Шора батыр

Ерте заманда қырық үйлі Тама мен мың үйлі Жасыл түрікпен қоныстас болып, мың үйлі Жасыл түрікпенде Қарахан деген хан бар екен, Әліби деген биі бар екен. Сонда қырық үйлі Таманың қырық баласы мен мың үйлі Жасыл түрікпеннің мың баласы ойнайды екен. Ойнағанда мың бала қырық баланың асығын ұтып алып, тірідей көр қылып, танауларын жырып, тырнадай бақыртып жұлып, білгенін қылады екен. Қырық үйлі Таманың ішінде Нәрік деген бай бар екен, баласы жоқ екен, малы есепсіз көп екен, жылқысында бір шұбар ат бар екен. Заманасында ондай ат ешкімнің малынан тумаған екен. Сол атты мың үйлі Жасыл түрікпеннің Әліби деген биі сұрапты: – Нәрік бай меніменен ел болып отырамын десе, шұбар атын берсін, әйтпесе екеуміздің ат құйрығын кесіскен жеріміз осы! – деп. Сонда Нәрік бай: – «Баласы жоқ қу бас, мұнысын кім мінеді?» дегені ғой, – деп долданып жылап, – А, Құдай, бұл малға ие бер, бермесең, мені ал! – деп түйеден бура, жылқыдан айғыр, сиырдан бұқа, қойдан қошқар, ешкіден теке айтып, бәйбішесімен екеуі жонға шығып кетіпті. Жылқыдан басқа малын бірге ала жөнеліп, Сырлытам деген тамға барып, Құдайға айтқан малдарын соның басына апарып сойып, жаңа туған жас төлдің тілерсегін қиып, ең аяғы итіне шейін қалдырмай, сол тамның басына жиып, малын улатып-шулатып, азан-қазан қылып аңыратып, қырық күн басын көтермей дөңбекшіп сұлап, көз жасын бұлап, қосағымен екеуі әнін қосып жылап жатып қалса, ала есегі айқайлап, ала қоржын арқалап, Шар кітабы қойнында, аса таяқ қолында, жүрген Хақтың жолында бір ақ шалмалы адам келіп: – Уай, байғұс, мұңды-зарлылар-ай, Құдайдың [құлағын] шулаттыңдар ғой! Үн-зарларың Құдайдың құлағына барып, мені жұмсады. Көтер басыңды, жай қолыңды! Мыңды аламысың, мыңға балап бірді аламысың?! Қалағаныңды, ойыңа алғаныңды айт! – дейді. Ұшып түрегеліп, қолдарын жайып: – Оттың басын боқ қылып, Қырға шығар жоқ қылып, Мен не етейін көбіңді, Құлан көде шөбіңді?! Берсең, маған қалап бер, Бір басын мыңға балап бер! – дегенде: Ал, мүсәпірлер, көз жасыңды Құдай иді, тілегеніңді берді. – Қалағаның ұл болса, Ойлағаның сол болса, Атса, мылтық өтпесін, Шапса, қылыш өтпесін, Бір Алладан басқадан Сірә да бұйрық жетпесін! Атын «Шора» қой! – деп жөнеле беріпті. Бай, бәйбіше жүрегі жарылып қуанып, үйлеріне қайтып келісіп, мырза Құдайдың мырзалығын білісіп, боз кемпір буаз болып, айы-күні жетіп, жиырма күн жіп құрдырып толғатып, «ес кетті, жан шықты» дегенде бір ұл перзентті зорға тауыпты. Төбел бие сойды, төменгі елді жиды. Жорға бие сойды, жоғарғы елді жиды. Ала бие сойды, аймақ елді жиды. «Отыз күн ойыны бар, қырық күн тойы бар» деп жұртқа сауын айттырды дейді. Мың үйлі Жасыл түрікпеннің Әлихан деген ханы, Әліби деген биі: – Қырық үйлі Тама еді, байлық көрсетіп, той қылып жатыр. Қалаған шұбар атты маған бермеді. Біздің Түрікпеннен жалғыз жан бұл тойға бармайық. Сабасы ішусіз қалсын, еті жеусіз қалсын! Кімге берерін білмей, дағдарсын! – деп шақырған тойына бірі де бармапты, дүние берсе, алмапты. Шора бес жасқа жетті дейді. Қырық баламен бірге асық ойынына шықты дейді: – Ай, ағалар, ағалар, ана топқа баралық, асық саудасын салалық, – депті. Онда Таманың балалары шулай қоя беріпті: – Қарағым, олар көп те, біз азбыз. Оларға бармайық, бір пәлеге қалмайық. Тірідей көрімізді қылады, тырнадай тонап жұлады. Асықтан жеке доп салады. Шымбайымызға батырған, таңдайымызды қатырған, барсақ өлеміз, – дейді. – Жүр, ағалар, ағалар, Алдыңда жүріп өлейін, Өз көзіммен көрейін! Көптік қылып шуласса, Жан жазасын берейін! Сендер барып ойынды сала беріңдер, мен жылқыға барып, Шұбар атты мінейін, көп кідірмей келейін! – деп жүгенді қолына алып, тоқымды қолтығына қыстырып, Шора жылқыға жөнеле берді. Жылқыға барса: «Айналайын ием жаңа келді ғой!» деп Шұбар ат оқыранып, басын шұлғып, алдына жетіп келгенде, жүгендеп алып, үстіне тоқым салып, жайдақ жалаңдап жетіп келсе, мың бала қырық балаға білгенін қылып, тырнадай жұлып, атпас таңды, шықпас күнді бастарына орнатып жатыр екен. Сонда Шора айтады: – Доңғалақ арба жүрместей, Қарлы ма еді жеріңіз? Азды түтіп жегендей, Бассыз ба еді еліңіз? Іздегенің ұрыс пенен төбелес болса, Кәне, маған келіңіз! – дегенде мың баланың басшысы бір таз бала бар екен. Ол айтты дейді: – Қырғауыл жүнді, қызыл таз, Төбе шашы ұшын таз, Атып таста жалғызды, Қырып таста жалғызды, Жұлып таста жалғызды, Қағып таста жалғызды! – деп дүрсе қоя бергенде ұзыны мен көлденеңін бірдей көреді. Мың баланың бәрін бірдей қырады. – Алла жығып берді ме, адам жығып берді ме? – деп, қырық бала мың балаға білгенін әбден қылады. Қырғауыл жүнді қызыл таздың, төбе шашы ұзын таздың айдарын жұлып алады, мылтығын тартып алады. Қызыл ала қан қылып, көргендерге таң қылып, аунатып тұрып сабады. Қойдай иіріп қамады. – Не көрсең, еліңе айта бар, – деп, баяғыдан бергі қырық баланың өшін, кегін алады. Қырғауыл жүнді қызыл таз, төбе шашы ұзын таз Қарахан деген ханының, Әліби деген биінің алдына барып: – Тақсыр, дат! – дейді. – Арызың болса, айт! – дейді. – Анада Шора ер екен, Ерлігінің белгісі – Осы топтан қара да бойы зор екен! Анада Шора ер жетсе, Ат арқасына бір мінсе, Он үйіңе астар қылды бақыр, мосыны. Атқа да артар қосыны. Мың баланы жайратты, Кірерге көрін сайлатты. Бізге де қылмайды демеңіз, Қарахандай хан ием, Әлібидей би ием, Сізге де қылар