Жиренше шешен

Жиренше шешен әкесі ертерек өліп, жетім қалған бала екен. Әз Жәнібек хан бір жақтан келе жатса, бір жас бала жаяу, мал өрісі жерде жүр екен. Айнала қарап тұра қалып: – Шырағым, елсіз жерде не қылып жүрсің? – деп еді. – Бір жалғыз түйем бар еді, сонан айрылып қалып, соны қарап жүрмін, – дейді. – Түйеңді тұсап қойсаң болмай ма? – деді. – Түйемнің тұсауы өліп қалып еді, – деді. «Тұсап қой түйеңді» деп айтатұғын әкем өліп қалып еді деген сөзі екен. – Балам, біз қай үйге қонайық? – дейді. – Бір қой жесеңіз, қай үй де болса берер, екі қой десең, біздікіне қон! – дейді. – Мырза бала екен ғой, осыныкіне қонайық! – деп, үйіне келіп түсе қалды дейді. Бір буаз саулықты жетектеп келіп бала: «илаһи амин!» дегенде, – Шырағым, бойдағы жоқ па еді? – депті. – Мана далада айтпап па едім жоғын, бойдақ қой жеймін десең, қай үйден табылады, екі қой жеймін десең, біздікіне қон дегенім, буаз қой сойғызамын десең, онда бізге қонасыз дегенім емес пе еді? – дейді. Баланың жауабына қайран қалып, тамаша қылысты дейді. Сол заманларда әз Жәнібек хан қырық уәзірін жиып: «Маған өтірік пен шынның арасы неменен айырылады, соны тауып беріп қалағандарыңды алыңдар, болмаса, бастарыңды аламын. Қырық күн мәуліт бердім!» – депті. Сонда һешкім керек қылмай әңгіме естимін деп Жиренше өз бетімен барған екен. Уәзірлер тарқасып кетіп, қырық күн ойлап дәнеме таба алмапты. Қырқыншы күн болғанда хан жинап алып: – Өтірік пен шынның арасы неменен айрылатындығын таптыңдар ма? – дегенде, – Жоқ, тақсыр! Таба алмадық, – десіпті. Хан: «бастарыңды алдырамын!» деп қаһарланған шақта, Жиренше шешен айтыпты: – Анау күні хан хандығымен бас-басыңа бір күннен қырқыңа қырық күн мәулет берді ғой. Енді, өздерің тіленіп ер басына қырық күннен мәулет алсаңдаршы! Соған шейін бірің болмаса, бірің табарсыңдар, – деді. Хан: – Жарайды, бұл баланың сөзі де дұрыс көрінеді, менің мақсатым – сендерді өлтіру емес, сынау, «ханда қырық кісінің ақылы болады» дейді. Сендер ақылды болсаң, сонда һәр қайсыңнан бір ақыл алған соң, менде қырық кісінің ақылы болатұғын себебі сонымен дағы. Сендердің бірде-біріңде ақылдан шайнам дәнеме жоқ болса, менде ақыл қайдан болсын. Табыңдар осыны, ер басына қырық күннен мәулет бердім, – деп таратып жіберді дейді. Ханның алдынан шыққан соң он екі жаста жас бала Жиренше бұл сөзді біреу болмаса, біреу білуші болар, соны іздеп табамын деп, жаяу, жалғыз елден елді кезді дейді. Қаңғып келе жатып бір қорғаны бар шаһарға келді дейді. Намаздыгерден төмен, намазшамнан жоғары дарбазасынан кіріп келе жатса, дарбазаның ішкі жағында темір қара көк ат мінгені, дулыға, сауыт, шарайна белдік кигені, ер қаруы – бес қаруды асынып, найзасын жерге шаншып біреу тұр екен. Дарбазадан кірген, шыққан бәрі сәлем берісіп өтеді екен. Жиренше сәлем бермей, мойнын бұрмай, керек қылмай өте берді дейді. Сонда найзасын жерге тіреніп, ат үстінде шіреніп