Әбусина туралы аңыздар

Әбусина болмашы нәрсені сезгіш, аңғарғыш кісі болған екен. Бір күні жұбайы оның текеметінің астына бір парақ қағазды жайып салып қойыпты. Сол күні төсегіне жеткен ұлы тәбиб жұбайына: «Бүгін төсегіміз қалыңдап қалған секілді ғой», – депті. Келесі күні зайыбы текемет астындағы қағаздың үстіне тағы бір парақ қағазды жайып қойыпты. «Бүгін текеметтің ортасы дөңес боп кетіпті ғой», – депті ғалым бұл жолы. * * * Бұхара шаһарынан қуғындалған Әбусина сол маңайдағы бір қыстаққа қоныстаныпты. Ұлы дәрігердің өз ортасына келгеніне қуанған халық оған тұс-тұстан келе бастайды. Басы ауырып, балтыры сыздағандар өте көбейіп кеткен соң дәрігер елге: «Әркім білегіне жіп байлап, бір ұшын маған ұстатып қойсын», – деп жар салады. Ел оның айтқанын істейді. Сөйтіп жүргенде бір қу дәрігердің «әулиелігін» сынағысы келеді. Ол бес күн бұрын жеті бала тапқан мысықтың мойнына жіп тағады да, оны қойнына тығып, жіптің бір ұшын жеңінен шығарып тәуіпке келеді. – Данышпаным, жіпті ұстап кеселімді айтып бере қойшы, – дейді қу. Әбусина жіптің ұшын ұстап тұрып: – Мысығыңыз бұдан бес күн бұрын жеті бала тапқан екен. Содан бері сүт ішпепті. Бишараларға сүт беріңіз, – депті. Ортағасырлық кемеңгердің тамыр ұстау арқылы кеселді тез де, оңай табатыны жайындағы ғажаптығы күні бүгін де қастерленеді. * * * Күндердің күнінде біреу дәрігерге деліқұлы боп қалған ер азамат баласын алып келеді. Тәуіп сырқаттың тамырын ұстап, жігітке: – Бұхараның мешіттерін, махаллаларын атап шық! – дейді. Жігіт білгенін атап береді. Бұдан соң тамыршы ауруға: – Өзің білетін жігіттер мен қыздардың есімін және олардың қайда тұратынын айтып шық! – деген талабын қояды. Жігіт бәрін айтып: – Жаңа мешіттің жанындағы үйде тұратын.., – дей бергенде дәрігер: – Болды енді, таптым, – депті. – Данышпаным, баламның тамыры не деді? – деп сұрайды әке. – Балаңыздың кеселі – жаңа мешіт түбіндегі үйдің қызына деген ғашықтық кеселі. Ендігі қамын өзіңіз біліңіз. * * * Бір күні ұзынды-қысқалы екі адам ұлы шипагерге алыстан келіпті. Әлгі екеудің ұзынының қолында маралшыбық таяғы, ал бәкенесінің қолында тобылғы сапты қамшысы бар екен. Қамшылы адам сүзекке душар болғанын, ал марал шыбықты адам қолына түскен қотырды емдей алмай жүргенін айтып, бәледен айығу жолын сұрайды. Ауруларға көз жазбай қарап тұрған шипагер: – Екеуің қолдарыңдағы қаруларыңды алмасыңдар, – дейді. Екеуі солай істейді. Бірақ мұнысы не деген деп ұзынды-қысқалылар аңырайып тұрып қалады. – Екеуіңнің дәрілерің қолдарыңда жүр екен, – дейді сонда Әбусина, – бірақ ауысып жүр екен. Енді екеуің де жазыласың. – Шипаңыздың мәнісін белмедік, тақсыр! – дейді ұзын бойлысы. – Тобылғы шырышы – қотырға, марал шыбық түбірінің қайнатылған суы – сүзекке дауа. Мен сендерге өз қолдарыңда жүрген дәріні ауыстырып беріп тұрмын, – депті сонда бұхаралық ақылгөй. * * * Біреу екі аяғы бірдей семіп қалған баласын тәуіпке алып келіпті. Дәрігер аурудың тамырын ұстап, аяғын сипап көреді де, текшеде тұрған құтысын алады. Құтыны екі аяқтың ортасына қойып, қақпағын ашып жібереді. Сол кезде екі шаян екі жаққа ытып шығып, аурудың екі тізесіне тікендей шаншыла кетеді. Дәл сол сәтте бала «ойбай!» деп аяғын жиып алады. – Балама мың да бір ем дарымап еді, құдіреттім! – деп әке жағасын ұстайды. – Шаян ащы жанды жәндік. Тәтті жанға сол дауа, – депті сонда Әбуәлі ибн Сина. * * * – Сал ауруына шалдыққаныма қырық жыл болды, – депті бір қарт адам. Қартайған шағымда меңдеп барады, не амал қылайын, құдіреттім? – Мына дәріні ішіңіз, ал мынаны сылап жағыңыз, – деп тәуіп шалға тоз-тоз қағазға оралған дәрілерді береді. – Екеуі