Асан қайғы туралы аңыз (І нұсқа)

Ертеде бір ханның қартайғанша баласы болмаған соң бала үшін тоғыз әйел алыпты. Ақырында ең артқы әйелінен бір ұл бала болып, атын Асан қойыпты. Бала балиғатқа толмай тұрған уақытында хан қатты ауырып өлер халатқа таянған соң уәзірлерін жинап отырып, мынадай тапсырма тапсырыпты: – Менің күнім жақындаған сияқты. Сондықтан орныма балам Асанды тағайындаймын! Бұл ер жетім ел билеуге ауылы жарағанша елге басшылық етіп, Асанға қамқорлық етуді барлығыңа, әсіресе бас уәзірі саған тапсырамын! – депті. Онан кейін тағы мынаны айтады: – Ала бие бар, соның биылғы құлынын, үйде бір сары ала тазы бар, соның биылғы күшігін, пәлен жерде бір бәйтерек бар, соның басына бір бүркіт ұялайды. Соның биылғы балапанын алып, асырап өсіріп, осы үшеуін ер жеткен соң Асанға мұны да тапсыр! – депті. Сөйтіп, хан көп ұзамай өліпті. Уәзірлер айтқанын қата қылмай, ер жеткен соң әуелі Асанды таққа мінгізіп, сонан кейін манағы айтылған үш затты да тапсырыпты. Құлын тұлпар, күшік құмай, балапан қыран болыпты. Бір күні Асан көп уәзірлерімен аңға шығып, алыстап барып бір киік қуады. Кешке дейін қуса да киік жеткізбепті. Басқалары қара үзіп қалып, тұлпар мінген Асан жетпегенмен, қара үзіп қалмай ымыртқа дейін қуып қараңғы түскен соң, жалғыз жас бала далаға жата алмай түнімен таң атқанша, ертең күн батқанша, тіпті біраз күнге дейін ел кездеспей, айдалаға тоқтай алмай, аңыратып сала береді. Бірнеше күн өткен соң бала әбден қансыраған кезде бір елге кездеседі. Бір үйден келіп ат үстінде тұрып сусын сұрап тұрғанын сыртынан ханның қызы көріп, түр-нұсқасына қарап, бұл тегін адам емес екенін біліп, бір адам жіберіп баланы шақырып, ордасына алғызып бағып, екі-үш күн тыныққан соң, баладан жөн сұрапты. Бала жөнін айтқан соң: – Жігітім, еліңнен өте ұзақ кеткен екенсің, елің осы жерден қырық күндік жер. Екі орта елсіз. Басшысыз еліңді табуың қиын. Егер ұнатсаң, мен бір ақыл айтайын, – депті. Асан: – Мақұл, – деп қыз сөзін тыңдайды. Қыз айтады: – Бұл – мұсылман перінің елі. Менің әкем – осы елдің патшасы. Мен оның жалғыз қызы болғандықтан, менің ерге шығу жөніндегі еркімді әкем өзіме беріп қойды. Осы хабармен талай ханзадалар келіп еді. Бірақ олардың бірімен де келісе алмадым. Ал қазір сен ұнатсаң, мен сені ұнатып тұрмын. Мақұл көрсең, қосылайық, – депті. Бұған Асан да қарсы болмаған соң, қыз дереу әкесіне хабарлайды. Әкесі де қарсы болмай, бірнеше күн ойын-сауықтарын өткізіп, қызын Асанға неке қиып қосады. Бұл жұмыс жайғасқан соң, Асан әйеліне елінің әбігер болып жатқанын айтып, енді кешікпей еліне жүрмек болып ақылдасқан соң, әйелі де қарсы болмайды. Асан бұл хабарын хан атасына айтқан соң, о да қарсы болмай қасына бірнеше жолдастар қосып, қыз-күйеуін аттандырады. Сөйтіп, аман