ширатылып сөйледі дейді: – Сенен басқа осы дарбазадан кірген, шыққан сәлем бермей өтпеуші еді, сәлем неге бермей, мойныңды неге бұрмай барасың? – деді. – Біріміз атты, біріміз жаяу, сәлеміміз келісе ме? – дейді. Бұл шаһардың жөнін бұрын көріп-білмеген жан екенсің, кел артыма мінгес. Біздікіне мейман бол! – дейді. – Ер тоқымды аттың алдын бізге, артын сендерге Құдай бұйрық қылған еді. «Ат иесі алдына мінеді» деген сөз бар еді, жүр үйіңді көрсет, жаяу-ақ барайын, – деді. Ол атты, бұл жаяу үйіне ертіп келді. Мейманханасына кіргізді. Өзі үйіне барып түсті. Мейманхана кірген кісі шыққысыз, жалғанның бейішіндей үй екен. Маржандай тізілген жаңа өспірім қыздар пар-парымен неше түрлі тамақ, қонақ жабдықларын даярлап тіке тұрып күтті. Ас жеп болған соң, қара көк аттың үстіндегі мырза келіп: – Қонағым, әңгіме айт, – деді. – Біріміз бүтін, біріміз жарты, әңгімеміз келісе ме? – дейді, отыра алмай ұялып шығып кетті дейді. Сөйтсе, өзі қыз екен. Сол шаһардың патшасының қызы екен. Атасынан рұқсат алған екен: «Еркек киімін киініп, дарбазаның алдында тұрып, келген-кеткенді сынаймын, сыныма келген жанға тиемін» деп. Ал, жолаушы, жобаушының бәрі мұның әйел екенін білмей, иіліп сәлем беріп өтеді екен. Жиренше көрген жерден, атқа отырысынан әйел екенін біле қойып: «біріміз атты, біріміз жаяу» дегені – «біріміз еркек, біріміз ұрғашы, қалай сәлем берісеміз?» – дегені екен. Өзінің әйел екенін әбден танығанын «біріміз бүтін, біріміз жарты» деген сөзінен біліп, ұялып тұра жөнелген себебі сол екен. Атасына қыз кісі салдырды дейді: «Менен білімі асқан кісі кез келді, мені осыған берсін» – деп. Атасы қош көріп, қабыл алып, жорға бие сойып, жоғарғы елді шақырып, ту бие сойып, төменгі елді шақырып, үлкен, зор тамаша той қылып, қызын Жиренше шешенге никахлап қосты дейді. Жиреншенің жақсы, аяулы, данышман қатыны осы екен. Екеуі бір-біріне қосылып, құрмашаны сындырып, көңілдерін тындырып, ұйқылары ашылған соң, мауқы әбден басылған соң, Жиренше шешен «мен қайтамын» дейді. Қалыңдығы: – Сіз қайда қайтасыз? Әкемнің менен басқа ұлы да жоқ, қызы да жоқ. Әкем өлген соң осы дәулетке кім ие болады? Енді не іздейсіз? «Есіктен табылса, төрге озба» деген бар емес пе еді? – дейді. – Жоқ, қайтатұғымның мәнісі бар: әз Жәнібек деген ханымыз қырық уәзіріне «өтірік пен шынның арасын айырыңдар» деп қысым қылып еді уәзірлеріне. Соны солар таба алмай қанша күнге мәулет алысып еді. Мен соны білуші болар ма екен деп, іздеп шыққан жұмысым сол еді. Үйден шыққанда ойлап шыққан жұмысымды аяқтамай тұрып қалсам, «бұқа қарап жүріп жасауылға тұрғанның» құдды өзі болғаным ғой! Онан соң менің адамшылығым болмайды ғой! – дейді. Онда қалыңдығы айтты: – Болмашы нәрсенің өзі керек қылып іздеушіге әлдеқандай қиындап кетеді екен-ау! Өтірік пен шынның арасы бір-ақ тұтам жер емес пе? Бұрынғылар айтпаушы ма еді: «өтіріктің түбі бір-ақ тұтам» деп. Онының мәнісі: көзбен