де ескі ғой, – деп қалады ауру қарт. – Ескі ауруға ескі дәрі ләзім, – депті сонда шипалы адам. Мұнысы ауру адамның күдігіне қарсы айтылса керек. * * * Әбусина ауру-сырқаттарға: «пәлен дәріні ішсең немесе жақсаң, жазыласың» деп кәміл сендіреді екен. Бір күні діндарлау сырқатқа дәрігер: – Мына дәріні ішсеңіз, құлантаза айығып кетесіз, – депті. – Аллаға жазып қылмайық. «Құда қаласа» деп айтыңыз. Тәуіп: «Құда қаласа» дегенді қосып сөзін қайталап айтады. Ауруынан айыққан діндар бірер күннен соң қайта келеді. – Бұл жолғы кеселді бір Алланың өзі жіберді. Оған дәрі де жоқ шығар. – Дәрісіз ауру жоқ, – депті сонда философ, – Ауруды Құдай жіберетін болса, онда дәрісін қоса жібереді. * * * Тәуіпке қатты жынданған біреу әкелінеді. Ол келген бетте: «мен өгізбін, мені сойып жеңдер!» – деп аласұрып тұрады. – Өгізім, – депті дәрігер. – Сен арық екенсің. Жемшөп жеп семір. Сонан соң сойып жейміз. Жындының бірінші сөзін мақұлдап, екіншісінде оның діттегеніне қарсы сөз айтылуы ем болған екен. * * * Ертедегі сәуегей адамдар аюдың, борсық пен тасбақаның қыс бойы нәр-қорексіз «өліп» жатып, көктемде қайта тұрып кететініне таң қалады екен. – Аю, борсық пен тасбақа жыл сайын өліп тіріледі, өлген адам неге тірілмейді? – деп сұрапты бір шәкірт ұстазынан. – Олар мейір деген шөпті тістеп жатады. Сол шөпті тістеп өлген адам тіріледі, – деп арманын айтыпты ғалым. Аурулардың кейде аю, борсық майын, тасбақа жұмыртқасын жейтіні содан қалған екен. * * * Жүрегі, жүйке тамыры асқынған сырқат әйгілі тәуіптен ақыл сұрайды. – Бұған дауа өсімдік бар. Соны езіп ішіңіз, – деп кеңес береді дәрігер. – Ол қандай өсімдік? – Басы тікен, түбі шалқан тәрізді өсімдік, – депті Әбусина. Кеселі жанына батқан адам шарлап жүріп басы тікен, түбірі шалқан өсімдікті тауып алып, тостағанға езіп ішеді. «Қартаң құлақ» деген өсімдік екен ол. Қартаң құлақ Әбусинаның өмірімен дәрілік қасиет алып кетіпті. Мал жемейтін, құс шоқымайтын сол қартаң құлағымыз бұл күнде алоэ деп аталады. * * * Жетпіс-сексен жасқа келген шал Әбуәлі ибн Синаға арнайы келіпті. Ол амандық-есендік сұрасқаннан кейін жас шағынан ауру-сырқатты болғанын, бірақ дәрігерге бармағанын айтады. – Көп жылдар бойы ауру-кеселіңізді қалай жеңіп келдіңіз? – деп сұрайды одан дәрігер. Әуелі ержету үшін тырыстым, одан соң үйлену, балалы болу үшін өмір сүргім келді. Сол мақсаттарыма жеткен соң немерелі, шөберелі болуға ұмтылдым. Сөйтіп жүріп, міне, сексенге де жеттім. – Өмір сүруге құштарлық барлық дәріден күшті, – депті сонда шипагер кісі. * * * Дәрігерге жауқазындай жас әрі сұлу келіншек келіп, егде тартқан ерінің ауырмай-сыздамай өлгенін айтып, қатты өкінішін білдіреді. – Кейбір еркектер, – дейді дәрігер, – сен секілді жас та сұлу жұбайынан кеселін жасырады. Олардың ауруын өлім ғана әшкере етеді. * * * Бір молда Әбуәліге екі ағайынының ауру-кеселі туралы сөз қозғайды. – Үлкені, – дейді ол, – ауыра қалса, Құранды жастанып жатады да, тез айығып кетеді, ал кішісіне ондай ем қона қоймайды. Неге бұлай? – Алғашқысы Құранды оқымаған кісі, ал кейінгі оны оқыған адам, – депті сонда дәрігер. * * * – Тамақсаулықтан ішім ауырған кезде берген әуелгі дәріңіз қышқылтым ғана еді. Кейінгі бергеніңіз ащылау болып кетті ғой, – депті бір сырқат тәбибке. – Ішіңіз кейінірек бұрынғысынан ащылау болып кетіпті, – депті сонда күлімдеп шипагер. * * * – Әуелі жеті жерімнен шиқан шықты, одан соң оларға тоғызы қосылды. Сөйтіп көбейе бергені сонша, ақырында жараларымның санынан жаңылып қалдым. Қатты уайымнан жүріп жазылып кеттім. Неден жазылғанын білмеймін. – Жараларыңның санынан жаңылғаның ем болған