осыны! – дейді. Әлібидей би екен, Қақырғаны қақсиды, Түкіргені түксиді: – Қырық үйлі Таманы Қырып тастамасқа немене, Жүр, атқа мінейік, жүр! – дейді. Қарахан деген хан айтты: – Қырық нөкерінің қырық кісілік күші бар, бір өзінің қырық сан ерлік күші бар. Оған біздің әліміз келмейді ғой! – дейді. – Нәрік меніменен дос еді, Әліби қоятұғын емес. Елін хабарландырсын, не малына, не жалғыз баласына кәдік қылар. Үріксін, аусын, елін, жерін тапсын! – деп бір хабар берді дейді. Қырық үйлі Тама күн-түн қатып, үрке бастады. Шораны оята алмады. Шора өзі бір ұйықтағанда, жиырма күн ұйықтайды екен, жан оятып ала алмайды екен. – Мұны қайтеміз? – деп сасып қалғанда, қырық бала айтты дейді: – Қырық қашыр қазына мен қымызды тастап кете беріңдер, – дейді. Ел үркіп кетті. Қырық бала қасында қалды. Бір заманда өзінің оянатұғын мезгілі жетіп, Шора оянды. Ел-жұрт жоқ, тып-типыл. Қырық қашыр қазынасымен қасында, қырық бала басында. – Бұл немене? – деп шошып қалды. Қырық бала мән-жайын айтты. – Ел мың үйлі Жасыл түрікпен «шабамыз» деген соң үркіп кетті. Сені қимай біз қасыңда қалдық, – деген соң: – Ай, олай болса, маған бола сендер өлмеңдер. Аманында ел табыңдар! Қырық қашыр қазынамен Жалғыз өзім қалайын. Көтерсе Құдай талайым, Түрікпеннің басына Заман ақыр салайын. Аллам аман сақтаса, Бір күндерде өзім жетіп, Соңыңнан барайын, – деп бәріне де рұқсат берді. Қырық қашыр қазынаны далаға үйді. Қырық қашырды жалғыз өзі жайып тұрды. Әліби келе жатып, анадайдан Шораның қарасын көрді: – Қата қалғыр, қабысқыр! Жүресінен жатып қан құсқыр! «Хан болса, қазынаға шабар; қара болса, маған шабар!» деп тұрғанын қарашы! – дейді. Сонда Шора сөйледі дейді: – Қазынаны алсаңызшы, Алып ханға барсаңызшы. Қалағаның Шұбар ат болса, Оны өзің күшіңді асырып алсаңызшы! – дейді. Сонда Әліби айтады: – Қазынаны ала білме, Алып ханға бара білме, Хан тілегі бұл емес, Алып, пәлеге қала білме! – дейді. Шора тұрып айтты: – Қазынаны алыңыз, Алып ханға барыңыз! Алмасаң және өзің біл, Кеше көрген қарындас Бір күн тағы керек болар, Өзіңе олжа жаныңыз, Төгілмесін қаныңыз! – дейді. Әлібидің қақырғаны қақсиды, Түкіргені түксиді, Ителгі құстай өңештеп, Балаға қарай ұмтылды, Сонда Шора ұмтылды, Қаршыға құстай талпынып. Ашуына сыймай алқынып, айқаса кеткен жерде Әлібиді-ей тақымына қыстырып, бір төбенің басына апарып тасқазақ тай берді. Әліби аттан жығылған соң, қалған қырқы сасады, өткелсіз суға қарай қашады. Ебідей мойнын созады, жер басқаннан озады. Қырқын қырық жерге домалатып бықбырт қылып тастайды. Қырық қашыр мен қырық атты алып, елінің соңынан барады. Елі «жасыл түрікпеннің ауыр қосыны келіп қалған екен!» деп мал-жанын тастай қашты дейді. Атты, қашырды бәрін тастай беріп, жалғыз өзі барып елін тоқтатты дейді. Ел тыныштанып қонды. Жатып ұйықтайын деп еді, шешесі: – Жатпа, балам, – дейді, – Сен бір жатып қалған соң, жиырма күнсіз оянбайсың. Мың үйлі Жасыл түрікпен артымыздан келіп қалса, сені өлтіреді, елді жесір қылып шабады. Қазан деген жерің бар, Тама деген елің бар. Бізден өзің аман кетсең, басың аман күнінде туған-туысқан еліңе жетсең, сен тірі аман күніңде түрікпен келгенмен, біздің бүртігімізге тие алмайды, – деген соң бала ұшып түрегеліп, «Елің бар, жұртың бар» деген сөзді естіп, қуанып кетіп, Шұбар атқа қамшы басып, «Шу!» деп жөнеле берді. Сонда Шораның жүріп бара жатқанда айтқан сөзі: – Түрікпеннің төрінде, Шамбылдың асқар белінде, Шыға жайлап шет қонған, Қырық үйлі Тама ішінде Кірсіз киім кимеген, Аллаға тілі тимеген, Күндік жерге жүрмеген, Өз үйінен басқа үйге Басын сұғып кірмеген. Қара басы хан болған, Өз алдына шар болған, Нәріктің ұлы Шорамын, Мен Қазанға барамын. Мен Қазанға барғанша, Күн жаумасын, қар жаусын, Қар жаумасын, мұз жаусын, Мұз жаумаса, қан жаусын, Ат басын неге бұрамын?! Сонда Шора келе жатса, тас бұлақтың басында, Тасыр мерген жатыр екен. «Атысарға оғы жоқ, шабысарға қылышы жоқ болғандықтан Әлібиді өлтірді», – деген соң Қарахан жіберген екен: – Алдынан озып барып, жолын тосып, жасырынып жатып, Шораны көздеп атып, жалғызынан жайратып, зығырданын қайнатып кел! – деп. Тасыр мерген күндік жерден көреді екен де, түстік жерден естиді екен. Шора Тасыр мергенді көріп, астындағы атына сөйлесті: – Айналайын Шұбар ат, Тамағыңда қылың бар, Өкпе-бауыр, жалың бар. Заты хайуан демесең, Адамнан есті жануар. Ана жатқан залымның Мылтыққа оғын салғызбай, Қолына қару алғызбай, Ұмтылып тұра бергенде, Орнынан өзін тұрғызбай, Олай-былай қарауға Босатып мойнын бұрғызбай. Көзді ашып-жұмған арада Мені соған жеткізіп, Алқымынан шап беріп, Алып жерге ұруға, Мұршамды еркін еткізіп, Бір қимылды бастауға, Жайратып жауды тастауға, Қарағым, қандай әлің бар?! (Ат сөзі:) – Сен Шора да, мен Шұбар, Жалымнан гу-гу жел шығар. Қызып алып шапқанда, Маңымда болған тұншығар. Төрт аяғым болатым, Ұшқан құстай қанатым. Желіге басып «шу!» десем, Екпініме кім шыдар?! Құйрық маймен жемдесең, Екі пұт құм теңдесең, Шу, Шұбарым, шу десең, Ай отыз күн шапқанда, Сонда менен тер шығар. Дедің ғой мені сынайын, Айтқаныңдай қылайын. Мен де Хаққа жылайын, Жалғанда тең боп қосылған, Екеуміздей кім шығар? – деп аты зырылдап ала жөнелді. «Ал» деп аузын ашқанша, «Көр мені» деп көзін жұмып ашқанша, сып етіп жетіп барып, Тасыр мергеннің жағасынан шап беріп ұстай алып ұрды. – Жан