көрген шын емес пе, құлақпен естіген өтірік емес пе? Құлақ пен көздің арасы бір-ақ тұтам жер емес пе? Өтірік пен шынның айырмасы осы емес пе? Көзбен көрген анық, құлақ естіген танық демеді ме? – дейді. Бәрекелде, іздеген жоғым табылды. Енді мен мұны барып әз Жәнібекке есіттірмесем, қырық уәзірін жоқ жерде өлтіріп тастайды ғой! Солардың ажалына ара тұрсам, тіршілігімнен зор пайда тапқаным ғой – деп жүруге ыңғайланғанын білген соң, қыз атасына кісі салдырды: «Жат жұртқа жаралған әйелмін, күйеуім ел-жұртына қайтамын дейді, мені қалдырмасын, ұзатсын», – деп. Әкесі қызының айтқанын құп көріп, алтынмен аптап, күміспен күптеп, қызын ұзатты дейді. Қырық уәзірін қосты: – Қызымды берген күйеуімнің жері қандай, суы қандай, елі қандай екен. Алып барып салып, көріп келіңдер, – деп. Бұл ханның жұртынан былай ұзап шыққан соң Жиренше шешен: «мен ілгері озып барып, ел-жұртымның аман, жаманын білейін» деп жалғыз жүріп кетіп, еліне келсе, әз Жәнібек хан дәл сол күні уәзірлерді жиып алып: «Таптыңдар ма?» – деп сұрап, қысып отыр екен. Олар таба алмай, енді бәрін өлтірейін деп тұрған үстіне келіп: – Тақсыр! Бұларды өлтірмейтін болсаңыз, керек қылған сөзіңізді мен айтып берейін, – деп қалыңдығынан үйренген сөзді бастан-аяқ түсіндіріп айтып береді. Хан өте риза болып, Жиренше деген атқа шешен деген сөзді қосып, «Жиренше шешен» деп атап, «маған бас уәзір болуға лайықтысың» деп өзінен соңғы бір деген бас уәзірі қылып сайлап, алтын жабулы арғымақ ат, қалы кілем, қара нар, қамқа тон, тоғыз қылып сый беріпті. Мұнан кейін: – Тақсыр, арызым бар едің, – деді Жиренше. – Айт! – деді хан. – Мен сондай жат жұртқа барып, Құдайдың бұйрығы болып бір ханның қызын алып қайтып едім. Ол хан қырық уәзірін қосып еді: «Күйеуді еліне апарып салып, қайтыңдар!» деп. Олар жолда көшіп келе жатыр еді. Мен сізді көрейін деп озып келіп едім. Не оймен қосқанын кім біледі. Достықпен қосқан болса, жолынан қалдырмайық, дұшпандықпен қосқан болса, сыр алдырмайық, соларды орта жолдан қайырып жіберсек екен, – деді. Хан мұнысын ұнатып, қырық уәзірін қосты. – Қазынадан қырық ат, қырық шапан алып барып, мұның қонақтарын жөнелтіп келіңдер, – деп. Жиренше қырық уәзірімен алдынан шығып, ханның берген ат, тонын тарту, таралғыларын оларға сый қылып, орта жолдан қайырып жіберген соң, олар риза болып қайтты. «Бәрекелде, бала теңіне қосылған екен. Күйеу ханның өзінен соңғы бас уәзірі, бір деген жігіт екен. Түзден мынадай қылып жөнелтті, үйіне барсақ, бұдан да үлкен сый, құрмет көретін едік» десіп қайтты. Қайдан білсін, Жиреншенің екі кісі бас паналап отыратын үйі жоқ екенін. Екі қанат ит арқаның кигізі де түгел бүтін емес. Үйі де жоқ екенін. Міне, жігіттер, бір ауыз сөздің түбін, төркінін білемін деп іздегендіктен, қалыңсыз ханның қызын алды, өзі бас уәзір болды. «Жігітке жаннан кеш те, іс қыл, өлсең, өлерсің, өлмесең, кісі боларсың» деп бұрынғылардың айтқаны бар.