екен, – депті сонда дәрігер. * * * Әбуәлі шипагерге бір шаруа жеті-сегізге келгенше тілі шықпай қалған баласын алып келеді. Дәрігер баланы алдына алып, оның денесін түгел сипап, сылап шығады. Сол кезде бала даусын шығарып, сықылықтап күліп қоя береді, сөйлей бастайды. Кәпелімде қуанышқа қойны симай қалған әке балаға қалайша тіл біткенін сұрайды. – Бала нәресте кезінде қатты шошып, тілі байланып қалған екен. Менің алдыма келгеніне қатты қуанып, ол бірден тілге келді. Есіңізде болсын: қорқыныштың емі – қуаныш. * * * Бір күні түнде шипагердің үйіне атты, түйелі екі адам келеді. Олар көлігін есік алдындағы қазыққа байлап, өздері керуен сарайға барып жатады. Ертеңгісін ерте тұрған Әбуәлі ибн Сина жолаушылардың түйесі мен аты жайылсын деп босатып жібергісі келеді. Аттың қазықбау шалынған шылбырын тез шешеді, түйенің бидасына келгенде әбден машақаттанады. Шеше алмайды. Со кезде оның қасына екі жолаушының бірі кеп қалады. Сәлем-сауқаттықтан кейін шипагер оған түйе иесі ақылынан қатты адасқан адам екенін айтады. – Тақсыр, оныңыз рас, бірақ о кісінің өзін көрмей жатып кеселін қалай біле қойдыңыз? – деп сұрайды аң-таң қалған жолаушы. – Есалаң байлаған жіпті ақылды адам шеше алмайды, – депті сонда Авицена. * * * Бір күні түнде кемеңгер дәрігер керуен сарайға келіп, ұйқыда жатқан адамдарды аралап көреді. Аяқ-қолын жан-жаққа жіберіп, емін-еркін жатқан қонағын көргенде ол: «Мынау күллі кеселін ұзақ жолына тастап келген екен» дегенді айтады. Оның қасында бүк түсіп жатқан кісіні көре сала: «Мынау қайғы-қасіретке шерменде болып қалған бейшара » депті. Осы пайымдаулардан кейін қасында еріп жүрген шәкірті ұстазынан бәрін қалай білгенін сұрайды. – Көп жүрген адамға ауру ілесе алмайды, ондайлар сондықтан қаннен-қаперсіз ұйықтайды, ал шерменде алқынған өкпесін, мазасыз жанын басу үшін бүк түсіп жатады, – дейді тәуіп. * * * Дәулетті бір кісінің баласы ауырып қалады. Ұзақ жүріп ауру баланың ауылына келеді тәуіп. Сөйтсе бала өліп қалған екен. Жас кеткен баланың әкесі перзентінің өлімі неден болғанын білгісі келеді. Ол үшін баланың ішін жарып көру керектігін айтады дәрігер. Өлген баланың әкесі оған келісе қояды. Дәрігер баланы жағаларына жалбыз өскен арықтың жағасына апарып, оның ішін жарады, бүйрегіне қатқан қабыршақты алып, жалбыз үстіне лақтырып жібереді. Бәленің неден болғанын білген оташы қолын жуу үшін арыққа таяп келеді де, әлгінде лақтырып жіберген нәрсесін қарайды. Жалбыз үстіне түскен қатқақ тез еріп кеткенін көріп, ол таң-тамаша қалады. Со күні жалбыздың бүйрек кеселіне ем екенін білген екен. * * * Бір күні ұзақ жолда келе жатқан дәрігер кең жазира жерде жер жыртып, мақта егіп жүрген диқанмен дидарласып, әңгімелесіп қалады. – Сіздің қағаз бетін өрнектеп жүрген қауырсын қаламыңыздан менің жерді таспадай тіліп жүрген жерағашым артық, – дейді диқан мақтанышпен. – Менің қаламым кестелеген кез-кез кітап сенің күллі жеріңді жауып тастайды, – деп қалады айтысқа шыққан дәрігер. – Сіздің қалыңдығы кез-кез кітабыңыздың қағазы менің жеті қат жерімнің ақ мақтасынан иленіп басылған, – дейді бұдан соң диқан. – Сенікі дұрыс, – депті сонда ғұлама жеңілгенін мойындап, – сенің жерағашың өз жерін өмірбақи жырта береді.

