Бұраңдама, келіншек!

Қазанғап күйшінің өнері шартарапқа тарап белгілі бола бастаған шағы болса керек. Қайда барса да, елі құрметтеп қарсы алған ғой. Жылда жазғытұрым ауыл-елді аралап, күмбірлетіп күйін тартып, майын тамыза, әңгімесін айтқанда, күйді ұйып тыңдап отырған жұрт, өздерін таңғажайып сырлы дүниенің ішінде жүргендей сезінетін еді. Күйші әрбір ауылды жылда осылайша аралап шығатын. Әр сапарында сол ауылға жаңа күй, жаңа саз әкелетін. Бір жылы бұрынғы әдетінше аралап жүргенде ел шетінен алыстап, өзге өңірге шығыңқырап кетеді. Алда ел шығар, не де болса жүре көрейін деп ойлайды. Астындағы Бозжорға да өндіре аяңдап, жер апшысын қуырып келеді. Бір мезгілде, күн сәске түс болғанда алдындағы төбенің баурайынан екі-үш ақ шаңқан киіз үй көрінеді. Өзі де, астындағы Бозжорға да шөліркеп шаршай бастаған еді. Сол ауылға түстенуді ұйғарды. Ортадағы әдеміше келген киіз үйдің сыртына тоқтап, қазықбауға атын байлай бергенде үйден алты-жеті жасар бала жүгіріп шығады. Қазанғаптың қасына келіп аман-саулықтан кейін, үйге қарай бастап ала жөнелді. Қазанғап ашық тұрған киіз үйдің есігінен «Ассалаумағаликум!» деп кіріп келді. Үйде отыздар шамасындағы келіншек бар екен. Сәл жымиып, «төрге шығыңыз» дегендей ишарат білдірді. Қазанғап төрге жайғасып отырғаннан кейін, таңдайы құрғап тұрғанын сезді де, келіншекке қарап: «Жүргінші жолаушы едім, сусыныңыз болмас па екен?» – деді. Келіншек сәл-пәл жымиды, сол жақта тұрған қоңыр күбінің бетін ашып, пісіп-пісіп жіберді де, ағаш аяқты толтыра құйып Қазанғапқа ұсынды. Күйші сіміріп жіберді де, кесені бірақ төңкерді. Шөлдеп келгендікі ме қымыз керемет тәтті болып көрінді. Келіншек кесені алды да тағы құйды, бұл жолы бағанағы кішкене балаға қарап, «Мына қымызды ағаға апарып бер», – деді. Бейтаныс жолаушыға қызықтай қарап отырған бала ұшып тұрып, қымызды алып берді. Балаға «рахмет» деді де, қымызды бір-екі ұрттады. Келіншекке қарады да: «Қарындасым, қымызың балдай тәтті екен, шөлімді су сепкендей басты. Рахмет!» – деді. Келіншек сәл жымиды да: «Жолаушы болсаңыз, хош келдіңіз! Жолдан шаршаған шығарсыз. Демалыңыз. Мен шай дайындайын», – деді де сыртқа шығып кетті. Қазанғап тысқа шығып, Бозжорғаны суытты да, үйге қайтып келді. Көпшікке қисайып еді, ұйықтап кетіпті. «Аға, шайға тұрыңыз» деген дауыстан оянды. Алдында құман ұстап қолға су құяйын деп бағанағы бала тұр. Сонда білді, ұйқысы қанып, тынығып қалыпты. Қонақ демалсын деп шайды әдейі кешуілдеткенін түсінді. Үш-төрт кесе шай ішіп, маңдайы жіпсіп, көңіл хошы келіп, рахаттанған Қазанғап