Арман (ІІ нұсқа)

Керей атаның келіні Әйми, күйеуі өліп, жесір қалған соң, төркініне отауымен көшіп барып қоныстасып қалады. Жесірді ерден кетсе де, елден кетірмеуді қарастырған жесір иелері бұл жұмысты Бейсенбіге тапсырады. Сол заманда «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» жолы бойынша тұл әйелдің ер таңдау құқығы болады екен. Кеңеске қатысқан билер Әймиге ер таңдау құқығын береді. Билерді барлай қараған асқақ сұлу «Керейде мені алатын жігіт жоқ» деп қарысады. Билер кеңесі Әймиге: «Сен керей жесірісің, көзің түсер еріңе, аяғың жетер жеріңе тоқта, керейдің бірінен ассаң да, он екі керейдің біріне тоқтайсың» деп кесім жасайды. Ақша жүзінде нұр ойнаған сұлу Әйми: «тұл әйелдің ер таңдау құқығы өзінде болса, осы топтағы билер қауымына құлдық ұрайын, керей жесірі екенім рас, керей биі Бейсенбіні таңдадым», – деп қол қусырып, басын иеді. Мына қойылған орынсыз талап Бежеңе оңай болған жоқ. Абақтың бір жесірін дауға түсіп, ақырында өзі алса, қандай әділет болмақ. Бұл іс билер кеңесінің сарабына салынып, «тұл әйелдің ер таңдау құқық заңы бойынша, әйелдің талап-пікірі орындалуы тиісті», – деп шешім жасалды. Әймидің талабы орындалмаса, «билер заң бұзды» деген халық наразылығына қалар еді. Осыдан соң билердің кесім жасауымен, жесір иелерімен ақылға келіп, тиісті қалыңмал бодауын төлеп, Бежең Әймиді әйел үстіне алып, жар етті. Әйми ақыл-парасатты, ел-жұртқа жағымды, берекенің адамы болды. Әйми өзінің зерделі, ұнамды іс-әрекеті, ақжарқын, меймандос, сауықшыл өнерімен жұртқа да, Бежеңе де ерекше ұнады. Ол ұстаған үй түгел түсетін, белдеуінен ат кетпейтін, Бейсенбі бидің ардақты шаңырағына айналды. Осыны көре алмаған күндесі қызғаныш тудырды. Өзінің жақындарын, ырқына көнетін адамдарын Әймиге қастандық жасауға айдап салды. Осы қатігез, қараниет қайшылық жағдайында Әйми солардың қолынан қаза тапты. Бұл кезде Бейсенбі тағы бір съезге кеткен еді. Ұзақ жолдан ат соғып, суыт келген Бежең жар өліміне қатты күйзелді. Жүрегі тілініп, қабырғасы сөгілді. Ел-жұрт, ақсақалдар ақыл-кеңес бермесе, Бежең де құсаға булығып, тіршіліктен уаз кеше жаздады. Осы күйікті шер «Арман» атты күй болып бізге жетті.

After the death of her husband, Aimi, the daughter-in-law of Kerei, moved to her parental home with her household and settled there. The owners of the widow, considering that even though she had left her husband, they should not let her leave the community, entrusted this matter to Beisenbi. At that time, according to the "Kassym Khan's Straight Path" and "Esim Khan's Old Path," a single woman had the right to choose her husband. The elders present at the council granted Aimi the right to choose a husband. The proud beauty, looking over the elders, exclaimed, "There is no man in Kerei who would take me." The council of elders decided for Aimi: "You are a Kerei widow, stop at the man you set your eyes on, wherever you can reach; even if you surpass one of the Kerei, you will settle for one of the twelve Kerei." The beautiful Aimi, with a sparkle in her eyes, said, "If the right to choose a husband belongs to a single woman, I will bow to the elders of this group; it is true that I am a Kerei widow, and I choose Kerei elder Beisenbi," and she clasped her hands and bowed her head. This unreasonable demand was not easy for Bejen. If he ended up marrying a widow from Abak after a dispute, what kind of justice would that be? This matter was brought to the attention of the council of elders, and it was decided that "according to the law of the right of a single woman to choose a husband, the woman's demands must be fulfilled." If Aimi's demand were not met, the people would be dissatisfied, saying, "the elders broke the law." After this, with the decision of the elders, they came to an agreement with the owners of the widow, paid the appropriate bride price, and Bejen took Aimi as his wife. Aimi was wise, pleasant to the people, and a person of prosperity. Her thoughtful and agreeable actions, her cheerful, hospitable, and entertaining nature particularly pleased both the people and Bejen. The household she maintained became a place where everyone gathered, and it turned into the cherished home of Beisenbi the elder. Unable to bear this, a rival became envious. She incited her close ones and those who would obey her to conspire against Aimi. In this cruel and malicious conflict, Aimi was killed by their hands. At that time, Beisenbi was away at another gathering. Bejen, who returned quickly from a long journey, was deeply distressed by the death of his wife. His heart was torn, and his ribs felt broken. If the people and the elders did not offer advice and counsel, Bejen would have suffocated in grief and nearly lost his will to live. This sorrowful lament became a melody called "Arman," which has reached us.