Abu Sina was a sensitive and perceptive person. One day, his wife spread a piece of paper under his carpet. That day, when their son, the physician, reached his bed, he said to his wife: "It seems our bed has become thicker today." The next day, his wife spread another piece of paper on top of the one under the carpet. "Today, the center of the carpet seems to be bulging," the scholar remarked this time. * * * Abu Sina, exiled from the city of Bukhara, settled in a nearby village. The people, delighted that the great doctor had returned to their midst, began to come to him from all directions. As the number of those suffering from headaches and leg pains increased, the doctor announced to the people: "Everyone should tie a thread around their wrist and let one end be held by me." The people did as he said. While they were doing this, a cunning doctor wanted to test his "saintliness." He tied a thread around the neck of a cat that had given birth to seven kittens five days earlier, hid it in his bosom, and brought the thread's end out of his sleeve to the healer. - "My wise one, hold the thread and tell me my ailment," said the cunning one. Abu Sina, holding the end of the thread, replied: - "Your cat gave birth to seven kittens five days ago. Since then, it hasn't drunk any milk. Give the poor things some milk," he said. The marvel of the medieval sage's ability to quickly and easily diagnose ailments through pulse reading is still revered today. * * * One day, a man brought his son, who had gone mad, to the healer. The healer felt the patient's pulse and said to the young man: - "Name the mosques and neighborhoods of Bukhara!" The young man listed what he knew. After that, the pulse reader demanded: - "Now name the boys and girls you know and where they live!" The young man recounted everything: - "He lives in the house next to the new mosque..." Just as he was saying this, the doctor interrupted: - "That's enough, I've figured it out." - "Wise one, what did my son's pulse say?" asked the father. - "Your son's ailment is love for the girl who lives in the house by the new mosque. The rest is up to you." * * * One day, two men of different heights came to the great healer from afar. The taller one had a reindeer stick in his hand, while the shorter one held a whip made of tamarisk. The man with the whip said he was suffering from typhus, and the man with the reindeer stick was unable to treat the scabies he had caught. The healer, who was watching the patients closely, said: - "You two should not exchange your weapons." They did so. But the two men stood there in confusion, wondering what this meant. - "Your medicines are in your hands," Abu Sina said, "but they are mixed up. Now both of you will recover." - "We did not understand the meaning of your remedy, sir!" said the taller one. - "The sap of tamarisk is for scabies, and the boiled water of the reindeer stick root is a cure for typhus. I am simply swapping the medicines you already have in your hands," said the wise man from Bukhara. * * * A man brought his son, whose legs had withered away, to the healer. The doctor felt the patient's pulse, examined his legs, and took a vial from the shelf. He placed the vial between the two legs and opened the lid. At that moment, two scorpions crawled out in opposite directions and stung the patient's knees. At that instant, the boy exclaimed, "Oh!" and pulled his legs together. - "I had tried a thousand remedies on my son, oh my God!" the father lamented. - "The scorpion is a bitter creature. For a sweet soul, that is the remedy," replied Abu Ali ibn Sina. * * * - "I have been afflicted with paralysis for forty years," said an old man. "In my old age, it is worsening; what should I do, oh my God?" - "Take this medicine, and apply this one," the healer advised, handing the old man medicines wrapped in tattered paper. - "Both are old," the sick old man remarked. - "An