Ер Едіге

Қазақ жұртынан Едіге деген ер шықты. Едіге деген ер екен, Елдің қамын жер екен, Ел шетіне жау келсе: «Мен шығайын! – дер екен. Едіге деген ер екен, Елдің қамын жер екен, Өзінен бір жасы үлкен болса, «Ғазизім, сіз білесіз», – дер екен. Едіге деген ер екен, Елдің қамын жер екен, Өзінен бір жасы кіші болса, «Ботам, сен тұра тұр, Мен айтайын», – дер екен. «Едіге деген ер дүрмін, Үзілмес жібек кендірмін. Өзі білмегенге, Білгеннің тілін алмағанға – Еменнен шоқпар шекесіне Шық еткізетұғын мен дүрмін», – дейді екен. Алтыннан шүмегі, күмістен түбегі бар бесікте жатқан бала күнінде біреу тауып алып, Түркістанда Тоқтамыс ханға апарып беріп, сонан Тоқтамыс асырап, асық ойнап жүрген бала күнінде ол Тоқтамыстың берген төресін бұза берген екен. Мұның әңгімесі қазақта бір үлкен кітап еді. Бұл күнде ескі сөзді жұрт ұмытып, тыңдаушы жоқтығынан айтушы азайып кетті. Бір бұзған төресін сөйлейік. Тоқтамыс заманында бір адамның жеті баласы бар екен. Өзі өліп, жалғыз ешкісі қалып, жеті баласы қалыпты. Сонда тірі жүрген ешкіні тірідей жетеуі үлесіп алып, меншіктесіпті. Басын біреуі алыпты. Екі көзін біреуі алыпты. Төрт аяғын төртеуі алыпты. Өзге денесін біреуі алыпты. Сонда бұл ешкінің ең кенжесіне тигені артқы аяғының біреуі екен. Сол кенженің сыбағасына тиген аяғы ақсап, оған бұрыш, тотыяйын салып, шүберек орап қойса, сол шүберек біреудің шығарып тастаған күлін басуменен, ішінде қалған оттан тұтанып, сонан барып біреудің егініне жайылып тұтанған шүберектен от алып, егін өртеніп кетіп, егін иесі жетеуімен дауласып, Тоқтамысқа келсе, Тоқтамыс хан шүберек орағанды кінәлі қылып, егіннің төлеуін жалғыз соған бұйырыпты. Ол бейшара зарлап, ботадай боздап келе жатқан соң, асық ойнап жүрген Едіге сұрапты. Сонан ол бастан-аяқ әңгімесін айтқан соң, жетеуін бірдей шақырып алып: – Хан мұның төресін білмей берген екен. Мұның төресі ол емес, мынау: бас бастамаса, көз көрмесе, сау үш аяқ жүрмесе, өзі жүруге жарамай қалған, көтеріп жүрген ақсақ аяқ қайда барады? Мұның төлеуіне бұл кінәлі емес. Бастайтұғын бас иесі, көретұғын көз иесі, жүретұғын сау үш аяқ иесі – солар кінәлі, – дейді. Мұны бұлар қайта Тоқтамыс ханға барып айтып, жұрт бұл сөзді қостапты. Неше жерден Тоқтамыстың төресін бұзып, төре бере бергеннен, Тоқтамыс хан қиянат қылып, сол қиянатын сезіп, қашып кетіп, ақырында айналып келіп Тоқтамыс ханды шапқанда, Тоқтамыс қашып, жалғыз баласы Нұралыны: – Осыны өлтірмей қайтпа! – деп, соңына салып жіберіп, бір қопаның ішіне жалаң аяқ кіріп кеткенде, аяғын қамыс жаралап, сол қанаған қанның ізімен барып тауып өлтірген. Сонда Нұралы кетерінде: «Тоқтамыстың бір қызын маған қой!» – деп, әкесіне