Қоңыр қаз

Байжігіт күйші ер жетіп, бұғана бекітіп, оң-солын таныған кезде Ақсұңқар деген ақылына көркі сай қызға ғашық болады. Ақсұңқардың әкесі Ағиық ақсақал көпті көрген, өмірдің парқы мен нарқын бажайлаған, төңірегіне сыйлы, өзіндік дәулет иесі болса керек. Ел-жұртқа күйшілігімен даңқы жайылып кеткен Байжігіттің Ақсұңқарда көңілінің барын Ағиық ақсақал іштей сезіп, орайлы сәттерде дәмелі жігітті сынап жүреді. Ал Ақсұңқар болса, «Жас-жастың тілегі бір, жібектің түйіні бір» деген емес пе, жұрт мақтаған жігітті қыз жақтайтын әдетке бағып, ол да Байжігіт күйшіні ұнатады. Бірақ ол кезде қалыңсыз қыз, жабусыз нар болған ба, жеме-жемге келгенде жоқшылық Байжігіттің қолын байлап, шарасын тауысады. Содан күндердің бір күнінде өнерін тал бойына тірек еткен Байжігіт сүйген қызы Ақсұңқарға шарт қояды: «Егер қалыңмалыңның кесімін әкеңнің өзіне айттырып, кәдеге қанағат еткізсем, маған қосылар ма едің?!» – дейді. Ақсұңқар болса: «Әрине, әке көңіліне қарап, ата салтын аттай алмай жүр емеспін бе, ата-анамның мақұлдауын естісем, мен сендікпін!» – деп ағынан жарылады. Екеуі сол жерде қол алысып, төс қағысып, уәде байласады. Сонымен күндер өтіп жатады. Бірде, Байжігіт жолаушылап келе жатқандай болып Ақсұңқардың үйіне түседі. Қыз әкесі Ағиық ақсақал: «Иә, балам, ерден – ергенек, жерден – ебелек деген, сұқбат көңіл ашады, сұқбатсыз көңілді кір басады, атың жауыр болса да, атағың тәуір, қарап отырмай көсеуіңді көсеп, отыңды маздата отыр», – дейді. Әке сөзіне іштей мағұрланған Ақсұңқар да Байжігітке сынай қарап, болар-болмас езу тартқандай болады. Сонда, Байжігіт аз аяда арқаланып, мұндай орайлы сәттің кездесе бермейтінін көңіліне түйіп, томағасын сыпырған қырандай шабыт алып шыға келеді. Кешікпей-ақ, іргеге сүйей салған домбырасын алып, құлақ күйін баптайды да, бұрын- соңды шиырламаған тың сарынды сырғыта жөнеледі. Айдын көлге ақ төсін басып, сыза қалқыған қоңыр қаздың үніндей бір сыршыл әуен біресе сыбырлап, біресе сыңқылдап «әп» дегеннен буынға түсе баурайды. Бара-бара әлгі қоңыр қаздың көкірегінен мұң төгілгендей, сабыры сырға, сыңқылы мұңға ұласқандай болады. Сырын айтып, мұңын шаққан сайын тыңдаушысын өз тағдырына ортақтастырып, сол мұң мен сырға ілестіріп жөнелгендей. Сол бетінде қоңыр қаз сыбырлап-сыңқылдайды, мамырлап-мұңаяды, қамығып-қаңқылдайды, сарғайып-саңқылдайды. Естір құлақтың құрышын қандырғандай, сезер жүректің шерін тартқандай болады. Сөйтіп, қоңыр қаздың мұңы мен сырының төрешісі етіп тыңдаушы жұртты ұйытып тастаған күй мамырлап барып тынады. Ағиық ақсақал түйіле тұнжырап отыр. Бәйбіше дәрменсіз халге түсіп, шөгіп кеткендей. Ақсұңқар болса жанары боталап, жасқа толып қалған. Бәрі де күйдің тілін жазбай танып отыр. Үнсіздікті Ағиық ақсақал бұзып, Байжігітке оң шырай береді: «Шырағым-ай, мынауың қалыңсыз қыз беруге тұратын күй екен. Жұрттың сөзі рас болды, бармағыңа бақ қоныпты. Жалғызбын деп қамықпа, сенің өнеріңе көз қиығын салмас, көңіліне алмас, ниетін бермес қыз болмас!» – деп еңсесін тіктегенде, қызына көзі түседі. Сонда Ақсұңқар әкесінің ойын ұштап, «Сөзіңізге құлдық әке! Ата сөзі – парыз, ана сөзі – қарыз, байлауы шие сертім бар еді, түйінін өзіңіз шештіңіз. Мен бір қоңыр қаз едім, қияннан іліп, қияға қонатын қаршығаға олжа еттіңіз. Менің бағамның парқына бойлап, нарқын айттыңыз. Өзіңіз тонын пішіп, қалыңын бердіңіз. Енді тойыңызды қамдаңыз!» деген екен. Болар іс болған соң, Ағиық сөзге келмепті, Тәңірдің жазуы осы шығар деп, өз қолымен той-томалағын атқарып, жасау-жабдығын қамдап, қызы Ақсұңқарды Байжігіт күйшіге қалыңсыз қосыпты дейді. Байжігіттің бұл күйі ел ішіне «Қоңыр қаз» деген атпен жайылған. Белгілі күйші Әшімтайдың да «Қоңыр қаз» атты күйі бар.

