Майқы би

Қырық сан қырым, отыз сан Үрім, он сан оймауыт, тоғыз сан торғауыт, он сан ноғай бөлінгенде Орманбет би өліп, ноғайлы елі бір үріккен ала тайдан жау келіп қалған екен деп үрейленіп бүлініпті. Сол заманда Қобан, Қоғам және Майқы есімді ағайынды үш кісі болады. Майқы тоғыз ханды қолдан таққа отырғызған кісі екен. Бұхара шаһарына Қырымнан келген қырық ханның бірі Қызыл Арыстанның үлкен әйелінен бала болмай, хан аяқ салған бір тұтқын қыздан ұл туады, ұлдың денесі сауысқандай ала болады. Бәйбішесі қызғаншақтықпен ханға: «Мұны балам деп ойлама, көзін құрт. Өйтпесең түбінде бұл ер жеткен соң еліңді ала тайдай бүлдіреді», – дейді. Қызыл арыстан бәйбішесінің сөзіне еріп, әскерлерінен қырық жігіт бөліп, олардың басшысына: «Мына баланы тапқан шешесімен Сырдариядан әрі өткізіп тастаңдар, өлсе өлер, өлмесе өз бетімен күн көрер. Зихар шешесі де, бала да бұл елге қайтып келмейтін болсын, өздеріңе де бостандық», – дейді. Қырық жігіт Сырдариядан өтіп, бала есейгенше Қаратау мен Алатау өңірінде аң аулап күнелтеді де, бала он екі жасқа жеткенде бір жерге әкеп тастап кетеді. Балаға аң аулап жүрген Майқы бидің баласы Үйсін кез болады. Үйсін далада көргенін үйге, әкесіне айтып келеді. – Бір ағаштың түбінде отырған бала көрдім, ай десе аузы, күн десе көзі бар, көрген кісі қызығып, бір қасық сумен жұтып жібергендей. Жалғыз-ақ айыбы тілі жоқ екен, – дейді. Майқы аяғы ақсақ. Өмір бойы аяқ арбамен жүретін және арбасын адамға жетектететін кісі екен. – Балаға мені апарыңдар, мен тілдесіп көрейін, – дейді Майқы. Үйсінге ілеспеген, тіпті сөйлеспеген бала Майқыны көргеннен-ақ орнынан ұшып тұрып: – Ассалаумағалейкум, хан біткеннің қазығы, бұқара жұрттың азығы, – деп оған сәлем береді. – Уағалейкумассалам, балам. Әменде аман бол. Өзің болайын деп тұрған ұл екенсің, қолына алып тәрбиелеушінің жоқтығынан кем болып жүр екенсің. Кел арбаға мін, – деп баланы Майқы қасына отырғызып, үйіне алып келеді. Ортан жілік ұстатып, өкіл бала қылады, жорға бие сойып, жоғарғы елді шақырып, ұлан-асыр той жасайды. Бала ер жеткен соң «ердің ері, егеудің сынығың деп, қасына өз баласы Үйсін бастаған жүз жігіт қосып беріп, жолға аттандырады. – Қаратаудан асып әрі қарай жүре беріңдер, алдарыңнан Ұлытау, Кішітау деген таулар, Қаракеңгір, Сарыкеңгір деген өзендер кездеседі. Сол жерлерге барып аң аулап, ірге теуіп орнығыңдар, ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен ел-жұрт болуды ойлаңдар. Күндердің күнінде осы бала хан болады, сендер қарақшы боласыңдар. Хан ақылды, әділ болса, қарашасы ынтымақты, батыл болса, қара жерден су ағызып, кеме жүргізеді, – деп Майқы бата береді. Жүз жігіт Қаратаудан асып, Шу, Сарысу өзендерінен өтіп, Майқының айтқан жерлеріне жетеді. Ұйқы бұзып, жылқы алады, күйме бұзып, қыз алады. Сөйтіп, ел-жұрт бола бастайды, дабысы Қызыл Арыстан ханға жетеді. – Менің баламды қасына жігіт-желең ертіп желіктіріп жібергені қалай? Менен қалағанын алып, баламды өзіме қайтарсын! – деп хан, Майқы биге кісі салады. – Сендер барып шақырып келіңдер, – деп Майқы бірінші жүз жігіттің артынан Қобанұлы Болатқожа бастаған екінші жүз жігіт жібереді. Бірақ бұлар да қайтпай, сонда қалып қояды. Қызыл Арыстан: «баламды қайтарсын» деп мазалай берген соң, Майқы Қоғамұлы Алшынды басшы етіп үшінші жүз жігіт жібереді, жігіттерге басшы, ақылшы болсын деп қастарына он бір қария қосып береді. Бірақ бұлар да қайтпайды. Сөйтіп, Майқы би үйінде жатып-ақ үлкен іс бітіреді, қазақ хандығының негізін салады. Үш жүз жігіт алыстан мал алып, қалыңсыз қатын алып, өсіп-өніп көбейген соң, ел-жұрт болғанымызды танытамыз деп баяғы Қызыл Арыстанның баласын алашаға отырғызып, Ұлытаудың басында хан көтереді, атын Алаша хан қояды.

