Қасқыр

Ықыластың жастау кезінде әкесі Дүкен өзімен бірге Қоянды жәрмеңкесіне ертіп барыпты дейді. Онысы, ел көріп, жер танысын деген әкелік қамқорлығы болса керек. Арқадағы Мұңлы, Қулы тауларын жайлап отырған тамалардан шыққан жолаушы Қоянды жәрмеңкесіне бару үшін жолай сайдалы, тоқа, тарақты, карсон, керней руларының жерін басып өтеді. Бұл жерлерді Желтау, Ақтау, Ортау, Қызылтау, Бұғылы, Тағылы деп аталатын Арқаның сиыртаңдай, қатпарлы таулары алып жатыр. Алыстан жатаған болып көрінгенімен, бұл таулардың қолтық-қойнауы аңғарлы, тал, терек, қайың, мойыл сияқты ағаштары ұйыса біткен, қалтарысы мол. Мұның өзі сол заманның жол торыған ұры-қарысына, барымта-сарымтасына таптырмайтын мекен болғандай. Содан, Дүкен мен Ықылас әкелі-балалы болып, Қоянды жәрмеңкесінен ырғалып-жырғалып қайтады ғой. Жолай Бұғылы, Тағылы тауларының терең шатқалды сайларын қуалап, «мұнан өтсек, өзіміздің Қызылтау, Ақтаудың да сілемі көрінер» деп келе жатады. Бір мезгілде жалғыз ғана асуы бар кезеңнен өте бергенде сойылдары шошаңдаған бес-алты аттылы «Таста! Таста!» деп, тап береді. Ес жиып болмайды, Дүкен мен Ықыласты сойылмен жасқап, ат сауырындағы қоржындарын іліп әкетеді. Базаршылап баюды күйттеп жүрген Дүкен жоқ, бала- шаға қолға қарар деп алған болмашы қант-шайдың ұрыларға олжа болғанына өкінбейді де. Сөйтіп, карсон, кернейдің ұрыларына қоржындарын ғана алдырғанына риза болып, Дүкен мен Ықылас елге келеді. Елге келген соң, ағайын-туған, көрші-қолаңмен жүздесіп болған соң, Ықылас көптен ұстамай сағынып келген қара қобызын қолға алады. Шайырын жағып, құлақ күйін келтіріп болған соң, сарыны мүлде бөлек бір күйге салады. Күй деуге де келмейтін, қасқырдың ұлығаны, қаншықтың қыңсылағаны сияқты тосын дыбыстар шығады. Енді бірде, даланың бір үйір аш бөрісі қосылып ұлығандай ұзақ сарын азынап тұрып алады. Қобыздың көкжал бөрі болып ұлыған тосын үнінен ауыл үйдің иттері шошынып, шабалана үріп, азан-қазан болады. Сонда Дүкен: «Шырағым-ау, мұның не?» – дегенде, Ықылас: «Көке, танымай отырсыз ба, кешегі Бұғылы, Тағылының ішінде кездескен қасқырлар емес пе!» – деген екен. Ықыластың тырнақалды күйлерінің бірі болған осы сарын кейін ел ішінде «Қасқыр» деген атпен тараған.

It is said that when Ykhlas was younger, his father Duken took him along to the Koyandy fair. This was likely a paternal care for him to see the world and get to know the land. A traveler from the Tamalar, who grazed the Mungly and Kuly mountains in the Arka region, passes through the lands of the Saydaly, Toka, Tarakty, Karson, and Kereney tribes on his way to the Koyandy fair. These areas are dominated by the cow-like, folded mountains of Arka, known as Zheltau, Aqtau, Ortau, Qyzyltau, Bugyly, and Tagyly. Although they appear flat from a distance, the hollows and nooks of these mountains are pronounced, filled with trees like willow, poplar, birch, and cherry, creating many hidden spots. This seems to have been an ideal place for the bandits and thieves of that time, who lay in wait for travelers. Thus, Duken and Ykhlas, father and son, return from the Koyandy fair, swaying and singing. On the way, they follow the deep gorges of the Bugyly and Tagyly mountains, saying, "If we get past this, we will see the foothills of our own Qyzyltau and Aqtau." At one moment, as they pass through a narrow pass, five or six horsemen suddenly appear, waving their clubs and shouting, "Drop it! Drop it!" Before they can gather their wits, Duken and Ykhlas are threatened with clubs, and their bags hanging from the horse's back are taken away. Duken, who was focused on getting rich from the market, does not regret the small amount of sugar and tea he had taken for his family being stolen by the robbers. Thus, satisfied that they only lost their bags to the robbers of Karson and Kereney, Duken and Ykhlas return home. After arriving home and meeting with relatives and neighbors, Ykhlas takes his long-awaited black kobyz in his hands. After lighting the fire and tuning it, he plays a melody that is completely different from anything else. It can hardly be called a melody; it produces unexpected sounds like the howling of a wolf and the whimpering of a she-dog. At one point, it sounds as if a pack of hungry wolves in the steppe joins in the howling, creating a long, mournful tune. The strange sound of the kobyz howling like a gray wolf frightens the village dogs, causing them to bark wildly and create a commotion. At that moment, Duken asks, "My dear, what is this?" Ykhlas replies, "Uncle, don't you recognize it? Aren't these the wolves we encountered in Bugyly and Tagyly yesterday!" This tune, one of Ykhlas's early compositions, later spread among the people under the name "Wolf."