Едіге туралы

Балалармен ойнап жүрген Едіге келе жатқан екі кісіні сонадайдан көріп қалып, қасындағы жеткіншекке: «Өздерің сәлем бермеңдер, сәлем берсе, алыңдар, «сәлем бермедіңдер» деп сөксе, жауабын мен беремін», – деп ескертеді. Кісілер бұлардың жанына жақындап келіп, үнсіз тұрғандарын көріп: – Балалар, үлкен кісілерге неге сәлем бермейсіңдер? – депті. Едіге жалма-жан: – Әуелі өздерің неге сәлем бермейсіңдер? – дейді. Әлгі жолаушылар: – Біздің жасымыз үлкен бе, әлде сендер үлкенсіңдер ме? – Біз үлкенбіз, – дейді Едіге іле сөзге іркілместен. – Сендер қалайша үлкен боласыңдар? – Мына тұрған тоқсан баланың жасын қоссақ, біз үлкен болмағанда, кім үлкен болады? – депті сонда Едіге. Сөзден жығылған екі жолаушы Едігенің тапқырлығына таңданып: «Бағанағы дауымызды осы балаға айтып көрсек қайтеді» деп ойлайды. – Ей, бала, біз даулы болып Тоқтамыс ханға бара жатыр едік, енді сонымызды саған айтсақ, бітіресің бе? – дейді. – Егер Құдай аузыма салса, бітірейін, – дейді Едіге. – Олай болса, мынау – Алшын атасы Көкжалды мерген, мен – Кеңестің ұлы Көкжанбаймын. Еділ мен Жайық менікі еді, сондықтан одан қашқан қоян да менікі, Жайықтың жағасында, Ақкөлдің сағасында жатқан ақ қоянды көрдім де, атайын деп мылтығыма кеттім. Мен мылтығымды алып келгенше Көкжалды қоян атып алыпты. Осының төрелігін бер, – дейді. Бала Көкжалға: – Сен қанша жерден аттың? – деп сұрайды. Ол қанша жерден атқан мөлшерін көрсетеді. – Егер бір төрелік айтсам, екеуіңіз де көнесіз бе? – дейді Едіге. Екеуі де «көнеміз» дейді. Сонда баланың берген төрелігі мынау екен: Қоянды алып балаға құшақтатады да Кеңестің Көкжанбайына: – Балаға тигізбестен қоянды мерген көрсеткен қашықтықтан ат: егер де балаға тигізсең, құнын бересің, оқ далаға кетсе, қояннан бейдамақ бол, тигізсең, қоян сенікі болады, – дейді. Бұл төрелікке көнбей біраз ашуланған Көкжанбай сабасына түсіп: – Ұстат балаңа, атамын, – дейді. Аңшы балаға дарытпастан қоянның қалаған жерінен тигізеді. «Ендеше, бұрын көрген сенікі» деп қоянды Көкжанбайға ұстатады. Көкжалды: «бұл төрелігіңе көнбеймін» деп дау шығарады. Екеуі Тоқтамыс ханға барады. Хан алдында Көкжанбай болған оқиғаны баяндайды, баланың төрелігін айтады. Сонда Тоқтамыс хан: «Сол баланың төрелігі – төрелік, біз ондай төрелік бере алмаспыз да», – депті. * * * Сол бала Едіге сегіз жасқа келген соң біреудің қойын бағып жүреді. Бір күні оған орталарында бір аяғы ақсақ жылқы жетегі бар төрт жолаушы ұшырасады. Төртеуі ағайынды екен. – Біздің еншімізге тиген осы ақсақ жылқы ортамыздағы бір қара еді. Басы үлкен ағамызға, төрт аяғы төртеуімізге тиесілі. Осы ақсақ мал барып, кәпірдің егініне түсіпті. Кәпір төрт аяғының тиген жеріне төрт жүз ділда сұрайды. Біздер соған даулы болып отырмыз. Егер сен би болсаң, төрелігін қалай айтар едің, қойшы бала? – дейді бұған. Сонда Едіге: – Алла аузыма салса, айтамын, – дейді жұлып алғандай, – Мынау ақсақ аяғы қайсыңызға тиесілі? – деп сұрайды алдымен. Ең кішісі: – Маған тиіп еді, – дейді. – Ендеше сен төлеуден босайсың, – дейді Едіге, – Ділдәнің екі жүзін басын алған ағаң тартсын, өйткені малды егінге көзі көріп, басы сүйреп алып барады, екі жүзін екі ағаң тартсын, өйткені ауру аяқты сүйреп апарып бастырған сау аяқ. Үш ағасы бұл төрелікке көнбей, Тоқтамыс ханға барады. Хан алдында кішісі: «Біз жол бойы бір балаға жүгініп едік, ол мынадай төрелік айтты,, – деп болған жайды жайып салады. Баланың берген төрелігіне разы болған хан: «Баланың төрелігі – әділ, мен ондай