Ежен хан (ІІІ нұсқа)

Асан қайғы атанған Қасен ханды қалмақ ханы Ежен хан шақыртыпты. Қыста желмаяға жеңіл шана жегіп, қосшы бала ертіп жолға шығыпты. Асан қайғы ішікті жамылып, садақ-саржасын шанаға мол салып, астына басып отырыпты. Кездескен жолаушы жөн-жосық сұрағанда, Қасенханның айғырларының кісінеген даусын есіткен Ежен ханның байталдары іш тастайды екен. Сол себепті шақыртып жатырғанын айтыпты. Бұны есіткен Қасенхан желмаяның делбесін өзі қағып отырыпты. Еженхан аулына жақындағанда иттері абалап үріп алдынан шығыпты. Қосшы бала иттерді саржамен жайратып салыпты. Ауылдың аяулы иттерінің бәрі өліпті. Ежен ханға бір адам барып хабар беріпті. «Шанадағы екі адам итімізді қырып салды. Тез шақырып, жазасын беріңіз» депті. «Хан шақырып жатыр» деп біреу хабар беріп келіпті. Хасенхан Ежен ханға келіпті. – Ау, бұл не? Ауылдың иттерін түгелдей қырғаның қалай? – депті. Сонда Асан қайғы: – Осы ауылдың иттерінің үрген даусын естіп, біздің ауылдың қаншықтары күшіктемей қалды. Сол себепті саржамен жайратып келеміз, – депті. Еженхан өзінің айтқан сөзі өзін ұялтып, Қасенханды ел құрметке тартыпты. Қалмақтар қаумалап ортаға алып: – Еліңде батыр кім? – деп сұрапты. – Елімде батыр – Абат, – депті. – Еліңде мырза кім? – деп сұрапты. – Елімде мырза – Абат батыр, – депті. – Еліңде би кім? – деп сұрапты. – Елімдегі би де Абат батыр, – деп жауап беріпті. – Неғыл дейт, бәрі бір Абат па? Әлде басқа-басқа Абаттар ма? – депті. Асан қайғы: – Бәрі – бір Абат. Батыр да, мырза да, би де бір кісі, – депті. – Апырмай, бұл қандай кісі? Барып көріп қайтар ма еді? – депті. – Әлбетте, барып көріп қайтыңыздар, – депті. Көктем айында Абат батырды көреміз деген қалмақтың сыншылары мен зор батырлары аттанып келеді. Абат батыр келгендерге жайдары да, жарқын мінезімен сый-құрмет көрсетеді. Абатқа қалмақтар риза болып, түр-түсінен, тұлға құрылысынан мін таба алмайды. Қалмақтар жылы шыраймен Абатпен сыйласып отырып: – Батырлықты қайдан, кімнен, қалай үйрендіңіз? – депті. Абат: – Батырлықты қояннан үйрендім, – деп жауап қайырыпты. Қалмақтар ішек-сілесі қатып, қарқылдап күлісіпті. Абат қалмақтарды сайысқа шығарыпты. Арқар, бұғы, киіктерді қуып келе жатқанда алдынан қоян кездесіпті. Қалмақтар қоянды ортаға алып, қоршап тұра қалыпты. «Ал енді қоянды аттың аяқ астынан өткермеу керек, кімде-кім өткеріп алса, үлкен айып тартады», – депті. «Қоянды найзаның ұшына іліп алып көрсету керек», – депті. Қоян әр жаққа бір жалтарып қашып, қалмақтардың ұйқы-тұйқысын шығарыпты. Қалмақтар арланып, намысына тиген қояннан әбірейсіз қалатын болдық-ау деп күйзеліпті. Қоян Абат батырдың атының аяқ астынан көбелектей шыр айналыпты. Абат қоянның шалттығынан екі есе артық қимылдап, қоянды найза ұшына іліп алып, қалмақтарға көрсетіпті. Қалмақтар тамсанып таңырқап, Абатқа сүйсініпті. Бірақ Абаттан сақтану қажет екенін ойланыпты. Қалмақтар: – Жарайсың, шалттығыңа болайын, – депті. Мына қимылмен бұған еш нәрсе шақ келмейтінін аңғарыпты. Енді Абат батырдың мырзалығын сынап көрейік десіпті. Қалмақтар Абатпен күнде сайысқа шығады. Сый-құрметті емін-еркін көріп жатыр. Ақбөкен, киіктердің сүйем шыққан жал-жаясынан шұжық пісіріп жатыр. Ойын-сауық, күлкі болып жатыр. Бүгін қалмақтар бір тәуір, сұлу да батырын қалдыру керек. Себеп Абат батырдың әйелінің қасына сол жігітті жатқызып, Абат батырды сынау керек. Абат әйелін қызғана ма, әлде жоқ па? Ол үшін қазақтардан сенімді адам алып, ол адамды куә есебінде түсіндіріп, ол кісі Абат батырдың әйеліне түсіндіреді. Қалмақтар: – Біз Абатты сынағалы жүрміз. Біз Абаттың батырлығын, шалттығын көзбен көрдік. Енді мырзалығын көзімізбен көруіміз қажет. Сол қалмақтың сұлу да батыр жігітін Абаттың әйелінің қасына төсегіне жатқызу керек, – депті. Қалмақтың сұлу, батыр жігітін кешкісін Абат келер қарсаңына әйелі төсегіне қабылдапты. Түнде сайыстан келген Абат батыр әйелінің қасында