тапсырып кеткен екен. Тоқтамыстың ханымы мұны естіп, әкелі-балалы екеуін араз қылу үшін, сол қызды жасап түрлентіп, Едігенің өзін қызықтырып: – Бала сіздей болғанша, неше қыз табылмайды?! Бұл менің балам, өзіңізге лайық бала! – деп, қызын Едігеге қосып[ ты]. Сонан Нұралы қайтып келгенде, өзі меншіктеп кеткен қызды әкесінің алып қойғанына өкпелеп, әкесін керек қылмай, тастап кетіп қалған. Сол Тоқтамыстың елін шапқанда, Тоқтамыстың бір күңі жаңа босанып, еркек бала тауып жатыр екен. Жаңа туып жатқан жас нәрестені аяп, бір құла бие берген екен: «Сүтін сауып ішіп, балаңды асыра», – деп. Сол бала ер жетіп, Кейқуат атанып, ат арқасына мінгенде, Тоқтамыстың қанын іздеп, Едігеге қарай бет алып жүрді дейді. Едігенің қартайған кезі екен. Кейқуат қарсы ұшырап, қаруласайын дегенде, Едіге айтқан екен: – Қулық туған құлаша Ат боларын білмедім. Күңнен туған Кейқуат Жат боларын білмедім. Қулық туған құлаша Ат боларын білгенде, Күңнен туған Кейқуат Жат боларын білгенде, Ноқтада басын кеспес пе ем? Жөргекте көзін теспес пе ем?! – деген екен. Сонан соң Кейқуат: – Мен туып жатқанда: «Балаңды асыра» деп, құла биені беріп кеткен жақсылығың бар еді. Сол үшін саған қару жұмсамайын. Қатын болсаң, күле-күле жүрерсің. Ер болсаң, шабыңнан жарылып өлерсің! – деп жүре беріпті. Сонан соң Едіге: – Әй, бәрекелді! Әттеген-ай, сол шаранаға былғанып жатқанда, мұның көзін жоғалтып кетсем, маған бұл тосу болмас еді-ау! Осы сөзін өткізіп кеткені ұрғаннан жаман болды-ау! – деп, құса болып жарылып өліпті. Нұралы қатын алып, балалы болған екен. Сонда Нұралының келіншегі жас баланы бесікке бөлегенде, жөргегінің арасына шеңгел төсеп бөледі дейді. Бала шырылдап таң атқанша жылап шығады дейді. Сонда Нұралы: – Бала неге жылай береді? – деп сұраса: – Жөргегінде тікенек ол-пұл бар шығар. Сонан тынышсызданып жылайтұғын шығар, – дейді екен. Онда Нұралы айтады екен: – Жөргегін тазалап, тікенек, ол-пұлын арылтып, неге бөлемейсің? – деп. Онда келіншегі айтады екен: – Уай, тәйірі-ай, әке Едігедей-ақ болар, бала Нұралыдай-ақ болар. Нұралы Едігеге не көрсетті? Бұл саған не көрсетер дейсің?! – дейді екен. Мұны келіншегінен естіген соң, Нұралыға ой түсіп, аттанып, Кейқуаттан барып әкесінің кегін алды дейді. Едігенің өзінің тұрақ қылған жері Ұлытау, Кішітау екен. Өзі тірісінде өсиет қылған екен: – Мен қашан өлсем, сүйегімді Қаратаудың Мыңжылқы деген тауының түбінде Созақ деген қорғанның күнбатысында Бабай Түкті Шашты Әзиз атам бар, соның қасына апарып қойыңдар! – деп. Сол өсиеті бойынша, ер Едігенің сүйегі сол жерге қойылған екен. Бұл сөзді кеше Жалаң аяқ Ашдүр айтып, ол кісі де өзін сол жерге қойдырған екен.