еліне келіпті. Әбден әурелікке түсіп жатқан елі жоғалған ханы келген соң үлкен той қылып, тамашаға кіріседі. Бірақ осы қуаныштың үстінде Асанға тағы бір көңілсіздік пайда болады. Оның әйелі үйіне келісімен мылқау болып және құлағы да естімей қалады. Тәуіп, бақсы-балгерлер жаза алмайды. Бір күні Асан әйелін ертіп базарға барады. Қасына ертіп, базарды аралап жүргенде бір жерде ерлі-зайыпты екі әйел, екі еркектің сөйлесіп тұрған сөзіне құлақ қойса, бір әйел тұрып: – Дүниеде біз төртеуміздей жаны дос, тату замандас болар ма екен? Біздің осы тату достығымыз баламыздан балаға қалып, мәңгілік үзілмес, – депті. Басқа анау үшеуі де мұны құптап, қарқылдап күліседі. Сол кезде Асанның мылқау келіншегі жымиып күледі. Онан шығып және базарды аралап жүрсе, бір жерде біреу етік саудалап тұр екен. Ол етікті қымбатсынып: – Өте қымбат сұрадың, осы етігің он жыл киюге шыдай ма? Егер он жыл киіс жараса, сұрағаныңды беріп алайын, – депті. Мылқау келіншек бұл сөзге де езу тартып күледі. Асан әйелін ертіп үйіне келіп, уәзірлерін шақырып алып, мәжіліс сарайына әйелді де алғызып былай дейді әйеліне: – Сен осы үйге келгелі мылқау болып қалдың, бір түрлі кеселге жолыққан шығар деп жүр едім. Олай емес, сен жорта істеп жүр екенсің. Егер кеселің қиын болса, бүгін базарда достықтарын дәріптеген екі әйелдің сөзіне және етік сауда қылған адамның сөзіне күлдің. Егер саңыраулығың рас болса, сөзді қалай естідің? Шын сырыңды айт, болмаса қазір өлімге бұйырамын, – деп қорқытады. Уәзірлері де: – Айтыңыз, – деп өтінеді. Әйел қорыққанынан сөзге кіріседі, ол былай дейді: – Менің кеселім жоқ, жорта етіп жүргенім анық. Өйткені біздің перінің заңында перінің қызы ықтиярымен адамзатқа тисе, сол күнінен бастап қырық күнге дейін сөйлемейді. Егер сөйлесе, бір түрлі бақытсыздыққа кездеседі. Сол тәртіпті сақтап сөйлемегеніме бүгін отыз тоғыз күн болып еді. Ертең шыдағанда, арғы күні өзім де сөйлейтін едім. Оған қарамадың. Енді сөзсіз бір бақытсыздыққа кездесеміз. Бірақ анау кісілердің сөздеріне күлгенімді айтайын. Анау достықтарын дәріптеп тұрған екі ер, екі әйел төртеуі бірімен-бірі ойнас. Достықтары адал жүрекпен емес, адам жақсымен. Бұлардың осы жұмыстары әшкереленіп, жақында бірін-бірі өлтіреді. Ал анау етік сауда қылып тұрған жігіттің он күндік қана өмірі бар. Соны білмей опасыз дүниеге алданып тұрғанына күліп едім, – дейді. Сөйтіп, қыздың жасырып жүрген ұшатын аты бар екен. Соны мініп, «қой, қош аман бол!» деп ұшады да кетеді. Асан осы қайғыға ұшыраған соң әрі-бері ойланып барлық мал-мүлкін, тәж, тақтын, ел-жұртын тастап, бір желмаяға мініп, әйелін іздеп дүниені кезуге шығады. Сөйтіп, Асанның дүниені кезіп аралауына осы себеп болған екен. Және Асанға «қайғы» деген ат осыдан кейін пайда болыпты дейді аңыз.