сауға, батыр, жан сауға! «Мен де бір кісідей-ақ батырмын» деп жүруші едім. Батыр емес екенмін, қатын екенмін, шын батыр сен екенсің. Екеуміз құшақтасып, дос болайық, – дейді. – Жарайды, болсақ болайық. Бірақ кейінгілер: «Тасыр мерген мен батыр Шора бірін-бірі алыса алмаған соң, дос болыпты» деседі ғой. Менің жеңгенім, сенің жеңілгенің кейінгіге айқын болсын. Менімен дос болатұғын ойың шын болса, бір құлағыңды ки! – дейді. Мен шыбындай жаныңды, бір қасық қаныңды өзіңе байлағанда, сен бір құлағыңды қимасаң, дос болғаның қайсы?! – дейді. – Жарайды, жарайды, басқа келген пәледен, бастан құлақ садаға! Қолқа қылып сен сұрасаң, ол құлағым бос кеткен жоқ далаға. Екеумізден бір қалған өрнек үлгі, сөз болсын артта қалған кейінгі ұлан ұсақ балаға! – деп бір құлағын өзі шорт кесіп алып, Шораға берді. Шора алып, кісесіне салды, өзін еліне аман-есен қоя берді: – Барсаң, сәлем дегейсің Қарахан деген ханыңа. Бес қақпалы жанына, «Анада Шора кетті» деп, Сұқтанбасын қалған мал мен жаныма. Тама деген елім бар, Қазан деген жерім бар. Мен сол елге барып, қайта артыма айланғанша мұрсат берсін, тимесін қартайған кемпір-шалыма, қыбырлаған жаныма, өрістегі жатқан малыма, – деп жүре берді. Келе, келе жатса, Оқыр-шұқыр жер жатыр, Құлан жортпас шөл жатыр, «Құс қонбас» деген көл жатыр. Толып жатқан мал жатыр, Қақпан құрған шал жатыр. Сонда жатқан шал басын көтеріп сөйледі: – Жол, жол болсын, жол болсын, Жеке де басың қол болсын! Атыңның жүні тасыңқы, Көп шабуыл көргендей, Қабағың сенің қатыңқы, Түн ұйқыңды бөлгендей. Аузыңның сүтін лапылдап, Шығып тұрған баласың! Алды-артыңа көз салсам, Өрттей қаулап жанасың. Аш бүркіттей түйіліп, Лашын құстай шүйіліп, Жол тартып қайда барасың?! – Арғы атамды сұрасаң, «Қара бура» ұранды Қырық үйлі жүрген Тамамын. Өз әкемді сұрасаң, Нәріктің ұлы Шорамын. Қазан деген жеріме, Тама деген еліме Танысуға барамын. – Нәріктің ұлы Шора, сені де Құдай көрсететұғын күн бар екен-ау! – деп ұшып түрегеліп, – ой, бауырым, қолқа жүрегім, өкпем бүйрегім! – деп ұшып түрегеліп көрісе бастапты. Әкесінің туысқандары екен. – Бұл жапанның сары даласында неғып жатырсың? – дейді. – Уай, шырағым-ай, «Тозған қазды топтанған қарға жейді» деген бар емес пе? Баяғы басымыз түгел, малымыз есен тұрған шақта қазақ қалмақты шапқанда, қоржынның түбіне салып, бір Садырқұл деген бала алып келген екен. Сол Садырқұл ер жетіп, елін тауып, қалмақтан қосын ертіп келіп, елімізді қысқа күнде қырық шауып, жалаң малды алдына салып, айдағанына қанағат қылмай, аспандағы жұлдыздай, маңдайдағы құндыздай іріктеп, таңдап, он қыз алып кетті. Оны іздеп баруға елімізден еркек болып туған ұлдың жоқтығынан тағы шапқалы келе жатыр деген хабар естіп, соның жолына қақпан құрып жатырмын. – Өзіңнен басқа ер танырлық еліңде жан бар ма? – дейді. – Бір Есім деген ағаң бар, о да қарап жатқан жоқ шығар. Ас ішіп, аяқ босатарларды жиып: «Аттанайық қалмаққа» деп қалбаң-құлбаң қармалап, атқа мінуге жарамайтын жамандарды арбалап жатқан шығар. Қарсы алдыңнан жолығар, – деп, қош айтып қала берді. Онан келе жатса, басы құралған көп-көп болып жиылған топ қарсы алдынан дөп келді. Отырған жері омардай, күйген ғана томардай қол бастайтын түрі жоқ біреу отыр екен. – Жол, жол болсын, жол болсын, Жеке де басың қол болсын! Атыңның жүні тасыңқы, Көп шабуыл көргендей, Қабағың сенің қатыңқы, Түн ұйқыңды бөлгендей. Уыз сүтің аузыңнан Шығып тұрған баласың! Жүзің жылы көрініп, Ішім еріп барады, Екі көзің алаңдап, Аш бөрідей жалаңдап, Қарағым, қайда барасың? – депті. – Арғы атамды сұрасаң, «Қара бура» ұранды, Қырық үйлі жүрген Тамамын. Өз әкемді сұрасаң, Нәріктің ұлы Шорамын. Қазан деген жеріме, Тама деген еліме Жол тартып солай барамын, – дегенде күйген омардай шал өкіріп түрегеліп: – Қарағым-ай, өңім бе, түсім бе?! Сені көріп тұрғандығым өтірік пе, шын ба? – деп бас салып көрісіп, о жағынан бір сүйіп, бұ жағынан бір сүйіп жалғанның жарық сәулесін жаңа көрдім ғой деп қуанғанда жарылмаған жүрек, енеңді с..н! Шырағымды құшақтап тұрғанда, шығып кетпегеніңді қайтейін! – деп жылап, өксігін баса алмапты. – А, шырағым, Құдай өзіңе өмір берсін, қызығыңды кейінгі ұлан-ұсақ көрсін! Осы бетіңмен Қазанға бар, өзің құрбы балалар бар, шешелерің бар, жеңгелерің бар, олар да сені көріп, қуанып мәре-сәре болсын! «Қалың қосын – ел садағасы, Қарауылшы – қол садағасы». Біз өңшең садаға жұмыртқа болып шыққандар. Енді өлсек те Құдайға ризамыз. Артымыздан жоқтап алар сендей ұл туғанда, бізге өлімнің өзі бір тиген теңдік, – дейді. – Ой, ағалар, олай деме, былай де: «Берді саған Құдай де. Атысарға жау таппай, алысарға ер таппай, тіресерге тең таппай: «Қайда кеткен бұл жұрттың найза ұстаған батыры? Тап менің тұсымда еркек біткен қырылып, қалған ба жұрттың қатыны?» деп, «Жау қайдалап» жалақтап, екі көзім төрт болып алақтап жүргенімде, мен қалай қалайын?! Қалай қалған ұлан-ұсақ, қатын-қалаштың қасына барайын?! Жүріңдер, жау қайда, «жау қайда бар» деген жаққа мені айда. Таста мына үйілген-төгілген, қара қарғадай шуласқан көбіңді, өзін көргенде, кісінің үрейін ұшырып, құтын қашырады. Мұны көрген жау бізді басынады, – деген соң, көптің бәрін қайырып тастап: – Қарағымның қызығын көремін, алдан жүріп, ажалды өзім іздеп тауып өлемін! – деп қырық азаматпен Есім ақсақал жүрді. Көптен былай бөлініп шыққан соң, Шұбар