Дүние қалды

Абылай хан осынау фәни жалғаннан өзінің көшетінін білгендей, дүние салатын жылы қазақ даласының оңтүстігін аралап қайтуға шығады. Жалаң сейіл, жай серуен Абылай болмысына жат, жолға шығар алдында үш жүздің батырларына хабар беріп, Түркістанда тоқайласуға пәтуаласады. Ондағы ойы, орыс пен қалмақтың бір жайлы болған толасын пайдаланып, оңтүстіктегі қалың қазақтың іргесін орнықтырып қайту болса керек. Әсіресе Шымкент, Сайрам, Тәшкент, Қоқан, Бұхара, Үргеніш жағындағы қазақтарды сарттарға түрткілетпей, біртұтас елдік айбарын танытып қайтуға бел буады. Бұл кезде, кеше ғана қалмақтың қаһарлы қолын жайратып, қытай мен орыстың бетін бері қаратқан Абылай ханның айбары Орта Азияның ұсақ хандарын ықтырып отыратын. Абылай хан оңтүстікке келген соң Түркістанға өз баласы Садық сұлтанды, Талас пен Қызылкөл маңына баяғы Қытайға кепілдікке беретін баласы Әділді ие етіп қояды. Шымкент пен Сайрамға Ғабдырахман деген сартты, Тәшкентке Мырзахмет деген сартты әкім етеді. Сонсоң, қалың қосынына шеру тартқызып, Самарқанды бетке алады ғой. Жолда Жиренше шешеннің жеңгесінің атымен аталған Жұпар қорығына жеткенде, тізгін тартады. Әулиелі адам еді деп, бір қонып өтуді ниет етеді де, шатырын құрғызады. Сол күні Абылай хан батыр-билерімен түннің бір уақытына дейін әңгімелесіп отырып, жатар алдында Бұқар жырауға: – Не тілеулі жолға аттанып барамыз, нысанаң бар еді ғой, бүгін сәуе көріп бер, – дейді. Сонда Бұқар жырау: – Қарап жатпаспын, сен хансың ғой, өзің де болжай жатқайсың, – депті. Оңтүстіктің қоңыр салқын түні қандай, бір мызғып кетсең, ұйқың қанып, құр атқа мінгендей боласың. Оның үстіне керіліп жататын уақыт па. Торғай шыр еткенде Бұқар жырау сыртқа шықса, Абылай хан да тұрып, шатырының маңында жүр екен. Бұқар жырау жақындап келіп, сәлем берген екен, Абылай хан: – Иә не көрдің? – деп сұрайды. – Ештеңе көріп-білмегендей болғанша, өзің көргеніңді айт! – депті Бұқар жырау. Абылай ханның жыраудан жасырар сыры жоқ. Бірауық түнере толғанып отырып, көрген түсін бастайды: – Түсімде бір жолбарыс келіп, шатырымның алдына сұлап жатып алды. Бұл не қылған жолбарыс деп көз тоқтатып қарап едім, жолбарыс дегенім аю болып шыға келді. Апырай, жаңа ғана жолбарыс еді ғой, аю болғаны қалай деп қайта қарағанымда, көкжал бөрі болды. Мұнан соң түлкіге айналды. Одан кейін қоян болып кетті. Осы кезде оянып кеттім, көрген түсім осы, – дейді. Бұқар жырау да ханға тура сөйлеп, қадірін арттырған адам. Көп бөгелмей Абылай ханның түсін жориды: – Шатырыңның алдына келіп шөккен жолбарыс – өзіңсің. Жолбарыс болып көрінген сенің бақ-талайың, алыс-жақынды ықтырған айбарың. Шатырыңның алдына келіп, бас көтермей сұлап жатып алғаны – сенің жетіп жығылған жеріңнің осы болғаны. Мұнан арғы көксегеніңді бақ-талайың көтермейді. Енді «есіл Абылай баяғыдан бері жүріп-жүріп, сарттан өліпті» дегізбей, аман-есеніңде осы жерден қайта ғой... Ақырыңның не боларын да айтайын. Көз алдындағы жолбарыстың аю болғаны – өкше басар ұрпағың аюша алысып өтетін заман туады екен. Аюдың көкжал бөріге айналғаны – келесі ұрпағың бір- бірімен ит-құсша ырылдасып өтер. Ит-құстың түлкі болғаны – одан кейінгі заман ұрпағыңды түлкіше бұлаңдатар. Сонсоң көргенің қоян болса, қоянша қорғалап, бас сауғалайтын заман да келер, – депті Бұқар жырау. Абылай хан түйіліп отырып қалады. Әлден уақытта Бұқар жырауға қарай ошарыла бұрылып, әлденеден үміт еткендей: – Енді өз көргеніңді айт! – дейді. Сонда Бұқар жырау іркілместкен: – Мен көргенімді айтсам, күннің көзі, жердің жүзіндегі әулиелер «Абылай хан өлді, соның жаназасын шығарысуға Түркістанға бара жатырмыз!» деп құмдай құйылып, жындай жиылып жүр екен. Енді аманыңда қайтқаннан басқа жол жоқ! – деген екен. Абылай хан жыраудың болжамына құлақ асып, Самарқанға елші жөнелтіп, «соғыспақ ниетім жоқ еді, әулиелерге зиярат қыла келдім, елдің қадірлі қарттары қонаққа келсін» деп сәлем айтқызады. Онымен де тынбайды, Орта жүз бен Кіші жүздің батырлары бастаған қалың қосынды елдеріне қайтарады. Бірақ Абылай ханның көрген түсі есінен кетпей, өзінен-өзі оңашаланып, іштей құмыға толғаумен болады. Осындай бір толғаныс кезінде домбырасын қолына алып «Дүние қалды», «Қайран елім» деп күй тартқан екен дейді

