Бәйдібек би

Қоян жылы қыс қатты болып, мал жұтай бастайды. Шынтас бай не істерін білмей сасады. Бұл кезде Бәйдібек он бес жасқа толған еді. ол күн-түн жылқы ішінде жүреді. Шынтас жылқышыларына барады. Жылқысын аралап көреді. Үйір-үйір жылқылары Қаратаудың бөктерінде қалың қарды тебіндеп, қара жусанға жайылып жатады. Қартаңдары арықтап, жылқысының мазасы кетіп қалғанын көреді. – Әлі алда үш ай қыс бар. Қалай болар екен? Мыңғырған жылқыдан жұрдай болып, құрық ұстап қаламыз ба? Кәне, не ақылдарың бар? – деп жылқышыларына сөз салады. Жылқышы шал айтады: – Жылқыңызды Ташкент, Түркістан базарына айдатып сатыңыз. Ақшасын жамбасқа басыңыз. Келесі жылы қайтадан жылқы сатып алып, орнын толтыра саласыз. Әлсейіт деген ортаншы жылқышы айтады: – Жылқыңызды әр үйге бестен, оннан бөліп беріңіз. Олар өз малындай қарап, аман алып шығар, – дейді. – Байеке, егер маған тапсырсаңыз, – дейді бала жылқышы Бәйдібек, – жылқыңызды түгелдей Мойынқұмға қыстатып шығар едім. Ана жолы жоғалған қырық қысырақты іздеп Мойынқұм жайлауын түгелдей аралап шықтым. Сонда малын қыстатып жүрген жылқышы, түйеші, қойшылар: «Өзге жерде мал жұтаса да, бұл Мойынқұмда мал жұтамайды. Жел деген болмайды. Қар жұқа түседі. Мойынқұмның жусаны, изені, шеттігі, жыңғылы, сексеуілі, шеңгелі қанша мал жайылса да жетеді» деп отырған. Шынтас бай Бәйдібектің сөзін құптап, былай депті: – Бәйдібек балам, мен саған сенемін, сенің тегін емес екеніңді білемін, жылқымды талай рет барымташыдан, бораннан аман сақтап жүргеніңді қалай ұмытайын. Ал, ықтияр өзіңде, саған ерік бердім, – дейді. Сонымен Шынтас байдың бір мың бес жүз жылқысын үшке бөліп, оншақты жігіт Мойынқұм жайлауына қарай айдайды. Сөйтіп, құмның ең ұйықты, шұрайлы жерін жайлайды. Бірер күннен кейін сол өңірді билеп отырған Арыстан би оларға бір жігітін жұмсапты. – Барып біліп келші, қара құрымдай қаптап жатқан кімнің жылқысы екен? Жігіт барып Шынтастың жылқышыларына жолықса, Бәйдібек: – Ол биге мен барып сәлем берейін. Ауа келген жағдайымызды түсіндірейін, – дейді. Арыстан бидің қыстауы Қаратаудың күнгей бетіндегі Қызыл Арық бойында екен. Бәйдібек кештетіп Арыстан бидің үйіне барады. Төрде отырған жасы сексендерге жетіп қалған ақсақалды биге барып сәлем береді. – Қай ауылдың баласысың? – Үйсін Қараша бидің баласымын. – Е, е, жарықтық. Қараша бидің де, онда бізге туысқан болдың ғой. Әкеңді білемін. Жас кезімізде алдына барып, қолынан талай дәм татқанмын, талай ақыл, кеңесін тыңдағанмын. Ал бұл жылқы кімдікі, балам? – Шынтас байдікі. Мен сол байдың жылқышысымын. Биыл елімізде қыс қатты, жұт болатын түрі бар. Содан ығып Мойынқұмды паналап, қыстап шығуға келіп едік. – Е, е, шырағым, бір атаның баласы екенбіз. Жер нәсібі – ел нәсібі, ел нәсібі – ер нәсібі. Жер мен малдың кіндігі бір деген. Ары тұр демей-ақ қояйын. Жер – менікі емес, Құдайдікі. Құдайдың жері бәрімізге жетеді. Еркін жайлап, қыстап шығыңдар. Ауыл мынау – келіп, кетіп тұрарсыңдар. Арыстан атаның бұл сөзі Бәйдібек баланың көңілін жадыратты. Бағана жолда келе жатқанда «би қабыл көрсе дұрыс, қабыл көрмей қайтыңдар десе, қайтеміз» деген ой-күдігінің бәрін жуып-шайып жіберді. Дастарқан жайылды. Буы бұрқыраған дәу табақ ет келді. Бәрі дәмге қол созды. Ас үстінде де, одан соңғы келген шай үстінде де би атаның әңгімесі таусылар емес. Бірінен бірі өтеді. Тек тыңдай бер. Кішкентайынан әңгіме, жырға, шешен тапқыр сөзге құмар Бәйдібек баланың құлағы Арыстан атасында. Тіптен елігіп, бар ынтасымен ұйып қапты. Ел әбден жатар уақытта басында ақ кимешегі бар, бес биенің сабасындай бидің бәйбішесі қасында шай құйып отырған қызына: – Қонақ балаға төргі үйге төсек салып