ат біресе олай, біресе былай ойнақшып, басын тұқырып алып қашып, Шораның астына тұрмай, қолын ауыртқан соң: – Кел, ағалар, елсізде ат сынайық, «бөрі қашты» қылайық. Жақсы жора болсын, – деп, – Ал! – деп жөнелгенде, Шұбар ат басына бой бермей, Шораны алып, көзден ғайып болды да кетті. Көзінен көргендер аузы ашылып аңқиып, танаулары таңқиып, құр көкке қараумен бастары қайқиып: «Жын ба, шайтан ба, бізді алдап жүргендер ме, пері ме, жәдігөй сиқыршының бірі ме?» – деп ілгері басып жүрерін де білмеді, кейін қайтарын да білмеді. Айран асыр, таң-тамаша қалып, ілгері басқан аяқтары кейін кетіп, құр сүлделері келе жатқан сықылды. Шора сол кеткеннен мол кетіп, жалпақ сары далада тоқтата алмайтұғындығын білген соң, аспан көкпен таласқан, бұлттан бойы әрі асқан Қапсағайдың қара тауының басына зымыраған бойымен ұшқан құстай барды да, шықты. Ар жағына қараса, қара құрттай қыбырлап, құмырсқадай жыбырлап, бақайшағы майысып, қабырғасы қайысып келе жатқан қалмақтың қалың қосынын көрді. «Қой, мұның алдынан шықпайын, асылық болар, артына түсейін», – деп қыраң жерден қылт етіп, ойпаң жерден бұлт етіп, артынан зып етіп, жетіп келді дейді. Жөн сұрауға да аузына түспей, сасып қалды. – Неғып жүрген жансың? – дейді. Сонда Садырқұлға былай деп жауап қайырды: – Мен бір арық қазғанмын, Су таба алмай азғанмын. Жоқ жоғалтқан сергелдең, Жоқ іздеген жазғанмын. Аяулыда алты ат жоқ, Тоқымды жүзде торы ат жоқ. Оны дағы қайтейін, Сылдырлаған еді сырғасы, Сенделіп жүр жорғасы, Мақпалдан еді дорбасы, Он атым және қабат жоқ. Сөз түрін таныды. Жалғыз-ақ сасқаннан, аузына сол сөз түсті: – Атып таста жалғызды, Қағып таста жалғызды, Жұлып таста жалғызды! – деді дейді. Ол пәлен-паспадан деп былшылдап жүргенде айтқан аузын жиғызбай, тақымына басып, ала қашып, Қапсағайдың Қаратауының басына апарып домалатып тастай берді де, қайта оралып, қалың қосынға топалай тиген қойдай болды. Қынадай қырып, танауларын жырып, тірідей көрін қылып, тырнадай түтіп, жұлып, тып-типыл қылып тастап, жалғыз өзі қалып, Қапсағайдың басына шығып, демін алып отырғанда, кейінгі қырық азамат үрейі ұшып, зәресі қалмай шошып, әрең зорға келіп жетті. – Не көрдің, не білдің? – Ел көріне ме, жау көріне ме? – дегенде: – Дәнеме де көргенім жоқ. Мына жерде домалап біреу жатыр. Сөйлескенім де жоқ, – дейді. Бұлар барса, Садырқұл екен. – Неғып жатырсың? – дегенде: – Өз еркіммен осылай жатуға мені жынданды дейсіңдер ме? Нәрікұлы Шора деген ер шығып, жеке де басы зор шығып, тулақ сабағандай шаңымды қағып, бақайшағымды шағып, ыңыршағымды отқа жағып, көшірменің қу басындай домалатып тастаған соң, жатпағанда не қылмақшымын?! – дейді. Сонан соң бұлар Садырқұлдың танауын таңқитып кесті, ұртынан тесті. Бәрі бас қосып, көтеріле аттанып барып, қалмақтың қалған елін шауып, шаншып, таптап, жаншып, шек-қарнын әбден аршып, өздерінен олардың қолына түскен малдың, жанның көзін түгел алып, бетіне келгеннің басын шайнап, қарсыласпағанның малын айдап, ұлын – отын, қызын қатын қылып, қызыл ділдә, ақ жамбыға етегі толып, ырғап-жырғап еліне аман-есен қайтып келді, Қазанды бір толтырды дейді. Баяғы кейін қалған қырық үйлі Таманы мың үйлі Жасыл түрікпен Қарахан бас болып келіп, қайта көшіріп алып кеткен екен. Тасыр мерген: – Тиме, мұның түбі насырға бір шабар, – деп көп айтқан екен. Жалғыз оның тілін адам алмапты. «Жаяудың шаңы, жалғыздың үні шықпақ па?» Сонан соң Тасыр мерген хабаршыға жалғыз өзі келген екен. Шора батыр Тасыр мергенді қасына ертіп алып, жапа-жалғыз барып, мың үйлі Жасыл түрікпенді шауып, шаншып, езіп, жаншып, елін көшіріп, ырғап-жырғап, Қазандағы көп үйіріне аман-есен әкеліп бір қосты дейді. Сөйтіп, барша мұрат басына, сақалы көтіне жетті дейді. Бала күнімізде естуші едік: «Тама басын сұрасаң, батыр Шора әр жерге ұрыс салды. Ағаш қора, жаз жайлау, қыс қыстаудың бәрін де алды. Балаңды беремісің соған бола. Ақырында: «Бұл жерді орыс алады!» деп Стамбул жұртына ауып кеткен» деп есітеміз.

Once upon a time, there lived the forty-house Tamas and the thousand-house Zhasyl Turks. In the thousand-house Zhasyl Turks, there was a khan named Karakhan and a wise man named Alibi. The forty children of the Tamas and the thousand children of the Zhasyl Turks used to play together. When they played, the thousand children would win the forty children's game pieces, bury them alive, cut their noses, and do as they pleased. Among the forty-house Tamas, there was a rich man named Narik, who had no children but had countless livestock, including a unique spotted horse that had never been born from anyone's herd in his time. Alibi, the wise man of the thousand-house Zhasyl Turks, asked for that horse: – If Narik the rich man wants to be my ally, he should give me his spotted horse; otherwise, this is where we will cut our horse tails! – he said. Then Narik the rich man replied: – "What does a childless fool have to ride this?" – he cried out in anger, saying, – Oh God, grant me the wealth of this livestock; if not, take me! – and he went up the hill with his wife, mentioning a bull from a cow, a stallion from a horse, a ram from a sheep, and a goat from a goat. Taking all his livestock except the horses, they went to a place called Syrlytam, where they slaughtered their livestock and offered it to