Jirenche the Wise was a boy who had lost his father early and was left an orphan. As Khan Az Zhanibek was coming from one direction, he saw a young boy walking alone in the pasture. Stopping to look around, he asked: – My dear, what are you doing in this desolate place? – I had a single camel, and I lost it, so I am looking for it, – the boy replied. – Why don’t you tie your camel up? – he asked. – My camel’s tether has died, – the boy said. This was a reference to what his father used to say, that he had died. – My son, to which house shall we go to stay? – he asked. – If you eat one sheep, any house will give it to you; if you say two sheep, then stay at ours! – the boy replied. – What a generous boy! Let’s stay at his place! – he said, and they went to his house. The boy brought a pregnant ewe and said, “O God, amen!” – My dear, wasn’t there anything in your possession? – he asked. – Didn’t I just say in the field that I have nothing? If you want to eat a bachelor sheep, you can find it from any house; if you want to eat two sheep, I said stay at ours! If you want to slaughter a pregnant sheep, I didn’t mean that you should stay with us! – the boy replied. Amazed by the boy’s response, they praised his cleverness. In those times, Khan Az Zhanibek gathered his forty ministers and said: “Find out what separates lies from truth, and take what you want; otherwise, I will take your heads. I have given you forty days!” – he declared. No one was able to find the answer, and Jirenche went on his own to hear the stories. The ministers dispersed, and after forty days of thinking, they couldn’t find anything. On the fortieth day, the Khan gathered them and asked: – Have you found what separates lies from truth? – No, my lord! We couldn’t find it, – they replied. When the Khan was furious and said, “I will take your heads!” Jirenche the Wise spoke up: – The other day, the Khan gave you forty days of celebration for each of you. Now, if you pray for forty days, you will find it! Until then, one of you will surely find it, – he said. The Khan replied: – Alright, this boy’s words seem correct; my intention is not to kill you, but to test you. “The Khan has the wisdom of forty men,” they say. If you are wise, then after taking wisdom from each of you, I will have the wisdom of forty men. If none of you has any wisdom, how can I have wisdom? Find this out; I have given you forty days of celebration, – and he dismissed them. After leaving the Khan, the twelve-year-old boy Jirenche thought that someone must know this, and he set out on foot, wandering from one place to another. While wandering, he came to a city with a fortress. Entering through the gate just after noon, he saw a man on a dark blue horse inside the gate, wearing a helmet, armor, and a belt, armed with five weapons, standing with his spear planted in the ground. Everyone who entered or exited greeted him. Jirenche passed by without greeting, not turning his neck or acknowledging him. The man, leaning on his spear, spoke up: – No one else has ever passed through this gate without greeting me; why are you not greeting me and not turning your neck? – One of us is on horseback, and the other is on foot; does our greeting match? – Jirenche replied. You seem to be someone who has never seen this city before; come, ride behind me. Be our guest! – he said. – God has decreed that the front of the horse belongs to us, and the back belongs to you. There is a saying, “The owner of the horse rides in front,” so show me your home; I will go on foot, – Jirenche replied. The man rode, and Jirenche walked behind him to his house. He was taken into the guesthouse. He himself went home. The guesthouse was such that once a person entered, they could not leave; it was like a paradise on earth. Young girls lined up like pearls, prepared various foods and guest provisions, and stood waiting. After they finished eating, the man on the dark blue horse came and said: – My guest, tell a story. – One of us is whole, and the other is half; does our story match? – Jirenche replied, feeling shy and unable to stay. It turned out that she was a girl, the daughter of the king of that city. She had received permission from her father: “I will dress in men’s clothing, stand at the gate, and test those who come and go; I will take whoever passes my test.” All travelers, not knowing she was a woman, bowed and greeted her as they passed. Jirenche, noticing from the way she mounted the horse that she was a woman, understood her words “one of us is on horseback, and the other is on foot” to mean “one of us is male, and the other is female; how do we greet each other?” He realized she recognized her femininity from her words “one of us is whole, and the other is half,” and that was why she felt shy and