Сары өзен (ІІ нұсқа)

Ертеде, қалмақтардың жаугершілік заманында, қалмақтар қазақ ауылдарына шабуыл жасап, адамдарын тұтқындап, малдарын айдап кетіпті. Сол тұтқынның ішінде жылқышы Саймақ та бар екен. Қалмақ елінде Саймақ үш жыл тұтқында болып, олардың малын бағады. Бір күні қалмақтың ханы үлкен той жасап, елдегі барлық өнерпаздарды жинайды. Той қызып, әншілер, күйшілер, жыршылар өз білгендерін сыншыға сынатып алдынан өтіп жатқанда, орда сыртынан сайраған сыбызғының үні естіледі. Хан да, сыншылар да, халық та елең етіп, бәрі де мына бір тосыннан естілген сыбызғы үніне таңырқай құлақтарын түре қалады. Сыбызғышы бір сазын аяқтап, жаңа күйге көшкен кезде, хан уәзірлерінің бірін шақырып: – Бұл кім болды екен? Барып біл де, осында алып кел! – дейді. Ханның айтқанын екі етпейтін уәзір ордадан шығып айнала іздеп жүрсе, бір үйдің көлеңкесінде екі көзін тас жұмып, сыбызғының сазына әбден беріле тартып отырған, өздерінде тұтқында жүрген Саймақты көреді. Уәзір Саймақтың қасына келіп: – Жүр, соңымнен ер! – деп, ханның алдына алып келеді. Хан Саймақты қарсы алдына отырғызып: – Сенің мұндай өнерің бар ма еді? Мына тойға неге келмедің? – дейді. Сонда Саймақ қолын кеудесіне апарып: – Тақсыр! Ел-жұртынан айырылып, қаңғып жүрген менде той тойлайтын не көңіл бар, оған қоса мені ешкім тойға шақырған жоқ, – депті. Саймақтың бұл сөзін естіген хан: – Жә! Арызыңды кейін айтарсың! Кәзір өнеріңді көрсет! – дейді. Саймақ сыбызғысымен бір күйді күңіренте тартқанда халық ұйып тыңдайды. Ол сыбызғысын той біткенше тартады. Халық Саймаққа дән разы болып, алғысын айтыпты. Хан да Саймақтың өнеріне бас иіп: – Сен өнерің бар адам екенсің, мұнан былай менің құлшылығымда жүрмей-ақ қой, еліңе барып өнеріңді шыңда, рұқсат етемін, – депті. Бұл сөзге Саймақ қуанып, ауылына қайтуға әзірленіп жатқанда қасында уәзірлері бар хан келіп: Ат үйірін сағынса, Артқы аяғын тебінер. Ер ел-жұртын сағынса, Ер-тұрманын тағынар, – дегендей, елге жүруге даярланып жатыр екенсің, жаяу қайтпа, анау жылқыдан өзіңе ұнаған бір атты ұстап мін, – депті. Хан ат мінуге рұқсат берген соң Саймақтың есіне – өзінің құлынынан үйретіп өсірген Саржорға аты түседі. Осыдан үш жыл бұрын Саржорғаны Саймақтан қалмақтар тартып алған екен, енді топ жылқының ішінен Саймақ Саржорғаны ұстап мініп, еліне тартады. Ауылға жақындағанда Сары өзеннен өтіп, ат шалдырып, біраз тынығып, туған жердің топырағына бір аунап алуды армандаған Саймақ өзеннен өткенде астындағы Саржорға аты, алдыңғы аяғын тарпып, оқыранып, кісінеп қоя береді. Мұны көрген Саймақ: – Шіркін, жануарым-ай! Елін, жерін, суын бұл да сағынған екен ғой. Пысқырынып амандасып жатқанын қарашы, – деп, біраз айналаға қарап тұрды да, «қой, жануар ат та өз жеріне келгенін білдіріп, қуанышты үнін шығарғанда, менің үнсіз қалғаным жарамас», – деп сыбызғыдан бір күйді тебіренте тарта беріпті. Күйін ойнап біткен соң, аман-есен ауылына келіпті. Ел-жұрты Саймақты көріп қуанып, оны ортаға алып, көрген- білгендерін сұрайды. Саймақ қалмақ ханының құлшылығында болғанын, одан сыбызғы тартып босағанын, елге жақындағанда Саржорғаның пысқырғанын айта келіп: «Сары өзеннен өткенде мен де сыбызғыдан бір күй шығарып едім, енді сол сазымды домбыраға салып тартайын, оның аты «Сары өзен» болсын», – деген екен.

Once upon a time, during the times of the Kalmyks' raids, the Kalmyks attacked Kazakh villages, capturing people and driving away their livestock. Among those captives was a horse herder named Saymak. In the Kalmyk land, Saymak was held captive for three years, tending to their livestock. One day, the Kalmyk khan held a grand feast and gathered all the artists from the land. As the celebration heated up, singers, musicians, and storytellers showcased their talents in front of the judges, the sound of a flute could be heard from outside the palace. The khan, the judges, and the people all perked up, intrigued by the unexpected sound of the flute. When the flutist finished one melody and transitioned to a new tune, the khan called one of his ministers and said: – Who is that? Go find out and bring them here! – The minister, who never hesitated to follow the khan's orders, left the palace and searched around until he spotted Saymak, who was sitting in the shade of a house, eyes closed, completely absorbed in playing the flute. The minister approached Saymak and said: – Come, follow me! – and brought him before the khan. The khan seated Saymak in front of him and asked: – Did you have such talent? Why didn’t you come to the feast? – Saymak placed his hand on his chest and replied: – Your Majesty! I have no heart to celebrate, wandering around lost and separated from my people, and besides, no one invited me to the feast, – he said. Upon hearing Saymak's words, the khan responded: – Enough! You can express your grievances later! Show us your talent now! – When Saymak played a tune on his flute, the crowd listened in rapt attention. He continued to play until the feast was over. The people were very pleased with Saymak and expressed their gratitude. The khan also bowed to Saymak's talent and said: – You are indeed a talented person; from now on, you need not serve me. Go back to your people and hone your skills; I grant you permission, – he said. Hearing this, Saymak was overjoyed and was preparing to return to his village when the khan, accompanied by his ministers, approached him: If a horse longs for its herd, It will kick with its hind leg. If a man longs for his people, He will adorn himself with his gear, – it seems you are getting ready to go home, do not return on foot; take a horse from that herd that you like, – he said. After the khan granted permission to ride a horse, Saymak remembered his beloved horse, Sarzhorga, which he had raised from a foal. Three years ago, the Kalmyks had taken Sarzhorga from Saymak, and now, among the herd, Saymak spotted Sarzhorga, caught him, and rode off towards his homeland. As he approached the village, he crossed the Sary River, let his horse rest, and dreamed of rolling in the soil of his homeland. When he crossed the river, Sarzhorga, under him, snorted, kicked with his front leg, and whinnied. Seeing this, Saymak exclaimed: – Oh, my dear animal! You too have missed your land, your people, and your water. Look at how you greet them with your snorts! – After looking around for a while, he thought, “Well, when the horse expresses its joy upon returning to its homeland, it would not be right for me to remain silent,” and he began to play a tune on his flute. After finishing his melody, he safely arrived at his village. The people rejoiced upon seeing Saymak, gathered around him, and asked about his experiences. Saymak recounted his time in the service of the Kalmyk khan, how he had played the flute, and when he approached home, Sarzhorga had snorted. He then said, “When I crossed the Sary River, I played a tune on my flute; now I will play that melody on the dombra, and let its name be ‘Sary River’.”