төрелік бере алмас едім,, – дейді. * * * Тағы бір күні атан түйені жетелеген екі адам Едігені көріп: – Әй, қойшы, осы түйеге даулымыз, төрелігін бересің бе? – деп сұрайды. – Беремін, – дейді қойшы бала жасқанбай. – Осы түйе менікі. Бота кезінде жоғалған. Атан болғанында танып тұрмын. Ұрлаған ұрым – мынау, – дейді біреуі. – Өз інгенімнің ботасы, өз ботамның тұқымы. Бұл маған қылып отырған жаласы, – дейді екіншісі. Едіге екеуіне: – Түйенің енесін тауып әкеліңдер! – дейді. Екі інген келтірілген соң, Едіге атанның тақымына қыл бұрау салып бұрайды. «Жоғалтып едім» деген жоқшының інгені боздап атанның үстіне түсе қалады. Сонда бала: – Мұның ұрлатқаны шын екен. Түйесін қайтарыңыз – дейді. Екіншісі: – Бұл төрелікке көнбеймін, – деп, Тоқтамыс ханға барады. Түйесін таныған бірінші ханға: – Осындай бір төрелік айтылып еді, – дейді. Хан: – Ол қандай төрелік еді? – дейді. Олар жолда бір қойшы балаға жолыққанын айтады. Хан: – Ендеше сол төрелікке тоқтап, түйесін қайтарып беріңіз, – депті. * * * Едіге тағы бір күні орталарындағы бір балаға таласып келе жатқан екі қатын мен екі еркекке кездеседі. «Әй, қойшы, біздер даулы болып келеміз, төрелік бересің бе?» – дейді жамырап. «Төрелігіме тек разы болсаңдар», – дейді. – Осынау баланы бесікте жоғалтып едім, жүгіріп жүргенде танып отырмын, – дейді бір ерлі-зайыпты. – Он ай көтеріп омыртқамды сөгіп тапқан балама жала жабады, – деп зар қағады қалған екеуі. Едіге төртеуіне де: – Берген төрелігіме көнесіздер ме? – деп сұрайды. Төртеуі де: «көнеміз» дейді. Сонда Едіге баланы екі қолынан екі қатынға ұстатады да «даулы баланы семсермен екеуіңізге қақ бөліп беремін» деп семсерді көтере бергенде, «жоғалтып едім» деген қатын білегінен ұстай алады. – Өлтірмеңіз, – дейді жалынып, – менен туған бала болса, өскенде мені бір табар, әзірше мынау-ақ алсын. Едіге үндемеген қатынға: – Сенің ұрлағаның шын екен, өлтірсе өлтірсін деп үндемедің, мынаның баласын өзіне бер, – дейді. Өзім таптым деген еркек пен қатын: «бұл төрелікке көнбейміз» деп Тоқтамыс ханға барады. Төрелік тимеген қатын мен еркек ханға: – Даулы болып сізге жүгінуге келдік, – депті. Болған жайды әбден тыңдап болған хан: – Қойшы баланың берген төрелігі – төрелік, ондай билікті мен бере алмас едім, – дейді. * * * Мұнан соң Тоқтамыс хан: «Төрт рет мұдай әділ төрелік айтқан қандай бала, кім де болса мұнда шақырыңдар!» – деп бұйырады. Жігіттер Едігені хан алдына алып келеді. Хан: – Төрт рет төрелік айтқан сен бе? – деп сұрайды. – Иә, мен едім, тақсыр! – Атың кім? – Едіге. Баланың киімдерінің көнетоз екенін байқаған хан үстіндегілерінің бәрін шешкізіп, жаңа киім кигізеді. Жаурындары жақталы, Түйе баулы тартпалы. Ал қаракес тон берді «Мұны үстіңе ки!» деді. «Көкала жорға ат мін!» деді. «Кенте белбеу бу!» деді, Тұтам бауы сом алтын, Ақсұңқар құс беремін, «Ұшан теңіз шүй!» деді. «Қырымнан қиын дау келсе, Төрелігін соның бер!» деді. «Қырымнан қалың жау келсе, Едіге соны қыр!» деді. Едіге дауды бітістіріп, жаудың бетін қайырады. Тоқтамыс хан болса, ел тыныштығын бұзбастан, жұртының алдында беделі өсе береді.