қой дағы, өзің менің қасымда жат! Мына белі құрғырымды уқалап бер, – деді. Бәйдібек әңгімеге есі шығып, келгелі бері бәйбіше қызын жөнді байқамапты. Енді назарын салып еді, екі көзі танадай жалт-жұлт еткен, сұлуша бүйрек мұрын сары қыз келбетті-ақ екен. Тесіле қарап қалған жігітке тана көзін бір жарқ еткізді де, күлімсіреген күйі орнынан тұрып, шешесінің айтқанын орындауға кетті. Бәйдібек ішінен: «Келгелі бері бұл қызға неге көңіл аудармадым екен» деді. Сонымен, қыс күні біртіндеп өтіп жатады. Бәйдібек өзінің жылқышы ағаларымен бай жылқысын бағып, Мойынқұмды жайлап жүре береді. Көңілінде тана көз сары қызға деген махаббат құштарлығы тұтанды. Енді ауа жайылған жылқыны іздеген болып, кейде қашқан қасқыр, түлкіні індеткен болып Арыстан би ауылына барғыштай береді. Түстеніп, қона жатып, би айтқан қызықты аңыз, шежіре әңгімелерді тыңдайды, оңашасын тауып сары қызбен сырласады. Қыздың аты Гүлжамал еді. Оны әке, шешесі, аға, жеңгелері еркелетіп «Сары қыз» дейді екен. Бәйдібектің сары қызбен көңілдес, бір-бірін ұнатып, сырласып жүргенін шешесі де, әкесі де сезеді, бірақ шеккі көрмейді. Қайта жиірек кездесіп, бір-біріне үйір бола бергенін қалайды. Әсіресе жеңгелері көп дәнекерші болады. Бір күні Арыстан би: – Балам, саған ықыласым түсті. Еліңде құда түсіп, сөз сөйлерің бар ма? – Ондай жанашыр әке, шеше менде жоқ, өзіммен-ақ сөйлесе беріңіз. – Ендеше Сары қыз екеуіңе отау тігіп берейін, осында қалсаң қайтеді? – Ақсақал, отау дегеніңіз жөн, бірақ мұнда қала алмаймын ғой. Жетім болғаныммен, менде де ел бар, жұрт бар. Ауылға барайын, ағайын-туыспен ақылдасайын. Көп кешікпей қайтып айналып соғайын. – Жарайды, мұның да жөн екен. Арыстан би мен Бәйдібек баланың алғашқы келісімі осы болады. Наурыз айы жақындап, қыстың ызғары қайта бастайды. Жылқышылар жылқысын еліне беттетіп айдай жаяды. Бірнеше күн дегенде олар еліне жетеді. Шынтас бай жылқысының мұрты бұзылмай аман-есен оралғанына қатты қуанады. Жылқышылар Мойынқұм жайлауын қыстап шыққанын, ол елдің Арыстан деген биінің көрсеткен аталық қамқорлығын, тіптен Бәйдібекке жалғыз қызын бермек болғанын жырдай қылып баян етеді. Сонда Шынтас байдың Бәйдібекке шын мейірі түсіпті: – Бәйдібек балам, түсіндім, бәрі сенің арқаң. Жайлы өріс тауып жылқымның тай-тұлағына дейін сондай қаһарлы қыстан аман қалғаны тек сенің ақылың. Сен есік алдында жүрген құлым едің, енді ақылды ұлым болдың. Қасыңа бір қария, он жігіт қосып, алдыңа жүз жылқы салып берейін, Арыстан биге бар дағы қалыңдығыңды алып қайт! Осылайша, Бәйдібек Арыстан бидің еліне барады. Би елі тайлы-таяғымен жиылып, Сары қыздың ұзату тойын жасайды. Ақындар айтысы, бәйге, қыз қуу, күрес, жамбы ату дейсің бе, барлық салт, дәстүр өтеді. Сөйтіп, Сары қыз жасау-жабдығы, бәсіре төлімен келін болып түседі. Шынтас бай да Арыстан биден қалмаймын деп барын салып, той өткізеді. Беташар, жар-жар жырланады. Бәйге, көкпар беріледі. Елі-жұрты Бәйдібек пен Гүлжамалға ақ отау тігіп, енші береді. Бәйдібек өзінің ақылды, тапқырлығы арқасында жалшылықтан, жоқшылықтан құтылып, ел қатарына қосылады. Көп кешікпей елі оны би етіп сайлап алады.