Once upon a time, a king, having no children until old age, took nine wives for the sake of having a child. Eventually, from the last wife, a son was born, and he was named Asan. While the boy was still not of age, the king fell gravely ill and, nearing death, summoned his ministers and gave them the following command: – It seems my time is near. Therefore, I appoint my son Asan as my successor! He will govern the people until he is grown, and I entrust all of you, especially you, the chief minister, with the responsibility of caring for Asan! – he said. After that, he added: – There is a mare; this year's foal belongs to her. At home, there is a yellow hound; this year's puppy belongs to it. In a certain place, there is a tree; a falcon nests at its top. Take this year's chick, raise it, and when these three grow up, hand them over to Asan! – he said. Thus, the king soon passed away. The ministers, without fail, crowned Asan when he came of age and then handed over the three items mentioned earlier. The foal became a steed, the puppy became a hunting dog, and the chick became a falcon. One day, Asan went hunting with many ministers and chased a deer far away. Even after chasing until evening, he could not catch the deer. The others fell behind, but Asan, riding the steed, did not fall behind and chased until dusk. When darkness fell, the young boy could not lie down in the field and cried out until dawn, and even for several days, he could not stop in the wilderness, lamenting. After several days, when the boy was completely exhausted, he encountered a village. A princess saw him from a house while he was standing on horseback asking for a drink, and recognizing from his appearance that he was not an ordinary person, she sent someone to call him and brought him to her palace. After he rested for two or three days, she asked him about his situation. After Asan explained his circumstances, she said: – My dear, you have been away from your home for a long time; your home is forty days away from here. There is no one in between. It will be difficult for you to find your home without a leader. If you wish, I can give you some advice, – she said. Asan replied: – Alright, – and listened to the girl. The girl said: – This is the land of the Muslim prince. My father is the king of this land. Since I am his only daughter, my father has given me the right to choose my husband. Many princes have come with this news, but I could not agree with any of them. Now, if you wish, I like you. If you agree, let us marry, – she said. Since Asan did not oppose this, the girl immediately informed her father. The father also did not object, and after several days of festivities, he married his daughter to Asan. Once this matter was settled, Asan told his wife that his people were in turmoil and that he intended to return home soon. His wife did not oppose this. After Asan informed the king about this news, he also did not object and sent the couple off with several companions. Thus, they safely returned to his homeland. When the people, who had been in distress over their lost king, saw him return, they held a grand celebration and rejoiced. However, amidst this joy, Asan faced another misfortune. Upon returning home, his wife became mute and lost her hearing. The healers and fortune-tellers could not find a cure. One day, Asan took his wife to the market. While they were wandering around the market, he overheard a conversation between two couples. One woman stood up and said: – In this world, will there ever be four of us who are such close friends and companions? May our friendship last from our children to their children and never be severed, – she said. The other three agreed and laughed heartily. At that moment, Asan's mute wife smiled and laughed. After that, as they continued to wander the market, they came across a person selling boots. The seller, asking a high price, said: – You are asking too much; will these boots last for ten years? If they last for ten years, I will pay what you ask, – he said. The mute woman also smiled at this remark. Asan took his wife home and called his ministers to the council hall, bringing his wife along, and said to her: – Since you came to this house, you have become mute; I thought you might have encountered some kind of ailment. But it seems you are pretending. If your ailment is serious, you laughed at the words of those two women praising their friendship and the words of the boot seller today. If you are truly deaf, how did you hear the words? Tell me your true secret, or I will order your death right now, – he threatened. The ministers also urged: – Speak, – they pleaded. The woman, frightened, began to speak, saying: – I have no ailment; it is clear that I am pretending. Because according to our fairy law, if a fairy's daughter engages with a human willingly, she does not speak for forty days from that day. If she speaks, she will encounter some misfortune. Today marks thirty-nine days since I have not spoken. If I endure until tomorrow, the day after, I would be able to speak myself. You did not consider that. Now we will undoubtedly face some misfortune. But let me tell you why I laughed at those people's words. Those two men and two women praising their friendship are playing with each other. Their friendship is not sincere but rather superficial. Their actions will be exposed, and soon they will kill each other. As for the young man selling boots, he has only ten days left to live. I laughed at him for being deceived by this treacherous world without knowing that, – she said. Thus, the girl revealed that she had a flying horse hidden. She mounted it and flew away, saying, "Farewell, stay safe!" After experiencing this sorrow, Asan pondered and, leaving behind all his wealth, crown, throne, and people, mounted a swift horse and set out to search for his wife. Thus, it is said that Asan's wandering the world was caused by this. And it is from this that Asan earned the name "Sorrow," according to legend.