жөн сұрасты: қай ауыл, қай ел екенін білді. «Шайыңыз бағана берген қымызыңыздан да дәмді екен, қарындасым», – деп Қазанғап өзін таныстырып өтті. Бұл келген қонағының әйгілі Қазанғап күйші екенін келіншек бағана-ақ білген. Көрші елде Қазанғап күй тартып, өнер көрсетіп жүр екен деп естіген-ді. Ел аңыз етіп айтатын осындай атақты күйшінің өзінің ақ дастарханында қонақ болып отырғанына дән риза, келіншек өзі де өнерден құралақан емес-ті. Қазанғап өз халқының тұрмыс-салтын өте терең білетін сұңғыла зерек кісі еді. Айнала көз тастады, үй-іші аса бай болмаса да, жып-жинақы сәнді екен. Керегеде екі домбыра ілулі тұр. Біреуі кішірек домбыра. Осы үйде жүгіріп жүрген, сүп-сүйкімді мына баланың домбырасы боларсың-ау деп ойлады. Байқайды, дастарханда әжептәуір сыйлы қонақ келгенде беретін тағамдар қойылған екен. Мұндай сый-құрметке көңілі толған Қазанғап, енді назарын келіншектің өзіне аударды, нағыз қас сұлудың өзі десе де болады екен. Өзінің әлі үйленбей жүргені есіне түсті. «Шіркін, осындай жарым болса», деп ойлады. Тап бір осы шақта ішкі сырды біліп қойғандай Қазанғаптың ойын келіншектің сөзі бөлді. – Күйші аға, сіздің ел аралап жүргеніңізді естіп едік. Біздің жаққа келмейсіз. Жақсы өнерге біз де құмармыз. Айып етпесеңіз мына кішкентей да сіздің күйіңізді тыңдағысы келіп отыр, біз де өнеріңізді тыңдалық, – деді. Күлімсірей жымиып, наздана қарап, қолқа салды. Көңілі толып, әбден риза болып отырған күйші қолына домбырасын алып, күй толқынын бірінен кейін бірін ал кеп ағытты дерсің. Ақжелеңдердің небір сұлулары бұлақ суындай асып, төгіліп жатты. Тұла бойын шабыт кернеген Қазанғап қанша уақыт күй тартқанын өзі де сезбеді. Бір сәт күй толастағанда келіншек: «Ой-бой! Шоғым сөніп қалған екен ғой!» – деп сыртқа қарай бет алды. Шығып бара жатып, артына күлімсірей қарап: «Пай-па-ай, шіркін, дүние-ай! Осындай да саусақтар болады екен-ау!» – деді. Киіз үйдің сықырлауығы екі жаққа айқара ашылып қалды. Келіншек ошақ басына қарай бұрала басып кетіп барады. «Былқ-сылқ еткен жүрісі қандай әдемі еді», – деп ойлады Қазанғап. Сіз он саусақтан өнер тамған күйші болсаңыз, мен осы ауылдың қас сұлуымын, күйші болсаң, суретте осыны деп тұрғандай. Келіншек ошақ басында әр нәрсені түрткілеп, күйшінің көз алдында көлбеңдеп жүріп алды. Біраздан кейін қып-қызыл шоғын алып, қайтып келді. Сонда күйші қапелімде төгілген шабыт толқынын тоқтата алмай сол көрініске арнап: «Қарындас, мынау: «Бұраңдама, келіншек» деген күйім болсын», – деп сол бойда әдемі бір сұлу күй шығарып тартқан екен дейді.