In the Year of the Rabbit, the winter is harsh, and livestock begins to perish. Shintas the rich man is at a loss about what to do. At this time, Bäydebäk has turned fifteen. He spends his days and nights among the horses. Shintas goes to his horse herders. He inspects his horses. The herds of horses are grazing on the black wormwood, trampling through the thick snow at the foot of the Karatau Mountains. He sees that the older horses are losing weight, and the condition of his horses has deteriorated. - There are still three months of winter ahead. What will happen? Will we be left with nothing, having lost our numerous horses? Come on, what advice do you have? - he addresses his herders. The old herder says: - Drive your horses to the markets in Tashkent and Turkestan. Put the money in your pocket. Next year, you can buy horses again and replenish your stock. A middle-aged herder named Älseït says: - Divide your horses among each household, five or ten each. They will take care of them like their own livestock and will help them survive, - he suggests. - If you entrust them to me, - says the young herder Bäydebäk, - I would winter your horses entirely in Moyynqum. The last time I searched for the forty lost mares, I thoroughly explored the Moyynqum pastures. The herders, camel herders, and sheep herders who were wintering their livestock there said: "Even if livestock perish elsewhere, they do not perish here in Moyynqum. There is no strong wind. The snow falls lightly. The wormwood, izen, shettig, juniper, and saxaul of Moyynqum can sustain as many animals as they graze." Shintas the rich man agrees with Bäydebäk's words and says: - Bäydebäk, my son, I trust you. I know you are not ordinary; how can I forget how many times you have saved my horses from raiders and blizzards? Well, the choice is yours; I give you the freedom, - he says. Thus, Shintas the rich man divides his one thousand five hundred horses into three groups, and about ten young men drive them towards the Moyynqum pastures. They graze in the most fertile and lush areas of the sands. A few days later, Arystan Bi, who governs that region, sends one of his young men to them. - Go and find out whose horses are densely packed like a black cloud? The young man meets Shintas's herders, and Bäydebäk says: - I will go and greet the Bi. I will explain our situation, - he says. Arystan Bi's winter residence is located by the Red Arıq on the sunny side of the Karatau Mountains. Bäydebäk goes to Arystan Bi's house in the evening. He greets the elderly Bi, who has reached eighty, sitting in the main room. - Which village are you from? - I am the son of Üysin Karasha Bi. - Ah, ah, what a blessing. You are indeed our relative through Karasha Bi. I know your father. In our youth, I often went to him and tasted many dishes from his hands, listened to his wisdom and advice. And whose horses are these, my son? - They belong to Shintas the rich man. I am the herder of that rich man. This year, winter is harsh in our land, and it seems there will be a disaster. So we came to seek refuge in Moyynqum and winter here. - Ah, my dear, we are children of the same father. The bounty of the land is the bounty of the people, and the bounty of the people is the bounty of the brave. It is said that the land and livestock are interconnected. I will not say otherwise. The land is not mine; it belongs to God. God's land is enough for all of us. Graze freely and winter here. This village is yours; you can come and go as you please. Arystan Ata's words cheered Bäydebäk's heart. Earlier, while on the road, he had thought, "What if the Bi receives us well, or if he tells us to return?" All his doubts were washed away. The table was set. A large dish of steaming meat was brought in. Everyone reached for the food. During the meal and later over tea, the stories of the Bi Ata seemed endless. They took turns sharing tales. Bäydebäk, who had been fond of stories, poetry, and clever sayings since childhood, listened intently to Arystan Ata. He was so captivated that he was completely absorbed