God, cutting the tendons of newborn calves and leaving nothing for the dogs, gathering everything at the top of that place, making a great noise, and for forty days, they rolled around in grief, shedding tears, and both of them cried together. Then a man in a white robe came along, carrying a bag on his back, with the Book of Shara in his bosom and a staff in his hand, saying: – Oh, poor mourners, you have made a noise to God! Your cries have reached God's ears, and He has sent me. Raise your head, stretch out your hands! Do you want to take a thousand or do you want to take one as if it were a thousand?! Speak what you desire! – he said. Jumping up and spreading their hands: – If the fire is made filthy, There will be no way to the hill, What can I do with so many of you, What about your grass?! If you give, give it to me, Give me one as if it were a thousand! – when they said: Well, poor ones, God has heard your tears and granted your wish. – If what you desire is a son, If that is what you think, If shot, let the bullet not pass, If struck, let the sword not pass, Let no command come from anyone Except for Allah! Name him "Shora"! – and he went on his way. The rich man and his wife, with hearts bursting with joy, returned home, realizing the generosity of the Lord God. The old woman became pregnant, and when her time came, after twenty days of labor, she finally gave birth to a son. They slaughtered a mare, gathering the lower people. They slaughtered a swift mare, gathering the upper people. They slaughtered a spotted mare, gathering the regional people. "There is a thirty-day game, a forty-day feast," they say, and they called the people to celebrate. The khan of the thousand-house Zhasyl Turks, Ali Khan, and his wise man Alibi said: – The forty-house Tamas are showing off their wealth and holding a feast. They did not give me the desired spotted horse. Let no one from our Turks attend this feast. May the soup remain unconsumed, and the meat remain uneaten! Let them not know whom to give it to, let them be in despair! – and none of them went to the feast, nor did they take anything even if offered. Shora reached the age of five. He went out to play the game of asyk with the forty children: – Oh, brothers, brothers, let’s go to that group, let’s play the game of asyk, – he said. Then the Tamas children began to protest: – My dear, they are many, and we are few. Let’s not go to them, let’s not fall into trouble. They will bury us alive, strip us like a bird. They play with the asyk as if it were a single ball. They have pierced our hearts, hardened our tongues; if we go, we will die, – they said. – Come, brothers, brothers, Let me go ahead and die, Let me see with my own eyes! If they make a noise in numbers, I will give them a punishment! You go and start the game; I will go to the horses and ride the spotted horse, and I will come back quickly! – and taking the bridle in his hand, he tucked the saddle under his arm and headed for the horses. When he reached the horses, the spotted horse neighed, saying: "Oh my dear, my master has just arrived!" and when it nodded its head and came to him, he took the bridle, put the saddle on it, and rode bareback. When he arrived, the thousand children were doing as they pleased to the forty children, stripping them like birds, and placing the dawn that would not rise and the sun that would not set on their heads. Then Shora said: – Is your land snowy, That the wheelbarrow does not move? As if it has eaten the little, Is your land headless? If what you seek is a fight and a brawl, Come to me! – when he said, the leader of the thousand children was a bald boy. He said: – The red bald with pheasant feathers, The top hair is bald, Shoot down the lone one, Wipe out the lone one, Pull down the lone one, Knock down the lone one! – and he began to shout, seeing both the long and the short. He killed all the thousand children. – Did Allah bring me down, or did a man bring me down? – and the forty children did as they knew to the thousand children. They pulled the pheasant-feathered red bald's mane, took his gun. They turned him into a bloody mess, astonishing those who saw it, and beat him while rolling him like a sheep. – Whatever you see, tell your people, – he said, taking revenge on the forty children from long ago. The pheasant-feathered red bald went before Khan Karakhan and wise man Alibi: – Your Majesty, I have a complaint! – he said. – If you have a complaint, speak! – they said. – The other day, there was a hero named Shora, The sign of his bravery – He was the tallest among this group! The other day, if Shora grows up, If he rides a horse, He will make a feast for your ten houses. He will also load the horse. He defeated a thousand children, He made it look like a place to enter. Do not say he will not do it to us, My lord Karakhan, My lord Alibi, He will do this to you too! – he said. As wise as Alibi was, What he coughed was a cough, What he spat was a spit: – What is there to not wipe out The forty-house Tamas? Let’s go, let’s ride! – he said. Khan Karakhan said: – The forty servants have the strength of forty men, and he alone has the strength