Тәкаппар әскер басы турасынан

Бұрынғы заманда Македонияда Ескендір патша болыпты. Мәртебені бұл жақсы көреді екен, һәм қызғаншақ екен. Өзінің қараған уәлаятын азсынып, өздерінің қасындағы жақын тұрған халықтарменен соғыспаққа барыпты. Соғыс болып, қандар судай ақты, көп халық қырылды, көп қандар бекерден бекер төгілді. Ескендір қасындағы патшаларды жеңіп, бұлардың халқын өзінің патшасына қосты. Сонда да бұған разы болмай, алысырақ жайларға соғыспаққа барды. Әртүрлі көп жайларды қаратты. Мұның бұл атағы барша дүниеге жайылды. Мұнан бәрі де қорқар еді, хандардың ханы, патшалардың патшасы дер еді. Ескендірдің көңілі тасып, тәкаппарлық кіріпті. Бұл соғысып қаратқан жайлары тағы да аз болып көрініп, дүниенің баршасын қаратпаққа ойланыпты. «Дүниенің баршасын қаратып, жердің үстіндегі халықтардың бәрін билейін» деп ойлады. Ескендір қисапсыз көп әскер жинап алып, адам білмейтұғын алыс жайларға қарай жөнеліпті. Бір күні бұл әскерлерімен сусыз үлкен құмнан жүріпті. Бұл жайдың жан-жағында адам жоқ, қу дала, қу медиен екен. Бұл алыс жол адам жеңбеген Ескендірді шаршатыпты. Бек қатты шөлдеп, ішейін десе суы жоқ, өзіменен бірге алған суы таусылып қалыпты. Не қыларын білмей қатты сасыпты. Ескендір ашуланып, қызметкерін ұрып өлтіруге де ойланған еді, сол мезгілде жарқырап бір бұлақ көрініпті. Патша қуанғанынан қасына жетіп барса, жіңішке таспадай болып мөп-мөлдір бұлақ ағып жатыр екен. Ескендір жата қалып бұлақтан су ішіп, сусынын қандырыпты. Бұлақтың суы бұған бек дәмді, һәм салқын болып көрініпті. Мұнан соң өзіменен бірге алып жүрген балықты алдырып келіп, суға жудырып жей бастапты. Балық бек дәмді болып, һәм судан иісі сүйкімді болыпты, Ескендір таңқалып, ғажапқа қалыпты. – Күдіксіз мұндай ғажайып бұлақ бір бақытты жайлардан бастап ағады екен, – деп айғай салыпты, – қазір барып соғысып қаратып алалық, – депті. Ескендір тұра келіп, бұлақты өрлеп жоғары жүріпті. Жүріп отырып ақырында ұжмақтың қақпасындай бір қақпаны көріпті. Қасына келсе, жабулы тұр екен, ашайын деп байқаса, қатты жабулы тұр екен, аша алмапты. Патша қақпаны қағып: «Аш!» деп айғай салыпты. Ұжмақтың ішінен бір дауыс шығып: – Сені мұнда кіргізуге болмайды, бұл есік Құдай тағаланың тұрағына алып барады, – депті. – Бұл Құдайдың жайы болса, мен жердің патшасымын, – деп шыдамастан Ескендір жауап қайтарыпты, – Мен адам жеңбеген Ескендірмін, апырым-ау, маған да ашпай ма? – деп айғай салды. – Жоқ, – деп ұжмақтың күзетшісі жауап берді. – Біз мұндай бәрін жеңдім деген адамды білмейміз. Біз өзінің кінәсінен нәпсілерін жеңген адамдарды білеміз. Бұл жай бірақ әділ сопыларға тиісті, – депті. Ескендір бұл белгісіз жайға қанша кірейін деп ұмтылса да, өтініп сұрап, һәм қорқытса да, дәнеңе болмайды. Қақпа бұрынғыдай-ақ жабулы күйімен тұрыпты. Ескендір ештеме қыла алмайтұғынын көріп, қақпаны ашпаған соң, сонда тұрып ұжмақтың күзетшісінен былайша деп өтініп сұратыпты: – Сен білесің бе, менің дүниені қаратқан ұлық екенімді, барша халықтың үстінен қарап тұрамын, – дейді, – баршалары менің алдымда құлдық ұрып, баршалары мені хандардың ханы, патшалардың патшасы деп біледі, – дейді. – Егерде