жатқан ер адамды көреді. Қалмақ батыры қолын әйелдің мойнының астына жіберіп, ұйықтап жатқан адамша құшақтасып жатыпты. Абат жайымен жігіттің қолын әйелдің мойнының астынан алып: «Әй, күшің қайтып кететін болды-ау! – деп, сыртқа шаруасына шығып кетіпті. Мұны естіп білген қалмақтар енді баяндап тұра алмапты. Бәрі жиылып Асанқайғыға келіп: – Асыл аға, баланы тусаң, ту, айтқаныңдай бар екен. Енді біз елімізге қайтамыз. Ұлықсат, батаңды бер, – депті. Қалмақтар риза болып шалға тұлпар ат, алтынды ер-тұрман, жаннат ішік жауып, басқа да қымбат бағалы заттар сыйлапты. Қасенхан: – Абат батырың осы, шырақтарым! Бұйымдарыңыз болса, айтыңыздар, – депті. – Асыл аға, бізде ешқандай бұйым жоқ. Бар бұйымымыз Абатты көру еді. Көрдік, енді ризамыз. Бірақ бір бұйымды айтқымыз келіп тұр, – депті. Қасенхан, Абат та: – Айтыңыз, айтыңыздар, қысылмаңыздар, – депті. – Біздің бұйымымыз Абат батырды елге шақырамыз. Мүмкін болса өзімізбен бірге жүрсін. Немесе кейін өзінің жолдас- жорасымен барсын! Біздің елімізде бір биік тауда тұйғын құс мекендейді. Біз ол құсқа жақындап бара алмаймыз. Себеп ол тау өте биік, шыға алмаймыз. Бірақ таудың етегіне барып аң аулап, құс саламыз. Осы құстың нендей құс екенін біз білмейміз. Біз оған зәбір жасаудан аулақпыз. Бірақ ол біздің сұңқар, қаршыға, ителгі, бүркіт, Баразұлы асырап атқан құстарымызды киіп түсірді. Шалттығы найзағайдан да шалт. Жалт етіп түседі де, жоқ болады. Небір мықты деген құстарымызды киіп түсіріп кетті. Бірнеше атақты мергендеріміз айнала қоршап дөңгеленіп тұрса да, атып түсіре алмады. Осы құс бізді мықтап зәбірледі. Қалайда осы құсты атып түсіру керек-ақ. Асыл аға, сізден, Абаттан біз осы бұйымды сұраймыз, – деді. Абат: – Жарайт, жақсы, күзгі салқында барамын, – деп уәдесін берді. Қалмақтар ризаласып төс қағысып еліне қайтты. Арада үш ай өткен соң Абат батыр қаруланып, сауыт киіп, он жолдас ертіп, Ежен хан еліне келді. Манағы келіп қайтқан қалмақтар Абат батырды тамашалап, қарсы алып, неше түрлі сый-құрмет көрсетті. Абат батырды тынықтырып, бір жеті, он күн демалдырып алып, баяғы айтқан биік таудағы құсқа баруға дайындалды. Бірнеше мықты палуан, батыр, мергендерін іріктеп алды. Атақты зор сұңқар, бүркіт, қаршыға, ителгілерімен таудағы құс сайысына келді. Таудың етегіне барып, биік таудағы құсты көрді. Абат та не құс екенін аңғара алмады. Бірақ садақ саржасын кезеніп атуға дайындалған мергендер әр жерге бөлініп тұрды. «Құстарды түгелдей жібер, ұшырыңдар!» деген айқай шықты. Құстар жаппай көкке көтеріліп кетті. Шыңдағы құстан көз алмай, кірпік қақпай аңдып тұрған Абат батыр биіктегі құс жалт беріп төмен шүйліге түскенде, дайындалып тұрған Абат садақты тартып үлгірді. Өкпе тұстан кірген саржа құсты жерге ала түсті. Аспанға қараған қалмақтар Абаттың садақ тартқанын да көрмей қалды. Құстың жерге түскенін бірақ көрді. Жабыла шауып барса, құстың сырттаны бүркіт екен. Бұл бүркіттерге ұқсастығы жоқ. Киген тоны мүлдем басқа. Сүйек бітімі, туысы, көзінің өткірлігі жүдә бөлек. Қалмақтардың армандаған мақсаты орындалды. Абат батырға өте қатты риза болған қалмақ тарту-таралғысын аямады. Абатты он жігітімен риза етіп еліне қайырды. Осы Абаттан қорғалаған күшті Ежен хан қоныс аударып, қашыққа көшіп кетеді. Ежен хан көшкесін, басқа хандықтар да баяндап тұра алмайды. Құстың сырт- танын атып түсірген Абатты көп ұзамай Жақсықылыштың етегінде атын суғарып тұрған кезінде жайын жұтыпты деседі. Жайынның ішінде ат-патымен тулаған Абат зор пәтпен жайынды жиекке шығарыпты.