Bayzhigit the musician, having grown up and recognized his surroundings, falls in love with a beautiful girl named Aksunkar, who is wise and charming. Aksunkar's father, Agyik the elder, is said to be a man of experience, who understands the value of life and is respected in the community, possessing his own wealth. Agyik the elder senses Bayzhigit's feelings for Aksunkar and tests the hopeful suitor at opportune moments. As for Aksunkar, following the saying "The wishes of the young are one, the knot of silk is one," she, adhering to the custom of supporting the man praised by the people, also likes the musician Bayzhigit. However, at that time, without a bride price and without a dowry, poverty binds Bayzhigit's hands and exhausts his options. One day, Bayzhigit, relying on his talent, sets a condition for his beloved Aksunkar: "If I can convince your father regarding the bride price, would you agree to be with me?!" Aksunkar replies, "Of course, I cannot disregard my father's wishes; if I hear my parents' approval, I will be yours!" They shake hands and make a promise right there. As time passes, one day, Bayzhigit visits Aksunkar's house as if he were traveling. Aksunkar's father, Agyik the elder, says: "Yes, my son, from the man comes the manliness, from the land comes the wisdom; conversation opens the heart, while silence clouds it. Even if your horse is worn out, your reputation is good; do not sit idly, stoke your fire," he advises. Aksunkar, who has absorbed her father's words, looks at Bayzhigit with a scrutinizing gaze, almost smiling slightly. At that moment, Bayzhigit, feeling inspired and realizing that such a favorable opportunity does not come often, emerges like a falcon that has shed its hood. Soon, he takes his dombyra, which he had leaned against the wall, tunes it, and begins to play a new melody that he has never played before. The sound, like the voice of a brown goose gliding over the clear lake, whispers and chirps, capturing the listener's heart from the very first note. Gradually, it seems as if the brown goose is pouring out its sorrow, its calmness turning into melody, and its chirping into lament. With each note, it shares its sorrow, making the audience feel a connection to its fate, as if they are swept away by that sorrow and melody. The brown goose continues to whisper and chirp, lamenting and calling, its voice growing more poignant. It seems to quench the thirst of listening ears and tug at the heartstrings of sensitive souls. Thus, the melody, which has made the audience the judges of the brown goose's sorrow and secrets, gradually comes to a close. Agyik the elder sits, frowning deeply. The matron appears helpless, as if she has collapsed. Aksunkar's eyes are filled with tears. Everyone recognizes the language of the music without needing words. Breaking the silence, Agyik the elder smiles at Bayzhigit: "My son, this is a melody worthy of giving a bride without a bride price. What people say is true; fortune has favored you. Do not be disheartened by being alone; there will be no girl who will not cast her eye on your talent, who will not take you to heart!" As he lifts his spirits, his gaze falls on his daughter. Then Aksunkar sharpens her father's thoughts, saying, "I am bound to your words, father! The words of the father are a duty, the words of the mother are a debt; I had a promise to keep, and you have resolved it. I was like a brown goose, and you have made me a prize for the falcon that swoops from afar. You have understood the worth of my value and expressed it. You have tailored the garment and set the bride price. Now prepare for your celebration!" Once the decision was made, Agyik did not argue; he thought this must be the will of God, and he personally organized the celebration, prepared the wedding provisions, and married his daughter Aksunkar to the musician Bayzhigit without a bride price. This melody of Bayzhigit spread throughout the land under the name "Brown Goose." The well-known musician Ashimtai also has a melody titled "Brown Goose."