мені өздеріңнің жайларыңның ішіне жібергің келмесе, маған тым болмаса менің мұнда келгенімнің белгісі үшін белгі қылып бір нәрсе бер, – дейді, – барша халайықтар адам батып баспаған жайға менің барғанымды біліп таң қалсын, – дейді. Ұжмақтың күзетшісі: – Алсаң ал, ақылсыз, – депті, – мінеки, саған пайдалы нәрсе, бұл сенің жаныңның қайғы-қасіретін жазар, – депті. – Бұл нәрсеге бір қабат қарасаң, сенің бұрынғы ұстаздарыңнан есітпеген данышпандыққа үйретер, – деп, – енді өз жөніңменен жүре бер, – дейді. Ескендір бұл сыйды асығып алып, өзінің әскеріне қайтып келді. Бұл берген сыйы кісінің сүйегінің жарықшағы екенін көріп аң-таң қалыпты. – Патшаларды жеңгіштерді қандай сыйменен сыйлайды, – деп Ескендір ашуланып, айғай салыпты. – Менің мұндай бейнет шегіп келгеніме мұндай сый лайық па? – дейді. Кісінің сүйегінің болымсыз жарықшағын ашуланып лақтырып жіберді. Әскердің ішінде бір данышпан бар еді. Бұл айтты: – Ұлық патшамыз, бұл сыйды жек көрмеңіз. Сүйектің бұл жарықшағы қанша кішкене болып көрінсе де, ғажайып кереметі бар. Сен мұны қазір көресің, бірақ мұны алтын, ия күміспенен бірге таразыға тарттыруға бұйыр, – деді. Ескендір данышпанның сөзін тыңдап, оның айтқанынша бұйырды. Таразыны алып келіп, бір жағына сүйектің жарықшағын салып, уа бір басына бір кесек сом алтын салды. Патша көрді де ғажапқа қалды. Сом алтыны кісінің сүйегінің жарықшағынан жеңіл шықты. Алтынды тағы да қосып еді, тағы да сүйек ауыр шықты. Күміс салып еді, тағы да сондай болды және тағы да мұндай ауыр нәрселерді таразының бір басына салған сайын соншалық екінші басы төмендеп ауырлай берді. Ақырында Ескендір шыдай алмай, өзінің айбалтасын алтынменен бірге салды. «Енді менің айбалтам басар» деп ойлады. Мұның айбалтасы ауыр болса да, сүйектің жарықшағы тұрған таразының басы бұрынғыдай-ақ басып тұрды. – Ғажайып! – деп Ескендір айғай салды, – Сүйектің мұндай жарықшағы да мұншалық ауыр нәрселерді де басады екен. Япырым-ау, бұл сүйекті басатұғын бұл дүниеде амал бар ма екен? – дейді. Данышпан айтты: – Патшам, бар, – дейді, – мұның амалы оп-оңай. Сол жерде бір уыс топырақты алып сүйектің жарықшағының үстіне салып еді, таразының сүйек тұрған басы жоғары көтеріліп, алтын тұрған басы төмен түсті. Ескендір бұрынғысынан да қайран болып таң қалды. Данышпан айтты: – Ұлұқ патшам, бұл сүйек сол сүйек, қаю сүйектің ішінде кісінің тірі күнінде көзі тұратұғын сүйек, – дейді. – Кісінің көзі үлкен емес. Сонда да мұның қызғаншақтығының, һәм баршасын билесем екен деп ойлайтұғын нәпсінің мөлшері жоқ, – дейді. – Жан-жағындағы қызықты нәрселерді көп көрген сайын мұның бәрін алғысы келіп тілей береді. Қашан ажал келгенде, кісіні топырақ жапқанда тоймайтұғын мешкейлік те, һәм қисапсыз мәртебені жақсы көретұғыны да тоқталып, ақыры тамам болады. Ол дүниеде байлыққа да, атаққа да ешбір құрмет болмайды, – дейді. Ескендір ойланып тұра қалды, данышпанның сөзі мұны ұялтты. Мұның барша соғысып қаратқанының бәрі мұны тірі күнінде разы қыла алмайтұғынын, һәм өлгеннен кейін өзіне еш нәрсенің керек емес екенін білді. Мұнан соң өзінің ғәскерлеріне «қайт» деп бұйрық қылды.