Abilai Khan, as if aware of his impending departure from this earthly realm, sets out to travel through the southern part of the Kazakh steppe in the year he is to pass away. A mere leisurely stroll is not in Abilai's nature; before setting out, he informs the heroes of the three zhuz (hordes) and agrees to meet in Turkestan. His intention is to take advantage of the temporary peace between the Russians and the Kalmyks to stabilize the southern Kazakh territories. He is particularly determined to return with a show of national unity without provoking the Kazakhs in the regions of Shymkent, Sayram, Tashkent, Kokand, Bukhara, and Urgench. At this time, Abilai Khan's reputation, having recently defeated the fierce Kalmyk forces and turned the Chinese and Russians back, was enough to intimidate the minor khans of Central Asia. Upon arriving in the south, Abilai Khan appoints his son Sadik Sultan to Turkestan and places his other son Adil, who was previously pledged to the Chinese, in charge of the areas around Talas and Kyzylkol. He appoints a Sart named Abdurakhman as the governor of Shymkent and another Sart named Myrzakhamet as the governor of Tashkent. Then, he leads his large army towards Samarkand. On the way, when they reach the Juphar sanctuary, named after the wife of the wise Jirenche, he pulls the reins. Considering it a holy place, he intends to rest there for the night and sets up his tent. That night, Abilai Khan converses with his brave warriors until late, and before going to bed, he asks the poet Bukhar Zhira: – We are setting out on a significant journey, you had a vision, please share it with us today. Bukhar Zhira replies: – I will not be idle; you are the Khan, you can foresee things yourself. The cool night of the south is such that if you doze off, you wake up feeling refreshed, as if you have just mounted a horse. Moreover, is it the time to stretch out? When the first light of dawn breaks, Bukhar Zhira steps outside, and Abilai Khan is also up, walking near his tent. When Bukhar Zhira approaches and greets him, Abilai Khan asks: – Yes, what did you see? Bukhar Zhira responds: – Instead of pretending to know nothing, tell us what you have seen! Abilai Khan has no secrets from the poet. After a moment of contemplation, he begins to recount his dream: – In my dream, a tiger came and lay down in front of my tent. I wondered what kind of tiger it was, and as I looked closely, it turned into a bear. How strange, it was just a tiger, and now it has become a bear! When I looked again, it transformed into a wolf. Then it turned into a fox. After that, it became a hare. At that moment, I woke up; that was my dream, – he says. Bukhar Zhira, who speaks directly to the Khan and enhances his dignity, does not delay in interpreting Abilai Khan's dream: – The tiger that lay down in front of your tent is you. The tiger symbolizes your fortune and the power that commands both distant and nearby lands. The fact that it lay down without raising its head signifies that this is where you will meet your end. Beyond this, your aspirations will not be supported by your fortune. Now, to avoid the saying, "the great Abilai has perished at the hands of the Sart," it is best for you to return safely from here... I will also tell you what your end will be. The transformation of the tiger into a bear signifies that a time will come when your descendants will struggle like bears. The bear turning into a wolf indicates that your next generation will quarrel like dogs and wolves. The fox that emerged from the dogs and wolves signifies that the generation after them will be as cunning as foxes. Finally, if what you saw was a hare, a time will come when they will hide and seek safety like hares, – says Bukhar Zhira. Abilai Khan sits in deep thought. After a while, he turns to Bukhar Zhira, as if hoping for something: – Now tell us what you have seen! – he says. Bukhar Zhira responds without hesitation: – If I tell you what I saw, the sun and the holy men on the earth are saying, "Abilai Khan has died, and we are going to Turkestan to conduct his funeral!" They are gathering like sand. There is no other way but to return safely! – he says. Abilai Khan, heeding the poet's prediction, sends an envoy to Samarkand, stating, "I had no intention of going to war; I came to pay my respects to the holy men, let the respected elders of the people come to visit." He does not stop there; he sends back the large army led by the heroes of the Middle and Lesser Hordes to their lands. However, the dream that Abilai Khan had does not leave his mind, and he becomes increasingly withdrawn, internally grappling with his thoughts. In such a moment of reflection, he picks up his dombra and plays a tune called "The World is Left Behind," "Oh, My Dear Country."