Асан қайғы баласы Әбет сөзі (І нұсқа)

Бір күні Асан қайғыны әз Жәнібек қонаққа шақырыпты. Қонақ асы үстінде әз Жәнібек Асанқайғыдан: – Уа, қария, осы тамақтан құр қалғанда өкпелемейтін адам бола ма? – депті, – Ол кім? – дегенде, – Ол біздің Әбетжан, – депті. Әз Жәнібек: – Өзінің әйелін басқа біреуден қызғанбайтын адам бола ма? – дегенде, Асан: – Болады, – депті. – Ол кім? – дегенде, – Біздің Әбетжан, – депті. – Қаптап келе жатқан қалың жаудан қорықпай қарсы тұратын адам бола ма? – дегенде, Асан: – Болады, – депті. – Ол кім? – дегенде, – Ол біздің Әбетжан, – депті. Сонда әз Жәнібек: «Мына кісі өз баласынан басқаны айтпады ғой», – депті. Әз Жәнібектің Асанмен жауаптасқан кезі Асан қайғының жетпіс бес жастан асқан кезі болса керек. Асан айтқан үш сөз хан көңілінде қалып жүргенде, бір күні бір бай той қылыпты. Ел шақырады тойға. Әбет те келеді. Әбетке арнап үй беріп, қол жуғызып, дастарқан жайып Әбетке табақ тартпайды. Ел тамағын жеп болғанда дастарқанды жиып әкетеді. Мұны хан істетеді. Әбет ет жеген адамдай риза болып, күліп-ойнап аттанады. Хан тағы бір күні бір жігітті шақырып алып: – Сен Әбеттің әйеліне жақындас, егер әйел мақұл болса, Әбет көріп қояр деп именбе. Көрсе, көрсін, – дейді. Жігіт хан ойын орындамақ болып Әбет әйелімен ойнап-күліп жүреді. Бір күні Әбет жоқта қиындасып, құшақтасып жатқанда Әбет түнде үйіне келеді. Әбет шам жағып, төсекке жатайын деп келсе, төсегінде бір жігіт қатынын құшақтап жатыпты. Әбет қатынының мойнының астында жатқан жігіт қолын қатынының үстіне салып, жігіттің мойнының үстіндегі қатын қолын жігіттің мойнының астына салып құшақтатады. – «Еркектің қолы әйелдің астында болса, еркектің талайы төмен болады» деген сөзді естімеген жігіт екен, – деп, өзі төр алдына киімін айқара салып, жата кетеді. Жігіт бәрін естіп, біліп жатады. Таң қалып, ханға бастан-аяқ айтып береді. Әбет бір жаққа жолаушы жүрмек екенін хан естіп, бірнеше адам ұйыстырып: – Әбеттің алдынан бекінген жау болып қарсы шабыңдар. Қашар ма екен? – дейді. Жүз кісі тұтқиыл алдынан тап береді. Әбет аты дүбірге шыдамай ала қашады. Ақыры аттың сулығынан найза өткізіп, жерге шаншып қойып, жауын тосып тұрады. Келгендер өз ауылының кісісі екенін танып, сәлемдеседі. – Біз сенің ат-тоныңды олжалағалы жүрсек, өзіміздің Әбет екен, – деп қала береді. Әбет өз жөніне кетеді. Келіп ханға айтады. Хан таң қалады. Хан Әбетті қонаққа шақырады. Хан сұрайды: – Сен тамақ ішпесең де, таққа өкпелемейді дейді, рас па? – депті. Әмет айтады: – Бала жігіт шағымда бір қысырақ үйірін қарап жүрсем, құмнан ізін іздеп жүрсем, үш күнде әрең жетіп, құландай желігіп алған төрт күнде әрең жеттім. Қарным ашқанда бір биенің етін жердей болдым. Жеті күндік тамағымды жинап алдыма қойғанда бір күндікті әрең тауыстым. Содан тәжірибе еттім: «бір рет ішіп жейтін тамаққа өкпелеп болмайды екен» деп, – депті. Хан: – Әбет, сен әйел қызғанбайды дейді, ол қалай? – деп сұрайды. Әбет айтады: – Бір күні сексен бір адам болып жорыққа аттандық. Сол бетте бір бай ауылды шауып алдық. Байдың бір сұлу қызымен бірге және бір қызды малмен бірге алып кеттік. Бір бұлақ басында үлкен дара ағаш бар екен. Саясында қымыз ішіп, бие байлап, жылқы сойып жеп, бекініп жата бердік. Қырыққа бір қыз, қырық бірге бір қыз болды. Бір күні мен атымды тынықтырайын деп бір ағаштың саясында жатыр едім. Шатырдан шаң-шұң дауыс шықты. Шатырға бас бағып байқасам, ұрысып жатқан екі қыз екен. Не айтар деп құлағым салсам екі қыз былай дейді: Қырық бірге ие қыз қырыққа ие болған қызға: «сенің артық сөйлейтін, артық болсаң, артық бай тап!» деп жатыпты. Сөйтсе, қырыққа ие болған қыз жасырын тағы екі жігітті өзіне иемденеді екен. Алла таупих берсін демесе, әйел деген қорып болмайды екен деп ойладым, – дейді. Хан: – Әбет, сен қаптаған жаудан қалай қорықпадың? Әбет: – Бұл бір қояннан алған тәжірибе еді. Бір күні екі жүз кісі жорыққа аттандық. Бір тобылғының түбінде бір қоян жатыр екен. Екі жүз адам қоршап алдық. Біреуге жалау ұстап алыңдар дедік. Қоян ытқып арамыздан құтылып кетті. «Ажал келмесе, адам өлмейді» деп ойладым және бұрынғылардың мынандай бір әйгілі сөзі бар еді: «Абыройыңды асқа сатпа, Асылыңды қасқа сатпа! Қатыныңды досқа санама, Туысыңды басқа санама! Адамзат аң, ажал оқ, Дүниені бұзар жалғыз жоқ. Жалаңаштанып жауға шап, Ажал келмей өлмек жоқ», – деген сөзбен үшеуін дәлелдейін, – дегенде, Хан: – Әбет, сені сынайын деп едім, – депті.

