Абыл

XVIII ғасырдың соңын ала Кіші жүздің көптеген рулары Жайықтан арғы алап пен Еділ бойы сияқты атақонысына тұяқ тигізуге зар болады. Табын, тама, жағалбайлы сияқты рулардың біраз бөлігі орта жүздің ханы Абылайға салмақ салып, Сары Арқаға көшіп кетеді. Осы кезде үстірт үстіне қарай ығысқан қалың адай тайпасы ХІХ ғасырдың бас кезінде Маңғыстау түбегіне деңдей орнығады. Мұндай қыспақты бір жағы Иран шахынан, екінші жағы Ресей патшалығынан түркімендер де көреді. Сөйтіп, тағдыр тауқыметі қазақтар мен түркімендерді үстірт үстінде тоқайластырады. Шыңырау құдықтың бір жұтым суы ағайын екі елді алакөз етеді. Осындай бір қырбай шақ болса керек. Бірде жоқ қарап жүрген Абыл күйші түркімендердің қолына түсіп қалады. Саны көп, күші басым түркімендер Абылды сөзге келтірмейді. Сарт-сұрт қағып, қолын артына байлап, атқа көлденең салады. Сол бетінде салақтатып алып келіп ауыл иесінің үйінің алдына сылқ еткізіп тастай салады. Бұл кезде ауыл иесінің үйінде қонақтар бар екен. Қазақтың қолға түскенін естігенде даурыға гу-гулесіп, «алып кел, көрейік» дейді. Кешікпей-ақ қолы артына байланған Абылды келекелеп, қазақтарды бір ауыз қыжырта сөз етіп алады. Содан бірте-бірте басқа әңгімеге ойысып, тіптен орталарында тұтқын қазақтың отырғанын да ұмытып кетеді. Абыл көз қиығын салып қараса, төрде екі жағына ұстара жанығандай бір қара сұр жігіт ағасы есіп әңгіме соғып отыр дейді. Өзге жұрт «о, бақшы, о, бақшы» деп әлгі қара сұрды көтермелеп қойып, әңгімесіне құлақ түреді. Қара сұр одан сайын екілене есіп: «Бүйтіп тартып едім» деп дутарын бебеулете шертіп қояды дейді. Содан әлде уақытта қара сұр түркімендерді бір жайлы қылып, енді қазақ арасында болғанын, небір дүлдүл күйшілермен сайысқа түскенін, тіптен қазақ-түркіменге аты жайылып кеткен Абыл күйшінің өзін көргенін айтады. Отырған жұрт: «Апыр-ай, Абылдың өзін көрдім дейсіз бе?» – деп таңырқаса, әлгі қара сұр одан сайын лепіріп: «Көргенің не, өз қолынан күй үйрендім», – деп соғады. Бір кезде әлгі қара сұр «Абылдың сондағы тартқан күйі еді», – деп бір күйді бастайды. «Аңқау елге арамза молда» деген, қайдағы бір ауыл арасынан естіген жыр-терменің сарынына салып, сүректете жөнелсе керек. Осы кезде босағада отырған Абыл күйші әбден төзімі таусылып, мінез көрсетеді. Күйдің біткеніне қарамайды. Дутарды төпеп отырған қара сұрға: «Әй, бақшы», – дейді, – «Абыл олай тартпайды, тоқтат басты ауыртпай!» – дейді. «Ұрының арты қуыс» дегендей, қара сұр сап тиылады. Үйдегілер ошарыла бұрыла Абылға қарайды. Содан соң, о жер, бұ жерден «е, сен қайдан білесің?», «Абылды танушы ма едің?», «осының өзі күйші болып жүрмесін?» деген дабыр сөз естіле бастайды. Сонда үй иесі өмір көрген, бір орнықты адам болса керек, «жә, шуламаңдар, бұл қазақтың қолын шешіңдер, Абылдың қалай тартатынын өзі көрсетсін!» дейді. Айтқанынша болмайды, бір жігіт лып етіп орнынан тұрып, Абыл күйшінің қолын шешеді. Екінші біреуі дутарға қол жалғайды. Абыл аз-кем қолын жазып, дутарды алады да, құлақ күйін келтіре бастайды. Дутардың ішегі шаңылтырланып шертіп тұр екен, босата бұрап, үйірінен адасқан сыңар қаздың үніндей қоңыраулатып алады да, қаға жөнеледі. Жаңағы бір даңғаза бопса желік әп-сәтте ғайып болғандай, үйдің ішін сабырлы саз жайлайды. Сабыр болғанда немкетті бейжай халық емес, сырты түйіліп, іші егілген, сырты бүтін, іші жалын бір сиқыр отырғандарды лебімен тартып, сол ішкі ағынға ілестіріп үйіріп әкеткендей дейді. Күй бітеді. Жай бітпейді, үйдегілердің еңсесін басып, тәубесіне келтіріп, мына дүние тіршіліктің алдын-артын алақанға салғандай көз алдына келтіріп тынады. Онымен де қоймайды, түйінін өзі шешіп, байлауын өзі айтып тастағандай. Түркімендер өзгеге тоқтамаса да, күйге тоқтайды. Күй тілін түсініп, күйге күңіреніп, күйге жұбана алатын ел. Отырғандар тұғжыңдап төмен қарайды. Бетке шіркеу, беделге көлеңке түсетін бір іс жасап алып, тығырыққа тірелгендей. Үнсіздікті үй иесі бұзады: «Жарқыным, осы сен Абылдың өзі болмасаң игі еді?» дейді. Абыл: «Болсақ болармыз», – деп сабырмен тіл қатады. Осыдан кейін-ақ, Абыл күйшінің иығына шапан жауып, жарылып төрден орын береді. Содан соң үй иесі: «Ал, шырағым Абыл, көңіл кірі айтса кетеді деген, сөйлет домбыраңды», – дейді. Сол күні шер тарқайтындай күй тартылады. Одан ары адайлар мен түрікмендер арасындағы кикілжің ұмыт болып, ағайын елдің дәм-тұы жарасады. «Абыл» күйі туралы осындай әңгіме адай мен түркімен арасында күні бүгінге дейін айтылады.