of forty heroes. We cannot match him! – he said. – Narik was my friend; Alibi would not let it go. Let him inform his people, whether it be about his livestock or his only son. Let him be frightened, let him flee, let him find his people and land! – and he sent a message. The forty-house Tamas began to panic day and night. They could not wake Shora. When Shora slept, he would sleep for twenty days, and they could not wake him. – What shall we do? – they panicked, and the forty children said: – Leave the forty donkeys and the kumys and go! – they said. The people fled in fear. The forty children stayed with him. At one time, when the time for him to wake up came, Shora woke up. The people were gone, everything was quiet. The forty donkeys were with him, and the forty children were around him. – What is this? – he was startled. The forty children explained the situation. – The people of the thousand-house Zhasyl Turks fled when they said they would "attack." We stayed with you because we could not bear to part with you, – they said. – Oh, then do not die for me. Find your people while you are safe! With the forty donkeys, How can I manage alone? If God raises me, I will bring the end of times To the head of the Turks. If Allah keeps me safe, One day I will catch up with you, And I will follow you, – and he gave permission to all. He piled the forty donkeys in the open field. He grazed the forty donkeys alone. As Alibi was coming, he saw Shora from afar: – Look at that scoundrel! Let him lie down and vomit blood! "If he is a khan, he will send for the treasure; if he is a commoner, he will send for me!" – he said. Then Shora spoke: – If you take the treasure, Take it to the khan. If what you desire is the spotted horse, Take it by showing your strength! – he said. Then Alibi said: – Do not take the treasure, Do not take it to the khan, This is not the khan's wish, Do not take it, do not fall into trouble! – Shora stood up and said: – Take the treasure, Take it to the khan! If you do not take it, you know yourself, The sister you saw yesterday Will be needed again one day, May your blood not spill! – he said. Alibi's cough was a cough, What he spat was a spit, Like a falcon, he lunged forward, Rushing towards the boy, Then Shora lunged, Striving like a hawk. Unable to contain his anger, he grappled with Alibi and took him to the top of a hill, throwing him down. After Alibi fell from the horse, the remaining forty panicked and fled towards the impassable water. They stretched their necks like eagles, outpacing the ground. They rolled the forty into forty different places, leaving them scattered. Taking the forty donkeys and forty horses, he followed his people. The people said, "The heavy camp of the Zhasyl Turks has come!" and fled, leaving their livestock and belongings behind. He went alone and stopped his people. The people settled down quietly. He was about to lie down to sleep when his mother said: – Do not lie down, my son, – she said, – Once you lie down, you will not wake up for twenty days. If the thousand-house Zhasyl Turks come after us, they will kill you and raid the people. You have a place called Qazan, and a people called Tamas. If you can leave safely from us and reach your relatives while you are alive, even if the Turks come, they cannot touch our little ones, – after saying this, the boy jumped up, hearing the words "You have a people, you have a homeland," and he became happy, spurred the spotted horse, and set off, shouting "Shu!" Then Shora said as he was walking: – In the heart of the Turks, On the high hill of Shambyl, Where the forty-house Tamas has settled, There is no one who has worn unclean clothes, Who has not spoken to God, Who has not traveled a day's journey, Who has not stuck his head into another's house. He is a khan of his own, He is a lord of his own, I am Shora, the son of Narik, I am going to Qazan. Until I reach Qazan, May it not rain, may it not snow, May it not snow, may it not freeze, If it does not freeze, may it rain blood, Why should I turn my horse's head?! Then as Shora was coming, he saw Tasyrl the marksman lying at the head of a stone spring. "Because he had no arrows to shoot, no sword to fight, he killed Alibi," it was said that Khan Karakhan had sent: – Go ahead and wait for him, hiding, and shoot Shora, killing him alone, and come back boiling with rage! – he said. Tasyrl the marksman could see from a day's distance and hear from the southern side. When Shora saw Tasyrl the marksman, he spoke to his horse: – Oh my dear Shubaar, You have a mane on your neck, You have lungs and a belly. If you are not an animal, You are a wise creature among men. Do not let that wicked one Load his gun with bullets, Do not let him take up arms, When he stands up, Do not let him rise from his place, Do not let him turn his neck To look around. In the blink of an eye, Bring me to him, Grab him by the throat, Throw him to the ground, Let my strength be free, Let me start a movement, Let me wipe out the enemy, My dear, what strength do you have?! (Horse's words:) – You are Shora, and I am Shubaar, From my mane, a gust of wind will blow. When I rush, I will