Асан қайғы туралы

Асан қайғы желмаясына мініп желдіртіп Сарыарқаны аралап жүргендегі жерге айтқан сындары. Ұзын аққан Ертісті көргенде: «Мына шіркіннің баласы тойдым деп қарап отырмас, қарным ашты деп жылап отырмас. Сиырдың мүйізі, кеуірдің құлағы шығып тұрған жер екен. Күнінде баласы кеуірден жылайды-ау!» – депті. Шыңғыс тауын, Семей тауларын көргенде: «Мына шіркіннің топырағы құтырған екен. Оған шыққан шөп құтырады, оны жеп семірген мал құтырады, оның етін жеп, сүтін ішкен адам құтырады. Қан үзілмейтін, кісі өлтіру, ұрыс-төбелес көп болатұғын жер екен», – депті. Түндік өзенін көргенде: «Он екі қазылық ой түндік, маңырап жатқан қой түндік, қойдың құлағы тұтам шығып тұрған жер екен», – деп, тастап кетуге қимай артына он қараған екен. Сонан Қара атанған. Қызылтау деген жерге келгенде тауы, тасы кеш болғанда қой болып еңіреніп жатады екен. «Тоқтысы қысыр қалмайтұғын жер екен» депті. Баянаула тауын көргенде: «Ат ерін алуға жарамайтұғын жер екен. Шіркінді жұрт қалай қоныс қылып отырған. Бір көрген кісі кәпір-ай, сені желкемнің шұқыры көрсін дейді екен. Бауырында бір қара еткен тұзы бар екен. Тұзы ауыр екен. Бір күн түнеп кетемін деген бір жұма тоқтап қалады екен. Тұзы жібермейді екен». Ащы бойына келгенде артына қарап: «А, Баянаула, сенің қоныс болып тұрғаның мынау Ащының арқасы екен. Мал жазғытұрым бір жұма ащылайды екен. Күзге таман бір жұма ащылайды екен. Сонысы бір жылға татиды екен. Олай болмаған Баянаула қоныс болуға жарамайтұғын жер екен», – депті. Бөкейбай деген төбені көргенде: «Анау Баянаула тауынан мына Бөкембайдың қырық кезіктігі бар екен». Терісаққан деген өзенді көргенде: «Сарыарқаның тұздығы екен» депті. Жетіқоңырды көргенде: «Сарыарқаның мауыты екен» депті. Шу деген өзенді көргенде: «Мына шіркіннің екі жағы борбас екен, өне бойы нар қамыс екен. Іші толған жолбарыс екен. Баланың іші қуырылмайтұғын, пышағы суырылмайтұғын, еркегі ат болатұғын, ұрғашысы жат болатұғын жер екен» депті. Қаратауды көргенде: «Көкектен басқа құсы жоқ, көк шөпті жұлғаннан басқа ісі жоқ. Аты бестісінде қартаятұғын, жігіті жиырмасында қартаятұғын жер азғыны да мұнда екен, ел азғыны да мұнда екен» деген екен. Шымкент, Сайрамды көргенде: «Екі бас сабыр, базар малында береке болмайтұғын, базары жақын – байымас, мазары жақын – көбеймес» деген екен. Ұзын аққан Сыр бойын көргенде: «Басы байпақ, аяғы қайқақ, екі-ақ ауылға қоныс екен. Өн бойы кедейлікке біткен жер екен». «Қаратауды жайласа, Сырдың бойын қыстаса, қоныс болуға сонда дұрыс екен» депті.

Aсан Қайғы's criticisms while traveling across Saryarka on his swift horse. When he saw the long-flowing Irtysh, he said: "This river's offspring does not sit idly, nor does it cry out of hunger. This is a place where the horns of cows and the ears of sheep are visible. Surely, the offspring will cry out from the sheep!" When he saw the Shinggis Mountains and the Semey Mountains, he remarked: "The soil here is wild. The grass that grows here is wild, the livestock that feeds on it becomes wild, and those who eat its meat and drink its milk become wild. This is a place where blood does not cease, where murder and brawls are abundant." Upon seeing the Tundyk River, he said: "The twelve judges of the Tundyk, the sheep bleating in the Tundyk, this is a place where the ears of sheep are sticking out." He hesitated to leave, looking back ten times. From then on, he was called Karat. When he arrived at a place called Kyzyltau, he noted that the mountains and stones would moan like sheep in the evening. "This is a place where the ram does not remain barren," he said. When he saw the Bayanaul Mountains, he commented: "This is a place unsuitable for horses to rest. How do people settle here? Anyone who sees it would say, 'May your neck be shown to me.' There is a black salt under it. The salt is heavy. What one could spend a night here would end up staying a week. The salt does not let go." When he reached Azhy Boy, he looked back and said: "Ah, Bayanaul, your settlement is on the back of this Azhy. Livestock will suffer for a week in spring. They will suffer for a week closer to autumn. That is worth a year. Otherwise, Bayanaul is not a suitable place for settlement." Upon seeing a hill called Bokeybay, he remarked: "That hill has a forty-fold connection with the Bayanaul Mountains." When he saw the Terisakkan River, he said: "This is the salt of Saryarka." When he saw Zhetiqonyr, he remarked: "This is the wool of Saryarka." Upon seeing the Shu River, he said: "This river has steep banks on both sides, and is filled with nar reeds. It is full of tigers. This is a place where a child's belly does not get full, where a knife does not get drawn, where the male becomes a horse, and the female becomes a stranger." When he saw Karatau, he said: "There are no birds except for cuckoos, and there is nothing to do but pull up green grass. The horses grow old at five, and the young men grow old at twenty. Here are the seducers of both the wild and the people." When he saw Shymkent and Sayram, he remarked: "Two heads of patience, there is no prosperity in the market livestock, a nearby market does not make one rich, a nearby grave does not increase one." When he saw the long-flowing Syr River, he said: "Its head is broad, its feet are narrow, it is only suitable for two villages. This place is filled with poverty." He concluded: "If one grazes in Karatau and winters by the Syr, it would be a suitable place for settlement."