Айрауық

Ықыластың бұл күйіне де өткен заман оқиғасы арқау болған. Ертеректе Ақшахан деген хан болған екен. Айналада анталаған жауы көп, ат үстінде күн кешер жортуылы мол заман болса керек. Күндердің бір күнінде ел тағдыры сынға түскен, ердің басы бәйгіге тігілген ұлы сүргін, жаугершілік болыпты. Сонда жауды жеңіп, жалауы желбіреп қайтқан Ақшахан көзге түскен батырлардың басын қосып, той жасап, сый-сияпат көрсетеді. Осы бас қосуды Айрауыққа айрықша ықылас көрсеткен хан: «Айрауық сен – ел еркесісің, қашан көзім жұмылғанша бетіңнен қақпаймын», – деп, жұрт алдында жария етіп еді дейді. Сол кезде Ақшаханның бой жетіп, толықсып отырған жалғыз қызы болады екен. Айрауықтың осы қызға көңілі кетеді. «Жұрт мақтаған жігітті қыз жақтаған» деген емес пе, Айрауықты қыз да ұнатса керек. Сөйтіп, Айрауық пен хан қызы бір-бірімен көңіл жарастырған соң Ақшаханға сөз салады. Ақшахан болса: «Жалғыз қызымның ұнатқан адамы Айрауықтай батыр болса, Айрауықтың қалағаны менің қызым болса, екі жастың қалауы болсын!» – деп, ұлан-асыр той жасайды. Сонан соң, хан қызына лайық жасауын келістіріп, қырық нарға жүк артып, Ақшахан жалғыз қызын ұзатады. Содан, Айрауық батыр хан қызын алып, нөкерлерін ертіп, көшкен елдей болып, көңілдері тасып еліне қайтып келе жатады. Сол кезде, есесі кеткен жаудың ел шетін торып жүрген жасағы бар екен, бір күні аңдып жүріп Айрауықтың көшіне тұтқиылдан шабады. Айла тауып, ақыл тоғыстыруға мұрша болмайды, арсы-күрсі айқас басталып кетеді. Қапыда соққан жау қоя ма, аз сәтте Айрауықтың жанына ерген жігіттерін баудай түсіреді. Айрауық жалғыз өзі қаша ұрыс салып, жауға теңдік бермейді. Сөйтіп жүргенде садағының адырнасы үзіліп, бойында басқа қаруы қалмаған Айрауықтың амалы болмай бір төбенің басында тұрып қалады. Ақшаханның ару қызын мол жасауымен қолға түсірген жау мәз болып, көшті бұра тартпақ болады. Осы кезде Ақшаханның қызы сауға сұрайды: «Некелеп қосылған қосағым еді, бұйрық осы шығар, енді тым болмаса бір ауыз тілдесіп, қоштасып айырылысуға ұлықсат етіңдер», – дейді. Мерейі үстем болып тұрған жау ару қыздың тілегін қабыл алып, Айрауыққа қарай алып жүреді. Сонда, Айрауыққа жақындап келген Ақшаханның қызы: «Ей, Айрауық, мұнша неге есің шықты, тарыққанда талғасын деп, қанжығаңа мейіз түйіп едім ғой», – депті. Сөйтсе, алдын болжайтын ақылды қыз «заман қандай болады» деп, түйе сіңірінен ширатып жасаған садақтың тарамыс адырнасын ерінің қанжығасына байлаған ғой. Жаңағы «тарыққанда талғажау етсін деп, мейіз түйіп едім» деп тұрғаны сол адырнаны меңзегені еді дейді. Бұл емеурінді Айрауық түсініп, садағына адырнасын тағып алып, жауға «жекпе-жек, жекпе-жек!» деп қайта шабады. Қаруы келіскен Айрауық дес бермейді, қапысыз атып, қынадай қырып шыдатпай, ақыры жауды түре қуады. Сөйтіп, сүйген жарына қайта қосылып, аман-есен еліне келіп, мұратына жетіпті дейді.

The state of Iqylas is also based on events from the past. Once upon a time, there was a khan named Akshakhan. It was a time filled with many enemies around, and it must have been an era of frequent raids and battles. One day, the fate of the people was at stake, and a great raid, where the heads of heroes were at stake, occurred. After defeating the enemy and returning with his banner flying, Akshakhan gathered the brave warriors who stood out and held a celebration, offering gifts and honors. During this gathering, the khan, who showed special favor to Ayrayuq, declared in front of everyone: "Ayrayuq, you are the pride of the people; I will not scold you until I close my eyes," they say. At that time, Akshakhan had a single daughter who had grown up beautifully. Ayrayuq fell in love with this girl. Isn't it said that "the girl favors the boy praised by the people"? It seems the girl liked Ayrayuq as well. Thus, after Ayrayuq and the khan's daughter became fond of each other, he approached Akshakhan with a proposal. Akshakhan replied: "If my only daughter's beloved is a hero like Ayrayuq, and if Ayrayuq desires my daughter, let it be the wish of the two young people!" and he held a grand celebration. Then, he arranged a suitable dowry for his daughter, loading it onto forty camels, and Akshakhan married off his only daughter. Afterward, Ayrayuq took the khan's daughter, accompanied by his retinue, and they were returning to his homeland like a migrating people, filled with joy. At that moment, the enemy, who had been waiting for an opportunity, suddenly attacked Ayrayuq's caravan one day. There was no time to devise a plan or gather thoughts; a fierce battle broke out. The enemy, who struck unexpectedly, did not spare Ayrayuq's companions, quickly cutting them down. Ayrayuq fought alone, refusing to give the enemy an advantage. While he was fighting, the string of his bow broke, and with no other weapon left, Ayrayuq found himself standing on top of a hill. The enemy, pleased to have captured the beautiful daughter of Akshakhan along with a rich dowry, intended to divert the caravan. At that moment, the daughter of Akshakhan asked for a favor: "He was my husband, and this must be the order; at least allow us to speak and say goodbye," she said. The enemy, feeling triumphant, accepted the request and led her towards Ayrayuq. Then, as Akshakhan's daughter approached Ayrayuq, she said: "Oh, Ayrayuq, why are you so distraught? I had tied raisins to your saddle to sustain you in times of hardship," she said. It turns out that the wise girl, who could foresee the future, had tied the string of the bow she made from camel sinew to her husband's saddle. When she mentioned "raisins to sustain you in times of hardship," she was referring to that string. Ayrayuq understood this hint, reattached the string to his bow, and charged at the enemy, shouting "single combat, single combat!" With his weapon in hand, Ayrayuq did not relent, shooting accurately and decimating the enemy, ultimately driving them away. Thus, he reunited with his beloved and returned safely to his homeland, achieving his goal, they say.