While playing with the children, Edige noticed two people approaching from afar and warned the young companion beside him: "Don't greet them; if they greet you, take it, and if they scold you for not greeting, I will respond." As the people came closer and saw them standing silently, they asked: – Children, why don't you greet the elders? Edige quickly replied: – First, why don't you greet us? The travelers responded: – Are we older, or are you older? – We are older, – Edige said without hesitation. – How can you be older? – If we add the age of the ninety children standing here, if we are not older, then who is? – Edige replied. The two travelers, struck by Edige's cleverness, thought, "What if we tell this child about our earlier argument?" – Hey, child, we were on our way to Khan Tokhtamysh to settle a dispute, would you resolve it for us? – they asked. – If God puts the words in my mouth, I will resolve it, – Edige said. – Then this is Kökzhal, the hunter of Alshin, and I am Kökzhanbay, the son of Kenes. The Volga and the Ural were mine, so the rabbit that fled from there is also mine. I saw a white rabbit lying on the bank of the Ural, near Akkol, and I went to shoot it. By the time I brought my gun, Kökzhal had already shot the rabbit. Give me the verdict on this, – he said. The boy asked Kökzhal: – How far did you shoot from? He showed the distance he had shot. – If I give a verdict, will both of you accept it? – Edige asked. Both replied, "We will accept." Then the boy's verdict was as follows: He had the rabbit brought to the child and said to Kökzhanbay: – Without touching the child, shoot the rabbit from the distance the hunter showed: if you hit the child, you will pay for it; if the shot goes wide, you will be blamed for the rabbit; if you hit, the rabbit will be yours, – he said. Kökzhanbay, initially angry at this verdict, calmed down and said: – Let me shoot the child; I will do it. The hunter shot the rabbit from the desired distance without letting the child touch it. "Then, since you shot first, the rabbit is yours," he handed the rabbit to Kökzhanbay. Kökzhal protested, saying, "I will not accept this verdict." They both went to Khan Tokhtamysh. Before the Khan, Kökzhanbay recounted the events and mentioned the child's verdict. Then Khan Tokhtamysh said: "That child's verdict is a verdict; we cannot give such a verdict ourselves." * * * When Edige turned eight, he was herding someone’s sheep. One day, he encountered four travelers, one of whom was leading a lame horse. They were all brothers. – This lame horse that has come to our share was a black one among us. The head belongs to our eldest brother, and the four legs belong to all of us. This lame animal has gone to the infidel's field. The infidel is asking for four hundred dildas for the places where its four legs have touched. We are in dispute over this. If you were a judge, how would you rule, shepherd boy? – they asked him. Edige replied: – If God puts the words in my mouth, I will say, – he said, as if snatching the words, – Which of you does this lame leg belong to? – he first asked. The youngest replied: – It belongs to me. – Then you are exempt from payment, – Edige said, – Your elder brother should pay two hundred dildas because the animal saw the field and dragged it there; your other two brothers should pay two hundred dildas because the healthy legs dragged the sick leg there. The three brothers did not accept this verdict and went to Khan Tokhtamysh. Before the Khan, the youngest said: "We consulted a boy on the way, and he gave this verdict," and recounted the situation. The Khan, pleased with the child's verdict, said: "The child's verdict is just; I could not give such a verdict." * * * Another day, two men leading a camel encountered Edige: – Hey, shepherd, we have a dispute over this camel; will you give a verdict? – they asked. – I will, – the shepherd boy replied fearlessly. – This camel is mine. It was lost when it was a calf. I recognize it now that it has grown. The thief is this one, – said one of them. – It is my mare's calf, the offspring of my own calf. This is a false accusation against me, – said the other. Edige told them: – Bring the camel's mother! – he said. After two mares were brought, Edige put a rope around the camel's neck and twisted it. The mare belonging to the one who claimed it had lost it began to cry and jumped onto the camel. Then the boy said: – What you claimed to be stolen is true. Return the camel to him, – he said. The second one replied: – I will not accept this verdict, – and went to Khan Tokhtamysh. The first one, recognizing the camel, said to the Khan: – A verdict like this was given, – he said. The Khan asked: – What was that verdict? – They explained that they had met a shepherd boy on the way. The Khan said: – Then stop at that verdict and return the camel. * * * One day, Edige encountered two women and two men who were arguing over a child. "Hey, shepherd, we are in dispute; will you give a verdict?" they said in unison. "Only if you are satisfied with my verdict," he replied. – I lost this child in the cradle; I recognize him now that he is running, – said one couple. – The one who gave birth to him is accusing me after I carried him for ten months and suffered, – lamented the other couple. Edige asked all four: – Will you accept my verdict? – They all replied, "We will accept." Then Edige took the child by both hands and said, "I will cut the disputed child in half with a sword," and as he raised the sword, the woman who claimed to have lost him grabbed his arm. – Do not kill him, – she pleaded, – if he is my child, he will find me when he grows up; for now, let her take him. Edige said to the silent woman: – Your claim of theft is true; you did not speak when it was to be killed, give this child to her. The man and woman who claimed to have found him said, "We will not accept this verdict," and went to Khan Tokhtamysh. The woman and man who did not receive a verdict said to the Khan: – We have come to you with our dispute, – they said. After listening to the whole story, the Khan said: – The shepherd boy's verdict is a verdict; I could not give such authority. * * * After this, Khan Tokhtamysh ordered: "Call that boy who has given such just verdicts four times, whoever he may be!" The men brought Edige before the Khan. The Khan asked: – Are you the one who gave four verdicts? – – Yes, it was me, Your Majesty! – What is your name? – Edige. Noticing the boy's clothes were worn out, the Khan had him stripped of everything he was wearing and dressed him in new clothes. His shoulders were broad, He wore a camel's harness. And he was given a black coat, "Put this on!" he said. "Ride a mottled horse!" he said. "Tie a belt around your waist!" he said, The strap is solid gold, I will give you a white falcon, "Catch a vast sea of fish!" he said. "If a difficult dispute comes from Crimea, Let its verdict be given by you!" he said. "If a large enemy comes from Crimea, Edige, defeat them!" he said. Edige resolves disputes and turns the enemy away. Khan Tokhtamysh, meanwhile, continues to grow in prestige before his people without disturbing the peace of the land.