The Khan Qasen, known as Asan Qaygy, was summoned by the Kalmyk Khan Ejen Khan. In winter, he set out on a light sled pulled by a swift horse, accompanied by a young assistant. Asan Qaygy wrapped himself in a coat, loaded his bow and arrows onto the sled, and sat down on them. When a traveler asked for directions, he mentioned that the neighing of Qasen Khan's stallions made Ejen Khan's mares abort. That was why he was being summoned. Upon hearing this, Qasen Khan took the reins of the swift horse himself. As they approached Ejen Khan's camp, his dogs barked and rushed out. The assistant quickly dispatched the dogs with his bow. All the beloved dogs of the village died. A man went to inform Ejen Khan, saying, "The two men in the sled have killed our dogs. Hurry and summon them for punishment." Someone came to announce, "The Khan is summoning you." Qasen Khan arrived at Ejen Khan's place. "What is this? How did you kill all the dogs of the village?" Ejen Khan asked. Asan Qaygy replied, "Hearing the barking of the dogs in this village, our bitches did not give birth. That is why we dispatched them with our bows." Ejen Khan, embarrassed by his own words, brought Qasen Khan into the circle of respect. The Kalmyks surrounded him and asked, "Who is the hero in your land?" "The hero in my land is Abat," he replied. "Who is the lord in your land?" they asked. "The lord in my land is also Abat the hero," he said. "Who is the elder in your land?" they asked. "The elder in my land is also Abat the hero," he answered. "What do you mean, is it all one Abat? Or are there different Abats?" they asked. Asan Qaygy replied, "All are one Abat. The hero, the lord, and the elder are all the same person." "Goodness, what kind of person is this? Could we go see him?" they asked. "Of course, you can go see him," he replied. In the spring, the Kalmyk critics and great heroes set off to see Abat the hero. Abat welcomed the visitors with a cheerful and bright demeanor. The Kalmyks were pleased with Abat and could find no fault in his appearance or physique. The Kalmyks, in a friendly manner, asked Abat, "Where, from whom, and how did you learn heroism?" Abat replied, "I learned heroism from the rabbit." The Kalmyks burst into laughter, their sides aching. Abat challenged the Kalmyks to a contest. While chasing argali, deer, and saiga, they encountered a rabbit. The Kalmyks surrounded the rabbit and stood still. "Now, we must not let the rabbit escape under the horse's feet; whoever lets it escape will face severe punishment," they said. "The rabbit must be caught on the tip of a spear and shown," they added. The rabbit darted in every direction, causing the Kalmyks to lose their composure. The Kalmyks were distressed, thinking they would be humiliated by the rabbit. The rabbit circled around Abat's horse like a butterfly. Abat moved twice as fast as the rabbit and caught it on the tip of his spear, showing it to the Kalmyks. The Kalmyks were amazed and admired Abat. However, they thought it necessary to be cautious of him. The Kalmyks said, "Well done, I commend your agility," realizing that nothing could match his movements. Now they wanted to test Abat's lordship. The Kalmyks challenged Abat to contests every day. They enjoyed the respect freely. They were making sausages from the meat of the white gazelle and saiga. There was laughter and merriment. Today, the Kalmyks decided to leave behind a handsome and brave young man. The reason was to lay that young man beside Abat's wife and test Abat's reaction. Would Abat be jealous of his wife or not? For this, they took a trusted person from the Kazakhs, who would explain the situation as a witness, and that person would inform Abat's wife. The Kalmyks said, "We are going to test Abat. We have seen Abat's heroism and agility. Now we need to see his lordship with our own eyes. We need to lay that handsome and brave young man beside Abat's wife in his bed," they said. The handsome Kalmyk young man was welcomed into Abat's wife's bed just before Abat's return in the evening. That night, upon returning from the contest, Abat saw the man lying beside his wife. The Kalmyk hero