A hero named Edige emerged from the Kazakh people. He was a hero named Edige, He cared for the people, When an enemy approached the edge of the land: "I will go out!" he would say. He was a hero named Edige, He cared for the people, If someone was a year older than him, "My dear, you know," he would say. He was a hero named Edige, He cared for the people, If someone was a year younger than him, "My child, you wait, I will speak," he would say. "I am Edige, a hero, I am an unbreakable silk thread. To those who do not know, To those who do not heed the words of the knowledgeable – I am the one who can make a club from an oak tree Strike the head of the ignorant," he would say. Once, when he was a child lying in a cradle with a golden head and a silver bottom, someone found him and took him to Toktamys Khan in Turkestan, and Toktamys raised him. During his childhood, he often broke the toys given to him by Toktamys. This story is a great book among the Kazakhs. Nowadays, people have forgotten the old words, and due to the lack of listeners, the storytellers have decreased. Let’s talk about one broken toy. In Toktamys's time, there was a man with seven sons. He died, leaving only one goat and his seven sons. The seven of them divided the living goat among themselves. One took the head. One took the two eyes. Four took the four legs. One took the rest of the body. The part that fell to the youngest was one of the hind legs. That youngest's share was a leg that limped, and when he wrapped it with a cloth after putting a corner and a parrot on it, that cloth, by stepping on someone’s discarded ashes, caught fire from the remaining embers, and then it spread to someone’s field, igniting it. The owner of the field, after arguing with the seven, came to Toktamys. Toktamys Khan blamed the one who wrapped the cloth and ordered that the payment for the field be made solely by him. That poor man, lamenting and crying like a calf, was asked by Edige, who was playing with marbles. After he told the whole story, he called the seven together and said: "The Khan has given a judgment without knowing the situation. The true owner of the goat is not this one: if the head does not lead, if the eyes do not see, if the three healthy legs do not walk, where will the lame leg that is being carried go? He is not to blame for the payment. The owners of the head that leads, the eyes that see, and the three healthy legs that walk – they are the ones to blame," he said. They went back to Toktamys Khan and told him, and the people supported this statement. Despite breaking Toktamys's judgment from many angles, Toktamys Khan, realizing his injustice, fled. Eventually, when he returned to attack Toktamys Khan, Toktamys fled, leaving his only son Nuraly behind: "Do not return without killing him!" he said, sending him after him. When Nuraly entered a thicket barefoot, he injured his foot on the reeds, and following the trail of that blood, he found and killed him. When Nuraly was leaving, he said: "Give me one of Toktamys's daughters!" and entrusted it to his father. When Toktamys's wife heard this, to create discord between the father and son, she adorned the daughter and attracted Edige's interest: "Why not find many girls instead of a child like you?! This is my child, a child suitable for you!" – and she married her daughter to Edige. When Nuraly returned, he was upset that his father had taken the girl he had claimed for himself and left without needing his father. When Toktamys's land was raided, one of Toktamys's maidservants had just given birth to a baby boy. Out of pity for the newborn, she gave him a mare: "Milk it and raise your child," she said. That boy grew up and was named Keykuat, and when he mounted a horse, he was said to be heading towards Edige in search of Toktamys's blood. It was the time when Edige was old. When Keykuat encountered him and intended to fight, Edige said: "I did not know that a foal born of cunning Would become a horse. I did not know that Keykuat, Born of a maid, Would become a stranger. If I had known that a foal born of cunning Would become a horse, If I had known that Keykuat, Born of a maid, Would become a stranger, Would I not have cut off its head in the yoke? Would I not have plucked out its eyes in the swaddle?!" – he said. Then Keykuat replied: "When I was born, you had a kindness in giving me the mare, saying, 'Raise your child.' For that, I will not use my weapon against you. If you are a woman, you will walk with a smile. If you are a man, you will die in your own stride!" – and he walked away. Then Edige said: "Oh, how wonderful! Alas, if I had lost sight of that newborn while it was being soiled, it would not have been a hindrance to me! This word that I let slip was worse than a blow!" – and he died of grief. Nuraly took a wife and had children. When Nuraly's wife was cradling the young child, she placed a thorn under the swaddle. The child cried out until dawn. Then Nuraly asked: "Why does the child keep crying?" and when he was told: "There might be thorns in the swaddle. That is why he is restless and crying," Nuraly said: "Why don’t you clean the swaddle and remove the thorns?" Then his wife replied: "Oh dear, he might be like Edige, and the child might be like Nuraly. What did Nuraly show to Edige? What can this child show you?!" After hearing this from his wife, Nuraly was enlightened, set out, and took revenge on his father from Keykuat. Edige's chosen place was Ulytau, Kishi tau. He had made a will while he was alive: "When I die, take my body to the foot of the Myzhylyk mountain of Karatau, to the west of the Sozak fortress, where my ancestor Babai Tükti Shashti Aziz is, and lay me beside him!" According to that will, the body of the hero Edige was laid there. This was said yesterday by the Barefoot Ashdyr, who also had himself laid to rest there.