in the conversation. When the villagers were about to sleep, the Bi's wife, wearing a white headscarf, told her daughter, who was pouring tea: - Set up a bed for the guest boy in the main room, and you sleep next to me! Rub my aching back, - she said. Bäydebäk, lost in the conversation, had not noticed the Bi's daughter since he arrived. Now, when he looked closely, he saw that her eyes sparkled like stars, and she was a beautiful girl with a delicate nose and a fair complexion. The girl glanced at him, her eyes sparkling, smiled, and got up to fulfill her mother's request. Bäydebäk thought to himself, "Why didn't I pay attention to this girl since I arrived?" Thus, winter gradually passes. Bäydebäk continues to care for the rich man's horses with his herder brothers, grazing in Moyynqum. His heart ignites with love for the fair girl with sparkling eyes. Now, pretending to search for grazing horses, he often visits Arystan Bi's village, sometimes chasing a fleeing wolf or fox. He enjoys the delicious stories and legends told by the Bi, and finds opportunities to converse with the fair girl. Her name was Güljamal. Her parents, brothers, and sisters affectionately called her "Sary Qyz" (Yellow Girl). Both Bäydebäk's mother and father sensed that he was fond of the yellow girl, but they did not interfere. Instead, they encouraged him to meet more often and grow closer. Especially his sisters-in-law acted as matchmakers. One day, Arystan Bi said: - My son, I have taken a liking to you. Do you have any relatives to propose to in your land? - I have no such caring father or mother; you can speak directly to me. - Then let me arrange a marriage for you and Sary Qyz. How about you stay here? - Elder, the idea of marriage is good, but I cannot stay here. Although I am an orphan, I have my own people and community. I will go back, consult with my relatives, and return shortly. - Alright, that makes sense. This was the initial agreement between Arystan Bi and Bäydebäk. As March approaches, the winter chill begins to fade. The herders start driving their horses back to their homeland. Within a few days, they reach their destination. Shintas the rich man is overjoyed that his horses have returned safely without losing a single one. The herders recount how they wintered in Moyynqum, the paternal care shown by Arystan Bi, and how he even intended to give his only daughter to Bäydebäk. At that moment, Shintas the rich man feels genuine affection for Bäydebäk: - Bäydebäk, my son, I understand now; it is all thanks to you. Finding a comfortable pasture and ensuring my horses survived this harsh winter is all your wisdom. You were a servant at my door, and now you have become my wise son. I will send you with an elder and ten young men, and I will give you a hundred horses; go to Arystan Bi and bring back your bride! Thus, Bäydebäk goes to Arystan Bi's land. The Bi gathers everyone, and they celebrate the wedding of Sary Qyz. There are poetry contests, horse races, girl-chasing games, wrestling, and archery; all customs and traditions are observed. In this way, Sary Qyz comes to the house as a bride with her dowry and gifts. Shintas the rich man also spares no effort to hold a grand celebration. The ceremonial songs and blessings are sung. Horse races and goat fights are held. The people set up a white yurt for Bäydebäk and Güljamal and give them their share. Thanks to his intelligence and resourcefulness, Bäydebäk rises from servitude and poverty to join the ranks of the people. Soon, the community elects him as their Bi.