Once upon a time, there was a king named Alexander in Macedonia. He loved power and was envious. Feeling dissatisfied with his own province, he went to war with the neighboring peoples. There was a battle, and blood flowed like water; many people were killed, and much blood was shed in vain. Alexander defeated the kings around him and added their people to his kingdom. Yet, he was not satisfied and went to war with more distant lands. He conquered various territories. His fame spread throughout the world. Everyone feared him; they would call him the king of kings, the emperor of emperors. Alexander's heart swelled with pride. The territories he had conquered seemed too few, and he thought about conquering the entire world. "I will conquer the whole world and rule over all the peoples on the earth," he thought. Gathering an immense army, Alexander set off toward distant lands unknown to man. One day, he marched with his troops through a vast desert without water. There were no people around, just a desolate wilderness. This long journey exhausted even the unconquerable Alexander. He was extremely thirsty, and when he wanted to drink, there was no water; the supply he had brought with him had run out. Not knowing what to do, he became very distressed. In his anger, Alexander even thought about killing his servant, but at that moment, a sparkling spring appeared before him. Overjoyed, he rushed to it and found a clear, thin stream flowing. Alexander lay down and drank from the spring, quenching his thirst. The water was very tasty and refreshing to him. After that, he had some fish he had brought along washed in the water and began to eat. The fish was very delicious, and it smelled pleasant from the water; Alexander was amazed and astonished. "Undoubtedly, such a marvelous spring flows from a blessed place," he exclaimed, "let's go and conquer it now!" Alexander stood up and walked upstream toward the spring. As he walked, he finally saw a gate that looked like the entrance to paradise. When he approached, he found it closed. He tried to open it but realized it was tightly shut and could not open it. The king knocked on the gate and shouted, "Open!" A voice from within paradise replied: "You cannot enter here; this door leads to the abode of God." "If this is God's abode, I am the king of the earth," Alexander replied impatiently, "I am Alexander, who has never been defeated; why won't you open it for me?" he shouted. "No," replied the guardian of paradise. "We do not know such a person who claims to have conquered everything. We know those who have conquered their own desires due to their faults. This place is only for the righteous Sufis," he said. No matter how much Alexander tried to enter this unknown place, pleading and threatening, it was of no use. The gate remained closed as before. Seeing that he could do nothing, Alexander stood there and asked the guardian of paradise: "Do you know that I am a great one who has conquered the world, watching over all the people?" he said, "Everyone bows before me; they all know me as the king of kings, the emperor of emperors," he said. "If you do not wish to let me into your abode, at least give me something as a sign of my arrival here," he said, "so that all the people may know that I have been to a place where no one else has set foot." The guardian of paradise replied: "Take it if you want, foolish one," he said, "here is something useful for you; it will relieve the sorrow of your soul," he said. "If you look at this thing once, it will teach you wisdom that you have not heard from your former teachers," he said, "now go on your way." Alexander eagerly took this gift and returned to his army. He was astonished to see that the gift was a fragment of a human bone. "What kind of gift is this for one who conquers kings?" Alexander shouted in anger. "Is such a gift fitting for the hardships I have endured?" he said. He angrily threw away the insignificant fragment of bone. Among the army, there was a wise man. He said: "Great king, do not despise this gift. Although this fragment of bone may seem small, it has a marvelous secret. You will see this now, but order it to be weighed with gold or silver," he said. Listening to the wise man's words, Alexander ordered as he said. They brought a scale, placed the fragment of bone on one side, and a piece of gold on the other. The king saw and was amazed. The gold was lighter than the fragment of bone. When he added more gold, the bone still weighed more. When he placed silver, the same thing happened, and every time he placed heavier items on one side of the scale, the other side continued to rise. Finally, Alexander could not bear it and placed his battle axe along with the gold. "Now my axe will weigh it down," he thought. Although his axe was heavy, the side of the scale with the bone fragment remained down as before. "Marvelous!" Alexander shouted, "Such a fragment of bone can outweigh such heavy things. Is there any way in this world to weigh down this bone?" he said. The wise man replied: "My king, there is," he said, "the solution is very simple." He took a handful of dirt and placed it on top of the bone fragment, and the side of the scale with the bone rose while the side with the gold went down. Alexander was even more astonished than before. The wise man said: "Great king, this bone is that bone; it is the bone that holds the eye of a person while they are alive," he said. "The human eye is not large. Yet, the jealousy of this person and the insatiable desire to rule over everything knows no bounds," he said. "As they see many interesting things around them, they keep wishing to have it all. When death comes, and the earth covers them, their insatiable greed and love for countless honors will cease, and ultimately, it will all come to an end. In the other world, there is no respect for wealth or fame," he said. Alexander stood in thought, and the wise man's words shamed him. He realized that all his conquests could not satisfy him in life, and after death, he would need nothing. After that, he commanded his soldiers to "return."