choke you if you are near. My four legs are made of steel, I have wings like a flying bird. When I gallop and shout "Shu!" Who can withstand my speed?! If you feed me with tail fat, If you weigh me down with two poods of sand, Shu, my Shubaar, if you say "Shu!" When I run for thirty days, Then I will sweat from me. You said you would test me, I will do as you said. I will cry to God, In this world, who can match us, Who can be like us? – and the horse galloped away. As soon as he opened his mouth to say "Go," he reached and grabbed Tasyrl the marksman by the throat. – Spare me, hero, spare me! "I thought I was a hero too," I used to say. I am not a hero; I am a coward; you are the true hero. Let us embrace and be friends, – he said. – Alright, let’s be friends. But later, people will say: "Since Tasyrl the marksman and hero Shora could not grapple with each other, they became friends." Let it be clear that I won and you lost. If your intention to be friends with me is true, give me one of your ears! – he said. When you tie your life like a fly, when you tie a drop of your blood to yourself, if you do not give me one of your ears, what kind of friendship is that?! – he said. – Alright, alright, better to sacrifice an ear than to face another calamity! If you ask for it, that ear is not lost in the field. Let it be a pattern left behind for the future generations! – and he cut off one of his ears and gave it to Shora. Shora took it, put it on his belt, and let him go safely to his people: – If you go, greet your lord Khan Karakhan. To his five-gated abode, "Shora has left," let them not covet my remaining livestock and people. I have a land called Tamas, I have a place called Qazan. I will go to that land until I turn back, let them not harm my old mother and father, my living relatives, my livestock in the pasture, – and he went on his way. As he was walking, There lay a dry, barren land, A desert where no wild ass roams, A lake called "No bird lands." There lay a multitude of livestock, An old man setting traps. Then the old man raised his head and spoke: – May the road be blessed, may the road be blessed, May you be well and strong! Your horse's hair is thick, It seems to have seen many attacks, Your brow is furrowed, It seems your night’s sleep has been disturbed. You are the child who has milk on your lips! When I look ahead and behind, You blaze like a fire. Like a hungry eagle, You are poised like a falcon, Where are you going?! – If you ask about my great-grandfather, I am the one who walks with the cry of "Black Bull," I am the forty-house Tamas. If you ask about my father, I am Shora, the son of Narik. I am going to my place called Qazan, To my people called Tamas To get acquainted. – Shora, son of Narik, there is a day that God will show you! – and he jumped up, – Oh, my brother, my heart, my lungs, my kidneys! – and he jumped up and began to greet him. They were relatives of his father. – What are you doing in this desolate yellow steppe? – they asked. – Oh, my dear, is there not a saying, "The crow eats the fallen goose"? Once we were all together, our livestock were safe, when the Kazakhs attacked the Kalmyks, they put a boy named Sadyrkul at the bottom of the bag. That Sadyrkul grew up, found his people, and brought an army from the Kalmyks, and in a short day, he attacked our people forty times, taking our livestock and not being satisfied, like a star in the sky, he selected and took ten girls. I heard that there is no man born among our people to go look for him, and I am setting traps on his path. – Is there anyone in your land who can recognize a man besides you? – they asked. – There is an elder named Esim, he is not idle either. He gathers those who eat and rest: "Let’s go to the Kalmyks," he is probably dragging those who cannot ride a horse. He will meet you on your way, – and they parted ways. As he was walking, a large group of people came directly towards him. There was one sitting there, looking like a burnt log, with no sign of leading anyone. – May the road be blessed, may the road be blessed, May you be well and strong! Your horse's hair is thick, It seems to have seen many attacks, Your brow is furrowed, It seems your night’s sleep has been disturbed. You are the child who has milk on your lips! Your face looks warm, My heart is melting, Your two eyes are anxious, Like a hungry wolf, My dear, where are you going? – he said. – If you ask about my great-grandfather, I am the one who walks with the cry of "Black Bull," I am the forty-house Tamas. If you ask about my father, I am Shora, the son of Narik. I am going to my place called Qazan, To my people called Tamas That is where I am heading, – when he said this, the burnt old man jumped up and cried: – Oh my dear, is this my reality or a dream?! Is it true that I see you? – and he rushed to embrace him, kissing him on one side and then the other, saying, "I have just seen the light of this world!" – and he cried, unable to suppress his sobs. – Oh, my dear, may God grant you life, let your joy be seen by the next generations! Go to Qazan, your friends are there, your mothers are there, your sisters are there, let