Forty are the numbers of the Korym, thirty are the numbers of Urym, ten are the numbers of Oymauyt, nine are the numbers of Torgauyt, and when the ten Nogai were divided, Ormanbet bi died, and the Nogai people were frightened, thinking that an enemy was coming like a frightened foal. At that time, there were three brothers named Koban, Qogham, and Maiqy. Maiqy was the one who had placed nine khans on the throne. One of the forty khans who came from Crimea to the city of Bukhara, Qyzyl Arystan, had no children from his great wife, but a son was born from a captive girl whom the khan had taken as a concubine, and the boy's body was mottled like a magpie. The first wife, out of jealousy, said to the khan: "Do not think of this as my son, blind his eyes. If you don't, he will eventually ruin your people like a foal when he grows up," she said. Following his first wife's words, Qyzyl Arystan separated forty young men from his soldiers and told their leader: "Take this boy and his mother across the Syr Darya, let them die if they die, or let them live on their own. Neither the mother nor the child shall return to this land, and you will also be free," he said. The forty young men crossed the Syr Darya and hunted in the regions of Karatau and Alatau until the boy grew up, and when the boy reached the age of twelve, they abandoned him in one place. While hunting, the boy encountered the son of Maiqy bi, Uysin. Uysin came home and told his father what he had seen in the steppe. "I saw a boy sitting under a tree, with a mouth like the moon and eyes like the sun, captivating anyone who saw him, as if they had swallowed him with a spoon. The only flaw is that he has no tongue," he said. Maiqy had a lame leg. He had spent his whole life in a cart and had someone lead his cart. "Take me to the boy, I want to speak with him," said Maiqy. The boy, who had not followed Uysin and had not even spoken, jumped up as soon as he saw Maiqy and greeted him: "Assalamu alaikum, the pillar of all khans, the sustenance of the people of Bukhara," he said. "Wa alaikum assalam, my son. May you be safe. You are a boy who is meant to be, but you are lacking because there is no one to raise you. Come, get in the cart," Maiqy said, seating the boy next to him and taking him home. He performed the ritual of cutting the middle joint and made the boy his adopted son, slaughtered a mare, invited the upper people, and held a grand feast. When the boy grew up, he sent him on his way with a hundred young men led by his own son Uysin, saying: "Cross over Karatau and continue on, you will encounter the mountains of Ulytau and Kishi tau, and the rivers of Karakengir and Sarykengir. Go there, hunt, and settle down, think of becoming a people with the tip of the white spear and the strength of the white arm. One day this boy will become a khan, and you will become his warriors. If the khan is wise and just, and his subjects are united and brave, they will draw water from the earth and sail ships," Maiqy blessed them. The hundred young men crossed over Karatau, passed through the rivers of Shu and Sarysu, and reached the places Maiqy had mentioned. They broke the sleep, took horses, broke the carts, and took wives. Thus, they began to become a people, and their fame reached Qyzyl Arystan. "How is it that my son has been sent away with a bunch of young men? Let him take what he desires and return my son to me!" the khan sent messengers to Maiqy. "Go and call him back," Maiqy said, sending the second hundred young men led by Qobanuly Bolatqozha after the first hundred. But they also did not return and stayed there. After Qyzyl Arystan kept insisting, Maiqy sent the third hundred young men led by Qoghamuly Alshyn, adding eleven elders to be leaders and advisors to the young men. But they also did not return. Thus, Maiqy bi, while staying at home, accomplished great deeds and laid the foundation of the Kazakh khanate. After the three hundred young men brought livestock from afar and took wives without a bride price, they decided to announce that they had become a people by seating Qyzyl Arystan's son on a felt mat and raising him as a khan at the top of Ulytau, naming him Alasha khan.