old disease requires an old remedy," the healer replied. This was likely said to counter the sick man's doubts. * * * Abu Sina assured the sick: "If you take this medicine or apply it, you will recover." One day, he told a pious patient: - "If you take this medicine, you will recover completely." - "Let us not write it down to God. Say 'If God wills.'" The healer repeated his words, adding "If God wills." A few days later, the cured pious man returned. - "This time, the ailment was sent by God Himself. There is probably no remedy for it." - "There is no illness without a remedy," the philosopher replied, "If God sends an illness, He also sends its remedy." * * * A man who had gone mad was brought to the healer. Upon arrival, he shouted: "I am an ox, slaughter me and eat me!" - "Ox," the doctor replied. "You are thin. Eat fodder and gain weight. Then we will slaughter and eat you." The healer's agreement with the madman's first statement and his opposition to the second was a remedy in itself. * * * Ancient seers were amazed that bears, badgers, and turtles could "die" without food all winter and then rise again in spring. - "Why do bears, badgers, and turtles die and come back to life every year, but a dead person does not?" asked a student of his teacher. - "They chew on a herb called mercy. A person who chews that herb comes back to life," the scholar expressed his wish. The fact that some patients sometimes consume bear fat, badger fat, and turtle eggs stems from this belief. * * * A patient with a heart and nerve condition seeks advice from the famous healer. - "There is a plant that can cure this. Crush it and drink it," the doctor advises. - "What kind of plant is it?" - "It is a plant with thorns on top and a root like a turnip," Abu Sina replied. The afflicted person searched and found the thorny plant with a turnip-like root, crushed it, and drank it. It turned out to be a plant called "Old Ear." The medicinal properties of Old Ear were carried away with Abu Sina's life. This plant, which livestock do not eat and birds do not peck, is now known as aloe. * * * An elderly man, aged seventy or eighty, came specifically to Abu Ali ibn Sina. After asking about his well-being, he mentioned that he had suffered from ailments since his youth but had never visited a doctor. - "How have you managed to overcome your ailments for so many years?" the doctor asked him. "I first tried to mature, then I wanted to live to marry and have children. After achieving those goals, I aspired to have grandchildren and great-grandchildren. And here I am, having reached eighty." - "The desire to live is stronger than any medicine," the healer said. * * * A young and beautiful woman, like a flower, came to the doctor, expressing her deep regret that her elderly husband had died without suffering from any illness. - "Some men," the doctor said, "like your young and beautiful wife, hide their ailments. Only death reveals their sickness." * * * A cleric speaks to Abu Ali about the ailments of his two brothers. - "When the elder falls ill," he says, "he lies down with the Quran and quickly recovers, while the younger does not respond to such treatment. Why is that?" - "The first one is someone who does not read the Quran, while the latter is someone who does," the doctor replied. * * * - "When I had a stomach ache, the first medicine you gave me was only slightly sour. The one you gave me later was more bitter," said a patient to the physician. - "Your stomach has become more bitter than