them see you and rejoice! "A large army is the sacrifice of the people, a guard is the sacrifice of the hand." We are all sacrifices that have come out of the egg. Now even if we die, we are grateful to God. When you give birth to a son like you, it is equal to us even in death, – he said. – Oh, brothers, do not say that, say this: "God has given you." When there is no enemy to shoot, no hero to fight, no equal to resist: "Where has the spear-wielding hero of this people gone? Did all the men die in my time, and are the remaining ones women?" – while I was looking around with my eyes wide open, how can I do it?! How can I go to the side of the remaining children and women?! Let’s go, where is the enemy, "where is the enemy?" – and he ordered me to be taken there. Leave this heap of scattered, noisy people, when they see a person, they will be frightened and lose their spirit. When the enemy sees this, they will crush us, – after saying this, he turned back the crowd: – I will see the joy of my dear, I will go ahead and find death myself! – and he walked with forty men with Esim the elder. After separating from the crowd, Shubaar the horse began to prance this way and that, not standing under Shora, and after hurting his hand: – Come, brothers, let’s test the horses in the wilderness, let’s see who can run! Let it be a good omen, – and when he said "Go!" Shubaar the horse did not listen to him and disappeared from sight. Those who saw it were left with their mouths open, their nostrils flared, staring blankly at the sky, not knowing whether to move forward or turn back. They were astonished, their feet moving forward while their bodies seemed to be retreating. Shora, knowing that he could not stop after that, flew to the top of the Kapshagay mountain, which reached the sky, soaring like a bird. When he looked back, he saw the thick army of Kalmyks crawling like black worms, moving like ants, their toes bending, their ribs aching. "I will not go out in front of them; it would be foolish; I will follow behind," – he thought, and from the high ground, he darted down into the low ground, quickly catching up with them. He was so startled that he could not even speak to ask for directions. – What are you doing? – they asked. Then he replied to Sadyrkul: – I have dug a ditch, I have been searching for water in vain. I have lost something, I have been looking for nothing. There are no six horses, There is no hundred-weight bay horse. What can I do? Its bell was jingling, Its gait was staggering, Its bag was made of velvet, And I have no ten horses. He recognized the words. Just startled, those words came to his mouth: – Shoot down the lone one, Wipe out the lone one, Pull down the lone one! – he said. While he was babbling about this and that, without letting him speak, he pressed him to his side and rolled him down the Kapshagay mountain, then returned and attacked the thick army like a sheep. He slaughtered them, cut their noses, buried them alive, stripped them, and left them scattered. Alone, he climbed to the top of Kapshagay and rested while the forty men behind him were terrified, their spirits gone, and they barely managed to reach him. – What did you see, what did you know? – Is there a sight of the people or the enemy? – when they asked: – I saw nothing. There is someone rolling here. I have not spoken to anyone, – he said. When they went there, it was Sadyrkul. – What are you doing? – they asked. – Do you think I am mad to lie here of my own free will? A hero named Shora, son of Narik, came out, and he alone is great, like a dust cloud, he has beaten me, crushed my toes, burned my skin, and rolled me like a head of cabbage, what should I do if I do not lie down?! – he said. Then they cut Sadyrkul's nose, and they all gathered together, rising and setting off to attack the remaining Kalmyk people, stabbing, trampling, crushing, and thoroughly gutting them, taking all the livestock and people that had fallen into their hands, chewing the heads of those who had come to face them, driving away the livestock of those who did not resist, turning their sons into firewood and their daughters into wives, returning safely to their homeland, filled with red silk and white cloth, and they filled Qazan. The forty-house Tamas had been taken away by the thousand-house Zhasyl Turks, led by Karakhan. Tasyrl the marksman said: – Do not touch this; it will lead to trouble, – he said many times. No one listened to his words. "The dust of the foot, the voice of the lone one, will it be heard?" After that, Tasyrl the marksman came alone as a messenger. Hero Shora took Tasyrl the marksman with him and went alone to attack the thousand-house Zhasyl Turks, stabbing, crushing, and driving them away, and brought the people back safely to their many herds in Qazan. Thus, all his goals were achieved, and he reached the end of his journey. In our childhood, we used to hear: "If you ask about Tamas, hero Shora fought everywhere. He took all the wooden pens, summer pastures, and winter camps. Will you give your child for that? In the end, they said: 'The Russians will take this land!' and fled to Istanbul," we hear.