had his hand under the woman's neck, embracing her as if he were asleep. Abat calmly took the young man's hand from under his wife's neck and said, "Hey, your strength is about to leave you!" and went outside to attend to his business. Upon hearing this, the Kalmyks could no longer hold back their laughter. They all gathered and went to Asan Qaygy, saying, "Noble elder, if you have a child, let it be born, as you said. Now we will return to our land. Please give us your blessing." The Kalmyks, pleased, presented the elder with a fine horse, golden saddle and bridle, a heavenly cloak, and other valuable gifts. Qasen Khan said, "This is your hero Abat, my children! If you have any requests, let me know." "Noble elder, we have no requests. Our only wish was to see Abat. We have seen him, and now we are satisfied. However, we would like to make one request," they said. Qasen Khan and Abat both said, "Speak, speak, do not hesitate." "Our request is to invite Abat the hero to our land. If possible, let him come with us. Or he can go later with his companions! In our land, there is a bird that lives on a high mountain. We cannot approach that bird because the mountain is very high, and we cannot climb it. However, we can go to the foot of the mountain to hunt and trap birds. We do not know what kind of bird it is. We avoid harming it. But it has taken our falcons, hawks, kestrels, and eagles raised by Barazuly. Its agility is faster than lightning. It swoops down and disappears. It has taken down our strongest birds. Even several of our famous marksmen could not shoot it down, even when surrounding it. This bird has severely troubled us. We must shoot it down. Noble elder, we ask you and Abat for this request," they said. Abat replied, "Alright, I will go in the coolness of autumn," and he promised. The Kalmyks, satisfied, clapped their hands and returned to their land. Three months later, Abat the hero armed himself, donned armor, and set off with ten companions to Ejen Khan's land. The Kalmyks who had come and returned earlier welcomed Abat the hero with admiration and showered him with various gifts. After resting Abat for a week or ten days, they prepared to go to the mountain where the bird was said to be. He selected several strong wrestlers, heroes, and marksmen. They arrived at the mountain with their famous large falcons, eagles, hawks, and kestrels. They went to the foot of the mountain and saw the bird on the high mountain. Abat could not discern what kind of bird it was. However, the marksmen, ready to shoot, spread out in different directions. A shout went up, "Release all the birds, let them fly!" The birds soared into the sky. Abat, who was watching the bird on the peak without blinking, prepared his bow as the bird suddenly swooped down. Abat managed to draw his bow in time. The arrow struck the bird from the lung side and brought it down to the ground. The Kalmyks, looking up at the sky, did not even see Abat draw his bow. They only saw the bird fall to the ground. When they rushed over, they found that the bird was a golden eagle. It bore no resemblance to the eagles they knew. Its feathers were completely different. Its bone structure, lineage, and sharpness of vision were indeed distinct. The Kalmyks' long-desired goal was achieved. The Kalmyks, very pleased with Abat, spared no expense in their gifts. They sent Abat back to his land with ten companions, satisfied. The powerful Ejen Khan, protected by Abat, moved away and relocated far. After Ejen Khan moved, other khanates could not hold their ground either. It is said that shortly after Abat shot down the bird, while watering his horse at the foot of Jaqsyqylsh, he was swallowed by a fish. It is said that Abat, struggling with the fish, managed to bring it to the shore.