By the end of the 18th century, many clans of the Little Horde were longing to set foot on their ancestral lands, such as the regions beyond the Ural River and along the Volga. Some of the clans, like the Tabyn, Tama, and Zhalgaly, put pressure on the Khan of the Middle Horde, Abilay, and migrated to the Sary Arka region. At this time, the dense Aday tribe, which had shifted towards the plateau, settled in the Mangyshlak Peninsula by the early 19th century. Such pressure was also felt by the Turkmen from one side, the Shah of Iran, and from the other, the Russian Empire. Thus, the trials of fate brought the Kazakhs and Turkmen together on the plateau. A sip of water from a deep well made the two nations suspicious of each other. It must have been a tense moment. One day, while wandering, the musician Abil fell into the hands of the Turkmen. The numerous and powerful Turkmen did not allow Abil to speak. They roughly tied his hands behind his back and threw him across a horse. They brought him carelessly and dropped him in front of the house of the village owner. At that time, there were guests in the village owner's house. When they heard that a Kazakh had been captured, they excitedly exclaimed, "Bring him here, let’s see!" Soon, they brought the bound Abil and began to mock him, making fun of the Kazakhs with a few biting words. Gradually, they shifted to other topics and even forgot that a captured Kazakh was sitting among them. When Abil glanced around, he saw a dark gray man sitting in the center, talking animatedly as if he had razors on both sides. The others were encouraging the dark gray man, saying, "Oh, healer, oh, healer," and they listened intently to his story. The dark gray man, becoming more animated, began to play his dutar, saying, "I played it like this." After a while, the dark gray man made the Turkmen comfortable and began to talk about how he had been among the Kazakhs, competed with various renowned musicians, and even claimed to have seen the famous musician Abil himself. The audience exclaimed, "Oh my, do you mean you saw Abil himself?" The dark gray man, even more excited, replied, "What do you mean, I learned to play from his own hands." At one point, the dark gray man began to play a tune, saying, "This was the tune Abil played there," and he started playing a melody that seemed to be a mix of some song he had heard from a village. At this moment, the musician Abil, who had been sitting by the door, lost his patience and showed his character. He did not care about the end of the tune. He called out to the dark gray man playing the dutar, "Hey, healer, Abil does not play like that, stop it, don’t give me a headache!" The dark gray man, realizing he was caught, immediately stopped. The people in the house turned to look at Abil. Then, from various corners, murmurs began, "Hey, how do you know?" "Do you recognize Abil?" "Isn’t he a musician himself?" Then the owner of the house, a seasoned and stable man, said, "Well, don’t make a fuss, let’s free this Kazakh, let Abil show how he plays!" As he said, one young man quickly stood up and untied Abil's hands. Another one handed him the dutar. Abil stretched his hands a bit, took the dutar, and began to tune it. The strings of the dutar rang out beautifully, and he twisted it, producing a sound like a lost single goose calling out, and then he started to play. The earlier raucous noise vanished as if by magic, and a calm melody filled the house. This calmness was not from an indifferent crowd, but from those whose exterior was composed while their insides were stirred, as if a spell had drawn them in and carried them along with the inner flow. The tune ended. The atmosphere did not dissipate; it weighed on the spirits of those present, bringing them to a state of reflection, as if laying the essence of life before their eyes. It did not stop there; it seemed to resolve its own knot and articulate its own binding. The Turkmen, though they did not stop for anything else, paused for the music. They understood the language of the tune, resonated with it, and found solace in it. The audience looked down, feeling as if they had done something that cast a shadow on their reputation and had led them into a dead end. The silence was broken by the owner of the house: "My dear, it would be good if you were indeed Abil himself?" Abil replied calmly, "We might be." After this, a cloak was draped over Abil's shoulders, and he was given a prominent place at the front. Then the owner of the house said, "Well, my dear Abil, they say a heart that speaks will go away, let your dutar speak." That day, a tune was played as if to release the tension. After that, the conflict between the Aday and Turkmen was forgotten, and the bonds of kinship between the two nations were strengthened. Such stories about the "Abil" tune continue to be told between the Aday and Turkmen to this day.