One day, Aсан Қайғы was invited by Azh Janibek. During the meal, Azh Janibek asked Aсан Қайғы: – O elder, is there a person who would not be upset if he missed out on food? – When asked, – Who is that? – he replied, – That is our Abetjan, – he said. Azh Janibek: – Is there a person who does not get jealous of his wife with another? – When Aсан replied, – There is, – he said. – Who is that? – he asked, – That is our Abetjan, – he said. – Is there a person who would not be afraid to stand against a thick enemy approaching? – When Aсан replied, – There is, – he said. – Who is that? – he asked, – That is our Abetjan, – he said. Then Azh Janibek said: “This person has not mentioned anyone other than his child,” – he said. It seems that the time when Azh Janibek was conversing with Aсан was when Aсан Қайғы was over seventy-five years old. While the three words Aсан spoke lingered in the khan's mind, one day a rich man held a feast. He invited the people to the celebration. Abet also came. They prepared a house for Abet, washed his hands, set the table, but did not serve him any dishes. When the people finished their meal, they cleared the table. This was done by the khan. Abet, satisfied like a person who had eaten meat, laughed and left. Another day, the khan summoned a young man and said: – You approach Abet's wife; if she agrees, do not be shy that Abet might see you. If he sees, let him see, – he said. The young man, intending to fulfill the khan's wish, began to play and joke with Abet's wife. One day, while Abet was away, the young man was in an intimate embrace with her. Abet returned home at night. When Abet lit the lamp and went to lie down, he found a young man hugging his wife in his bed. The young man had his hand on his wife's body, and the woman had her hand under the young man's neck, embracing him. – “The young man must not have heard the saying that if a man's hand is under a woman, many men will be below,” – he thought, and he spread his clothes in front of the throne and lay down. The young man heard everything and lay there, astonished, and later told the khan everything from start to finish. When Abet was about to travel somewhere, the khan heard about it and gathered several people: – Attack Abet as if you are an enemy lying in wait. Will he run away? – he said. A hundred people ambushed him from the front. Abet, unable to withstand the noise of the horse, fled. Finally, he thrust a spear into the ground from his horse's sweat and stood waiting for the enemy. When the newcomers recognized him as one of their own, they greeted him. – We were coming to seize your horse and saddle, but it turns out to be our Abet, – they said and left. Abet went on his way. He came and told the khan. The khan was astonished. The khan invited Abet for a visit. The khan asked: – They say you do not get upset if you do not eat; is that true? – he asked. Abet replied: – Once, when I was a young man, I was watching a herd of mares. While searching for tracks in the sand, it took me three days to barely reach them, and after four days, I finally caught up with them, like a wild horse. When I was hungry, I ate the meat of a mare. When I gathered my seven days' worth of food, I barely finished one day’s worth. From that, I learned: “One cannot be upset over food that is meant to be eaten once,” – he said. The khan: – Abet, they say you do not get jealous of your wife; how is that? – he asked. Abet replied: – One day, we set out on a campaign with eighty-one people. Right away, we raided a rich village. We took a beautiful girl from the rich man along with another girl and livestock. There was a large tree at the head of a spring. We settled down there, drinking kumis, tying the mares, and feasting on horse meat. There were forty girls for one man and one girl for forty men. One day, I was resting under the shade of a tree to let my horse rest. Suddenly, I heard a commotion from the tent. When I looked up, I saw two girls arguing. As I listened closely, one girl said to the other: “If you talk too much, find a richer husband!” It turned out that the girl who had forty men secretly had two more young men of her own. I thought to myself, if God does not grant success, a woman cannot be trusted, – he said. The khan: – Abet, how were you not afraid of the approaching enemy? Abet: – This was a lesson learned from a rabbit. One day, we set out on a campaign with two hundred people. There was a rabbit lying under a bush. We surrounded it with two hundred people. We told someone to hold the flag. The rabbit escaped from among us. I thought, “If death does not come, a person does not die,” and there was an old saying: “Do not sell your honor for food, Do not sell your essence for a trifle! Do not count your wife as a friend, Do not count your relatives as strangers! Humanity is prey, death is a bullet, There is no one who can break the world alone. Charge at the enemy naked, No one dies before death comes,” – I will prove these three things with this saying, – when the khan said: – Abet, I intended to test you, – he said.