It must have been the time when the art of Qazangap the musician began to spread far and wide and become known. Wherever he went, the people honored and welcomed him. Every summer, he would travel around the villages, playing his tunes and telling stories, and the audience, captivated by the music, felt as if they were in a wondrous, magical world. The musician would visit each village every year, bringing new melodies and new tunes. One year, while traveling as usual, he strayed away from the edge of the village and ventured into another region. He thought to himself, "There must be a village ahead; let me see how far I can go." The horse beneath him, Bozjorğa, was also trotting along, stirring up the dust. At one moment, around midday, he spotted two or three white yurts on the slope of a hill ahead. Both he and Bozjorğa were beginning to feel thirsty and tired. He decided to stop for lunch at that village. As he stopped in front of the most beautifully arranged yurt and was tying his horse to the peg, a six or seven-year-old boy ran out of the yurt. After greeting Qazangap and exchanging pleasantries, he started leading him towards the house. Qazangap entered through the open door of the yurt, saying, "Assalamu alaikum!" Inside, there was a young woman in her thirties. She smiled slightly and gestured for him to take a seat at the honored place. After Qazangap settled into the honored seat, he felt his throat dry and looked at the woman, saying, "I am a traveler; do you have something to drink?" The woman smiled a little, opened the lid of a brown jug that was on the left, poured some fermented mare's milk into a wooden cup, and offered it to Qazangap. The musician gulped it down and quickly turned the cup upside down. Perhaps it was because he was thirsty, but the kumys tasted incredibly sweet. The woman took the cup back and poured more, this time looking at the little boy and saying, "Take this kumys to the elder." The boy, who had been curiously watching the stranger, jumped up and brought the kumys. Qazangap thanked the boy and took a sip or two. He looked at the woman and said, "Sister, your kumys is as sweet as honey; it has quenched my thirst like a splash of water. Thank you!" The woman smiled slightly and said, "If you are a traveler, welcome! You must be tired from the road. Please rest. I will prepare some tea," and then she went outside. Qazangap stepped outside, cooled Bozjorğa down, and returned to the house. He leaned against the wall and fell asleep. He woke up to the voice saying, "Elder, it's time for tea." The little boy was standing in front of him, holding a teapot and about to pour water. At that moment, he realized he had rested well and was refreshed. He understood that the woman had intentionally delayed the tea so that the guest could rest. After drinking three or four cups of tea, feeling refreshed and in good spirits, Qazangap inquired about the village and learned which village and region he was in. "Your tea is even tastier than the kumys you served earlier, sister," Qazangap introduced himself. The woman had already known that her guest was the famous musician Qazangap. She had heard that he was performing in the neighboring region. She was delighted to have such a renowned musician, whom the people spoke of in legends, as a guest at her humble table, and she herself was not without talent. Qazangap was a keen observer who understood the customs and traditions of his people very well. He looked around; although the household was not very wealthy, it was neat and well-arranged. Two dombra were hanging on the wall. One was a smaller dombra. He thought that it must belong to the charming little boy running around in the house. He noticed that the table was set with dishes that were usually served to honored guests. Satisfied with such hospitality, Qazangap turned his attention to the woman, who could be described as a true beauty. He remembered that he was still unmarried. "If only I had a partner like this," he thought. Just at that moment, the woman interrupted Qazangap's thoughts with her words. "Musician elder, we heard that you are traveling around the villages. Why don't you come to our area? We also have a passion for good art. If you don't mind, this little one would like to listen to your music; we would also like to hear your art," she said, smiling and looking at him playfully. The musician, feeling pleased and completely satisfied, picked up his dombra and began to play a series of melodies one after another. The beautiful melodies flowed like a spring, overflowing with grace. Qazangap lost track of time as he played, completely absorbed in the music. When he paused for a moment, the woman exclaimed, "Oh dear! The fire has gone out!" and headed outside. As she was leaving, she turned back with a smile and said, "Wow, what a world! Such fingers exist!" The door of the yurt swung wide open. The woman swayed gracefully towards the hearth. "What a beautiful way she walks," thought Qazangap. If you are a musician blessed with talent, I am the beauty of this village, and if you are a musician, it seems to be saying, "This is the one to paint." The woman busied herself with various things at the hearth, moving around in front of the musician. After a while, she returned with a bright red ember. At that moment, the musician, unable to contain the wave of inspiration that had suddenly surged, dedicated a new melody to her, saying, "Sister, let this be my tune called: 'Don't be shy, woman,'" and right then, he played a beautiful, enchanting melody.