Делдал күйі

Өткен ғасырда арғы бет керейдегі төрт тайжының бірі – Жайырдың асы болып, асқа сауыр Сайқан, Қаба, Алтайдан, бұл жағы Еренқабырға, Боғдадан адам шақырылады. Аты жер жарған асқа игі жақсылар, өз елінің небір өнер иесі болған әнші-күйшілерін, атан жілік арыс азаматтарын алып келеді. Біріне-бірі жалғанып айтылып жатқан ән, жығысып жатқан палуан, шертіліп жатқан күй ішінде жалпақ жұрттың жүрек пернесін басқан «Делдал» күйі болады. Он саусағынан өнер тамған қарт Ыбырай қолына домбырасын алысымен өзінің күй орындау өнерінің ерекшелігін танытып, бірінің артынан бірін шерте отырып, әлден уақытта белгісіз бір күйді мың түрлендіре жөнелгенде, көзінің жасы салалы сақалынан сорғалайды. Бұған отырған елдің де сай сүйегі сырқырайды. Қарт бұл күйін өзінің үлкен келіні қаза болғанда «Делдал» атты күйі екенін айтады. Әңгіме былай екен: Ұлы Наумел жайлауға көшерде қалыңдығының сырқат қалғанын көріп, ел жайлауға барған соң көңілі орнықпай дел- сал жүреді. Жайын біліп келейін десе, қырық көш төр жайлаудан ойға түсу оңай болмай, күндері өте береді. Ұлының бұл халін ұғып, түсінген Ыбырай, ақыры ұлын барып хабарласуға жөнелтеді. Наумел күн жүріп, түн жүріп қайын жұртына таяғанда тобыр адамның зиратқа беттеп бара жатқанын көріп, жүрегі аласатып, ат басын тарта қалады. Жігіт ең соңында кетіп бара жатқан жалғыз адамнан жай ұғысса, жерлегелі әкетіп бара жатқан өз қалыңдығы болып шығады. Сонда Наумел төбесінен жасыл түскендей аттан құлап қалады. Ел де күйеу баланы таниды, ес жидырып топырақ салуын айтады. Көз жасын көл еткен Наумел күзде алғалы отырған қалыңдығын жерге көміп, сүлдерсіз жайлаудағы үйіне оралады. Неше күн нәр татпай, әкесінің ақылымен әрең есін жияды. Ақыры әкесі: «Ал, балам, өтер адам өтті ғой, сонда осы өлімде саған қатты батқаны қандай іс болды, айтшы?!» – дегенде, Наумел: «Маған бәрінен батқаны – зиратқа беттеп бара жатқан адамдарды көргенде, алуан түрлі оймен, делдал күйге түскенім» дейді. Әкесі Ыбырай осы бір аянышты халден тудырып, «Делдал» күйін жаратқан екен. Күйді тыңдаған тамам жұрт: «Ойпырым-ай, нағыз өнер ғой, осындай өнерлі қолдар да кәртейіп, бір күні топырақ астында саудырап қалады-ау», – деп қимастық аңғартқан екен.

In the last century, one of the four taijis from the other side, Jaiyr, held a feast, and people were invited from Saykan, Qaba, and Altai, while this side called upon people from Erenqabyrga and Bogda. The esteemed guests brought along singers and musicians, who were the masters of art in their homeland, as well as strong men with the strength of an ox. Amidst the songs being sung and the wrestlers grappling, the "Deldal" tune resonated, striking a chord in the hearts of the gathered crowd. As soon as the elderly musician Ybyray picked up his dombra, he showcased the uniqueness of his art, playing one tune after another, and at some point, when he transformed an unknown melody into a thousand variations, tears streamed down his bushy beard. The audience felt a deep ache in their bones. The elder revealed that this tune was called "Deldal," which he composed when his eldest daughter-in-law passed away. The story goes like this: When his son Naumel was moving to the summer pasture, he noticed that his fiancée had fallen ill, and after the people had gone to the pasture, he remained restless and troubled. He thought about going to check on her, but it was not easy to descend from the forty households of the summer pasture, and days went by. Understanding his son's condition, Ybyray finally sent him to inquire about her. As Naumel traveled day and night towards his in-laws, he saw a crowd of people heading towards the cemetery, and his heart sank, causing him to pull back his horse. The young man, at the end of the line, learned that the person they were burying was his own fiancée. At that moment, it felt as if the earth had fallen from beneath him, and he fell off his horse. The people recognized the groom and urged him to regain his composure and throw some soil. With tears streaming down, Naumel buried the fiancée he was to marry in the fall and returned to his desolate home in the summer pasture. For several days, he did not eat, and with his father's advice, he barely regained his senses. Finally, his father asked, "Well, my son, those who were meant to pass have passed, but what hurt you the most about this death? Tell me!" Naumel replied, "What hurt me the most was seeing the people heading towards the cemetery, and I was overwhelmed with various thoughts, falling into the 'Deldal' tune." His father Ybyray created the "Deldal" tune from this sorrowful state. After listening to the tune, the entire crowd remarked, "Oh my, this is true art; such talented hands will age and one day will be buried beneath the earth," expressing their reluctance to part with it.