left. She sent a message to her father: “I have met someone wiser than me; let me be given to him.” Her father agreed, and they slaughtered a fine mare, invited the upper people, slaughtered a noble mare, invited the lower people, and held a grand celebration, marrying his daughter to Jirenche the Wise. This was Jirenche’s good, beloved, and wise wife. They came together, broke the fast, calmed their hearts, and after their sleep was refreshed, when their thirst was completely quenched, Jirenche the Wise said, “I will return.” His fiancée replied: – Where are you going? My father has no other sons or daughters. After my father dies, who will inherit this wealth? What are you looking for? Isn’t there a saying: “If found at the door, do not go to the throne”? – she said. – No, there is a reason for my return: our Khan Az Zhanibek pressured his forty ministers to “distinguish between lies and truth.” They couldn’t find it after many days of celebration. I set out to see if I could find the answer. If I leave without completing the task I set out to do, it would be as if I were “standing idle while looking at a bull!” Then I would lose my humanity! – he replied. Then his fiancée said: – Even trivial matters become complicated for those who seek them! Isn’t the difference between lies and truth just a hand’s breadth? Didn’t the ancients say: “The root of a lie is just a hand’s breadth”? The meaning of this is: what is seen with the eye is truth, and what is heard with the ear is a lie, isn’t it? Isn’t the distance between the ear and the eye just a hand’s breadth? Isn’t this the difference between lies and truth? Didn’t they say: “What is seen with the eye is clear, and what is heard with the ear is certain”? – she said. Well, I have found what I was looking for. Now, if I do not inform Khan Az Zhanibek of this, he will kill his forty ministers! If I can intervene in their demise, I will have gained something greater than life – and realizing this, the girl sent a message to her father: “I am a woman born for a foreign land; my husband says he will return to his people, do not keep me, let me go.” Her father approved of his daughter’s request, adorned her with gold and silver, and sent her off. He sent forty ministers with her: – Go and see what kind of land, water, and people my daughter’s husband has. Take her there and come back, – he instructed. After leaving the Khan’s territory, Jirenche the Wise said: “I will go ahead to learn about my people’s well-being or misfortune,” and he went alone to his homeland. When he arrived, Khan Az Zhanibek had gathered the ministers that very day and was asking, “Have you found it?” He was pressing them, and they had not found it. Now, they were about to be executed when Jirenche arrived and said: – My lord! If you do not kill them, I will tell you what you need to know. – He explained everything he had learned from his fiancée from beginning to end. The Khan was very pleased and added the word “Wise” to Jirenche’s name, calling him “Jirenche the Wise,” and appointed him as his chief minister, saying, “You are worthy of being my chief minister.” He gifted him a golden-covered horse, a silk carpet, a black ox, a fur coat, and nine other gifts. After this, Jirenche said: – My lord, I have a request. – Speak! – said the Khan. – I went to a foreign land and, by God’s decree, brought back the daughter of a Khan. That Khan sent forty ministers with me: “Take the groom to his land and return!” They were on their way back. I came ahead to see you. Who knows what they have in mind? If they have joined in friendship, let us not hinder them; if they have joined in enmity, let us not reveal our intentions. I hope we can turn them back from the middle of the road, – he said. The Khan liked this and sent forty ministers with him. – Take forty horses and forty cloaks from the treasury and send my guest’s companions back, – he ordered. Jirenche, along with the forty ministers, went ahead, gifted them the horses and cloaks given by the Khan, and turned them back from the middle of the road, and they returned satisfied. “Well done, the boy has been matched with his equal. The groom is the chief minister of the Khan himself, a fine young man. He sent us off in this manner; if we go home, we would receive even greater gifts and honors,” they said as they returned. Little did they know that Jirenche had no house to shelter two people. His two-winged yurt was not even whole. He had no home at all. Thus, the young man, seeking the essence and root of a single word, took the Khan’s daughter without a dowry and became the chief minister himself. “There is an old saying: ‘For a young man, even if it means risking one’s life, act; if you die, you die; if you survive, you will become someone,’” they used to say.