Қасенханның Асан қайғы атануы (ІІІ нұсқа)

Қасенхан бір күні Ғұзайнұр деген кісіге: – Маған арнайы бал ашып беріңіз, – депті. Ғұзайнұр Қасенге арнайы бал ашып, Қасенге айтты: – Сенің талайың су перінің патшасының қызы нәсіп болады екен, – депті. Қасен: – Маған ол қыз қайдан кез болады екен? – деп сұрапты. Ғұзайнұр: – Ол қыз саған Еділ, Жайық, Ертіс – осы үш өзен тұстарына қармақ салсаң, кезігеді. Судағы қармағыңа ілінеді, – деген соң Қасен осы үш өзенге бірнеше жыл қармақ салады. Ақыры ұзын аққан Ертіс өзенінің аяқ кезінен қармағына бір сандық ілініпті. Қасен асығып сандықтың аузын ашса, ішінен жаннан асқан бір сұлу қыз шығады. Қасен қуанып: «Баяғы Ғұзайнұрдың айтқан қызы осы болар» деп ойлап, қыздың сұлулығына қызығып өзі алады. Әлгі қыздың ерді сыйлап күту тәрбиесі әйел затынан артық болады. Бірақ сөйлемейді. Сөз сұрасаң да, үндемейді. Ал Қасен айтқан сөзін құлағы бар адамдай естиді. Қасен қыздың қалайша сөйлемеуіне таң қалады. Құлағы жоқ дейін десе, айтқанды ұғады және тындырып істейді. Тіл бар десең, тіл қатпайды. «Бұл мені менсінбей жүр» деп те ойлап қалады. Ақыры мұны базарға ертіп апарып, оны-мұны көрген соң сөйлер деп, базарға апарады. Екеуі базар аралайды. Әлгі әйел бір жерге келгенде басын шайқап тоқтап тұрады. Қасен: – Неге ренжідің? – деп сұраса, бұрынғы қалпынша үндемейді. Тағы бір ретте базар аралап жүріп, тұра қалып ренжіп қалады. Қасен сұраса, үндемейді. Тағы бірде базар аралап жүргенде тұрып, бұрынғыдан да қатты ренжиді. Қасен әйелді жапан түзге ертіп шығып, әйелден сұраса үндемейді. Қасен ашуланып: – Тілің бар, неге сөйлемейсің? – деп таяқпен әйелді әбден ұрады. Таяқ өткен соң әйел айтады: – Сен маған не айт дейсің? Менің сөйлемеуім біздің заң бойынша бала тапқанша сөйлемейді. Егер қорқып сөйлесе, тиген адаммен бірге болуға рұқсат жоқ. Мен сені менсінбей ренжіп жүргенім жоқ. Мен енді сөйледім. Енді сенімен бірге жүре алмаймын. Менің сөйлемеу себебім осы еді. Менің ішімде алты айлық балаң бар. Осы балаңды баяғы мені алған жеріңнен бар уақытында алып құш! – деп кетуге ыңғайланады. Қасен: – Тоқта, бағана базарға барғанда үш мәрте ренжіген себебін айтып кет, – дейді. Сонда қыз айтады: – Бір жігіт өрік алып, етін жеп болып сүйегін тісіне салып шақты. Соған ренжіп, оның төлегені бір тиын еді, түкке тұрмайтынға бола тісін мұқалтқанына ренжіп едім. Тағы біреу келіншек алып той қылмақ болып, мал сойып, қанша қымбат жеміс алып, ең соңында тұз алмақ болып саудаласып, бағасына келіспей, тұз алмай кетті. Сол жігіттің ақымақтығына ренжіп едім. Қанша тамақ болса да, тұзсыз дәмі бола ма деп. Үшінші бір жігіт бір етік сатып алды. Сатушыдан етік үш жылға бара ма деп сұрады. Өз өмірі бір жылдан кейін өлерін білмегенін ренжіп едім, – деді де, «қош бол!» деп ұшып кетеді. Осыдан кейін Қасенхан осы қыз кез бола ма деп Сарыарқаны түгел кезіп жүріп, әр нәрсені уайым қып айта беріпті. Мәселен: – Құйрығы жоқ, жалы жоқ Құлан қайтіп күн көрер. Құлағының жүні жоқ Қоян қайтіп күн көрер. Аяғы жоқ, қолы жоқ Жылан қайтіп күн көрер, – деп әр сөзді айтып қайғыра берген соң, Қасенхан аты жойылып «Асан қайғы» атаныпты.

One day, Qasenhan said to a man named Guzainur: – Please tell my fortune specifically, – he said. Guzainur told Qasen his fortune and said: – You will be destined to marry the daughter of the king of the water spirits, – he said. Qasen asked: – Where will I meet this girl? – Guzainur replied: – You will find her if you cast your fishing line in the waters of the three rivers: the Volga, the Ural, and the Irtysh. She will be caught on your hook in the water, – after which Qasen spent several years casting his line in these three rivers. Finally, at the end of the long-flowing Irtysh River, a chest got caught on his hook. Qasen hurriedly opened the chest, and from it emerged a girl more beautiful than life itself. Qasen, delighted, thought, “This must be the girl that Guzainur spoke of,” and he took her for himself, captivated by her beauty. The girl had a grace in waiting for her husband that surpassed that of any woman. However, she did not speak. Even if asked, she remained silent. But Qasen could hear her thoughts as if she were a person with ears. Qasen was astonished by her silence. If he thought she had no ears, she understood what was said and acted accordingly. If he said she had a tongue, she did not use it. He thought, “She must be looking down on me.” Eventually, he took her to the market, hoping she would speak after seeing various things. They wandered around the market. When the woman reached a certain place, she shook her head and stopped. Qasen asked: – Why are you upset? – but she remained silent as before. Again, while wandering the market, she suddenly stopped and became upset. Qasen asked, but she did not respond. Once more, while walking through the market, she stopped and became even more upset than before. Qasen took her out to the open field and asked her, but she remained silent. Qasen, angry, said: – You have a tongue, why don’t you speak? – and he beat her with a stick. After the beating, the woman said: – What do you want me to say? According to our law, I do not speak until I give birth. If I speak out of fear, I am not allowed to be with the person who has touched me. I am not upset because I look down on you. Now I have spoken. I can no longer be with you. This is the reason for my silence. I am carrying your child, six months along. You should take this child from the place where you took me at the right time! – and she prepared to leave. Qasen said: – Wait, tell me why you were upset three times when we went to the market earlier, – she replied: – One young man bought an apricot, ate the flesh, and then bit down on the pit. I was upset because he paid only one tinge for it, and I was angry that he ruined his teeth for something worthless. Another man wanted to celebrate by marrying a woman, slaughtered livestock, bought expensive fruits, and in the end, when he wanted to buy salt, he haggled over the price and left without it. I was upset by that man's foolishness. No matter how much food there is, can it taste good without salt? The third young man bought a pair of boots. He asked the seller if the boots would last three years. I was upset because he did not know that his life would end a year later, – she said and then said, “Farewell!” and flew away. After this, Qasenhan wandered all over the Saryarka, hoping to find this girl, constantly worrying and expressing his thoughts. For example: – Without a tail, without a mane, How will the wild ass survive? Without fur on its ears, How will the rabbit survive? Without legs, without hands, How will the snake survive? – After expressing each thought with sorrow, Qasenhan's name faded away, and he became known as "Asan Qaygy."