliding like ice floes. No one dared to step forward and reveal the truth. But could they hide such bad news?! It was impossible with Genghis Khan. Thus, the people were left in a state of shock. At that moment, there was a bard named Ketbuga, who was from the Nayman tribe and would often kneel before Genghis Khan. When the people were at a loss, Ketbuga stepped forward and headed to the khan's yurt. As he crossed the threshold, Ketbuga said: – O my lord, may the mercy of Tengri rain upon you, and may peace be upon all those under your command! Genghis Khan, who was troubled by his own decree, replied darkly: – What do you want?! Then Ketbuga the bard said: – My lord, I had a terrible dream today. From that dream, my heart is filled with sorrow, and I have come to share my grief with you! – and began to play his dombra. At first, the sound of thousands of hooves thundered across the steppe, stirring the spirit. For a moment, Genghis Khan did not pay attention, but the mournful sound that emerged from the dombra weighed heavily on his heart. That mournful sound intensified, echoing like the breath of irreparable regret. The thunder of the thousands of hooves that had just raced now felt like the lament of the unfortunate bearer of bad news. – Oh my! – exclaimed Genghis Khan. – What is this wonder! Why does my heart feel as if Jochi has died! As soon as these words left Genghis Khan's mouth, the people outside, who had been trapped and confused, cried out, "Our lord has spoken, we have lost Jochi!" They began to wail and weep. Now that Genghis Khan had realized the truth of the matter, he bit his finger and wept bitterly right there. At that moment, Ketbuga the bard found his voice and, striking his dombra, said: “O our lord, Genghis Khan! What does the dombra sing, Its voice wails and cries, Listen to this... The lame wild horse, the cunning wild horse, The wild horse fleeing from afar, In the boundless steppe, It has encountered your child, Leaping from ridge to ridge. The lame wild horse, Jochi Khan, In the deserted steppe, In the rugged terrain, Dwelling in the wild, The herd of wild horses galloping. Chasing the lame wild horse, Riding a swift steed, Joining the herd of frightened wild horses, Playing and racing along, Death is the work of Tengri, The wild horse speaks of its fate, The wild horse and the steed are both frightened, The galloping wild horse is exhilarated, It has chewed and killed your child, Torn apart and devoured him, The herd of wild horses is terrified. The people have not spoken, The dombra has sung and lamented This is what the dombra has revealed to you, my lord! Do not cast blame on others, The one who has captivated your child Is that cunning wild horse, the wild horse, Your child has died – Jochi Khan! Believe this, my lord!” The khan's decree is not to be taken lightly; right there, Ketbuga carved the surface of his dombra, and molten lead was poured into it as a mark of the bearer of bad news. The hollow on the dombra's surface was formed from that moment on. After the mournful news reached him, Genghis Khan tormented himself internally, drowning in the poison of regret, rolling over for three days and three nights. He did not find solace in any comforting words, and grief consumed him. At that time, Genghis Khan's first wife, the wise Börte, gathered her thoughts and showed resilience in the face of the situation, saying to her husband: – My lord, while you are grieving, your people are about to rise up in rebellion! – Oh, what could make my people rebel?! – replied Genghis Khan. – It seems there is a dispute that has divided your people, – said Börte. – The reason is that a wealthy man, having taken a liking to his friend, gifted him a gold piece the size of a horse's head. He thought that when the time came, he would get his return. However, after some time passed, the friend showed no signs of returning the favor. Then the wealthy man, feeling offended, asked for his gold back. The friend refused, and a dispute arose, leading them to seek judgment from the elders, but the elders did not act justly; half said, "He should return what he was given," while the other half said, "He is not obliged to return it." Thus, the people are divided. Upon hearing this, Genghis Khan was upset: – Ah, what is this! The judgment was not fair. The one who can accept a gift should also know how to give it back, shouldn't he?! It seems this was what Börte had been waiting for: – My lord, be patient! Tengri has given you a child, and when the time comes, He takes him back. One must accept the will of the Almighty. Tengri has gifted you Jochi, and now that the time has come, you too must know how to return him without suffering! – she said. After hearing these comforting words from Börte, Genghis Khan regained his composure and lifted his spirits. At that time, there was a loyal servant named Dombayul who had grown up alongside Jochi since childhood. Dombayul had a special affection for Jochi. After Jochi's death, Dombayul swore an oath and vowed to eradicate the wild horse lineage from the earth. Thus, he dug a pit from the eastern vast steppe, stretching from the Tarbagatai Mountains to the Ili River, where no wild horse could pass. To the west, he deepened the channels of the Kulanotpes and Terisakhan rivers. Then he raised three steeds named Qabanqula, Ankey, and Boken and set out to hunt wild horses. The wild horses, trapped between the west and east, rushed into the Betpak Dala desert. This was exactly what Dombayul had been waiting for. He mercilessly slaughtered the exhausted wild horses in the desert. The vast steppe of Betpak was filled with the stench of blood. Then, one day, five wild horses managed to escape from Dombayul's pursuit and crossed the Shu River. As soon as they reached the banks of the Shu, Qabanqula died from exhaustion. After reaching its limit, Ankey soon perished as well. Later, from the five wild horses that had survived, a lineage spread, and the vast steppe was once again filled with wild horses.