before," the healer replied with a smile. * * * - "First, I had sores in seven places, then nine more joined them. They multiplied so much that I eventually lost count of my wounds. I recovered from severe worry. I do not know what I recovered from." - "It seems that losing count of your wounds has been your remedy," the doctor replied. * * * Abu Ali brought a child to the healer who had not spoken until he was seven or eight years old. The doctor took the child, examined his body thoroughly, and as he did so, the child suddenly laughed out loud and began to speak. The delighted father, unable to contain his joy, asked how the child had learned to speak. - "The child had been so frightened as a baby that he lost his speech. He was so happy to come before me that he immediately regained his speech. Remember: the remedy for fear is joy." * * * One night, two men on horseback and camels arrived at the healer's house. They tied their vehicle to a post in front of the door and went to stay at the caravanserai. The next morning, Abu Ali ibn Sina wanted to let the travelers' camel and horse graze. He quickly untied the horse's tether, but when he came to the camel's tether, he struggled for a long time and could not untie it. At that moment, one of the travelers came over. After exchanging greetings, the healer told him that the camel's owner was a very confused person. - "Sir, that is true, but how did you know his ailment without seeing him?" asked the astonished traveler. - "A madman cannot untie a rope that a wise person has tied," replied Avicenna. * * * One night, the wise doctor came to the caravanserai and observed the sleeping people. When he saw a guest lying with his limbs spread out, he remarked: "This one has left all his ailments behind on his long journey." Upon seeing another person curled up, he said: "This one is a miserable soul who has been overwhelmed by grief." After these observations, the disciple accompanying him asked how he knew all this. - "A person who travels a lot cannot be afflicted by illness; therefore, they sleep soundly, while a miserable person curls up to calm their troubled soul," the healer explained. * * * The son of a wealthy man fell ill. After a long journey, the healer arrived at the boy's village only to find that the boy had died. The father of the deceased child wanted to know the cause of his son's death. The doctor suggested that they should open the child's body to find out. The father of the deceased child agreed. The doctor took the boy to the edge of a stream where mint was growing, opened his body, removed the hardened coating from his kidney, and threw it onto the mint. After discovering the cause of the ailment, the surgeon approached the stream to wash his hands and looked at the thing he had just thrown away. Seeing that the hardened coating had quickly dissolved on the mint, he was astonished. That day, he learned that mint was a remedy for kidney ailments. * * * One day, while traveling a long distance, the doctor encountered a farmer plowing the land and planting cotton in a vast field. - "Your quill pen, which decorates the paper, is inferior to my plow that cuts the earth," the farmer boasted. - "My pen, which writes in books, can cover your entire land," replied the doctor, who had entered into a debate. - "The thickness of your book's paper is made from the white cotton of my seven-layered land," the farmer retorted. - "You are right," the scholar conceded, "your plow will continue to till its land for eternity."