Қоңқа қарт пен Төле

Қоңқа бидің жасынан жауға бірге аттанып жылқы алысқан, дауға бірге түсіп олжа табысқан Жыланкөз деген досы болыпты. Екеуі екі ауылдың адамы болғанына қарамастан, бір анадан туғандай тату өсіпті. Қоңқа қартайып, жетпістен асқан шағында: – Қой, мен сол досымды бір көріп қайтайын. Жасымда бірге жүрген жолдасым еді ғой, амандық-есендік айтысайын. Досым әлді болса, сауын бие, жүк артатын түйе сұрап алайын, – деп жолға шығады. Жол үстінде бір бала кездеседі. Жөн сұраса ол да Жыланкөздің ауылына бара жатыр екен. Олар жүріп келе жатып сәске түс кезінде көп жылқыны көреді. Жылқының көптігі соншалық – кіші бесінге дейін шетіне шыға алмайды. Сонда жолсерік бала: – Ата, мынау жылқы қандай байдың жылқысы болды екен? Білесіз бе? – деп сұрайды. Оған Қоңқа би: – Қарағым, бұл нысапсыз деген байдың жылқысы, – дейді. – Нысапсыз деген қандай бай? – Балам, айтайын. Нысапсыз деген осы малды жия берген, өсіре берген, көбейте берген. Бұл нашарға, кедейге қайырымы жоқ, ат майын бермейтін байдың малы. Екеуі одан әрі жүріп келе жатады. Кенет жалпақ далада жайқалып өсіп тұрған қалың егіннің үстінен түседі. – Ойпырмай, ата, мынау қандай адамның егіні болды екен? Көз жауын алып жайқалып тұр ғой. Мынау бір байдың егіні-ау! – дейді бала. – Ә, шырағым, бұл қайырсыз деген байдың егіні. – Қайырсыз деген бай ма? Қай ел болады, ата? – О, шырағым, оны айтайын. Бай бір өзі пәлен адам жалдап осынша жерді айдатты. Арзанға жұмыс істетіп, еңбегін бір жеді. Енді егінді біреудің еңбегімен орып, қырманға салады. Бастырып қамбаға құйды. Мұның бәрін өзі істемейді, біреуге істеттірді. Сонан соң елде астық болмай қалған жылы қымбатқа сатады. Өзі жан қинамай үйде май шайнап жатады. Ендігі жылы тағы егеді. Енді екі есе адам жалдайды. Жылдан-жылға осылай кете береді, одан жұртқа пайда жоқ. Ел ашыққанда қымбатқа сатады. Мұның қайырсыз болатын себебі – осы. Түсініп ал, балам. – Түсіндім, ата! Екеуі келе жатса бір жерде көп адам жиналып, көр қазып жатыр екен. – О, балам, – дейді Қоңқа би, – анау жиналған топ адам кімдер? Көзің жетік қой, қарашы? – дейді. Бала қарайды: – Ата, өлген адамды қойғалы көр қазып жатқан кісілер көрінеді. – Ендеше, сен барып біліп қайт. Көметіндері өлген адам ба екен, тірі адам ба екен, соны сұрағын. Бала шапты да кетті. Барып көр қазып жатқандарға сәлем берді. – Сіздердің жерлейтіндеріңіз өлген адам ба, тірі адам ба? Кісі өліп, жаны күйіп тұрғандардың біреуі: – Не деп былшылдайды мынау? – дейді, екіншісі келіп қамшымен басынан салып жібереді. – Иттің баласы, не оттап тұрсың?! Бозбалалардың екі-үшеуі жабыла кетіп еді, бір қариялау кісі: – Тоқтаңдар! – дейді айқайлап. – Әуелі жөн сұралық. Қайдан келе жатқан бала екен, білейік. Бала жөн айтады. – Балам, сен не дедің? – Мен көміп жатқандарыңыз өлі адам ба, тірі адам ба дедім. – Қарағым, осы сөзді өзің айтып тұрсың ба, жоқ басқа біреу айтқызды ма саған? – Қасымда үлкен кісі бар еді. Сол кісінің атқосшысы едім. Мені осылай сұрап кел деп жіберіп еді. – Апырм-ай, мұны сұраған қария тегін адам емес екен-ау! Қой, баланы ұрмаңдар, жігіттер. Мұнда бір мән бар. Сол қарияны біреудің барып шақырып келіңдер. Екі жігіт қуып жетіп, сәлем беріп: – Ақсақал, бір қадірлі адамымыз қайтыс болып, соны қойып жатыр едік. Ілгерінің жолы, өлікке Құран оқып аттаныңыз, – дейді. Қоңқа би: – Ә, онда болса, жарайды, – деп атының басын бұрып келеді. Өлікті қойып болған соң, көпшілік: – Ақсақал, алыстан келе жатыр екенсіз. Өзіңіз де бір қадірлі кісі көрінесіз. Бұл кісі де қадірлі адамымыздың бірі еді. Мына баланы бізге жіберген екенсіз. Бала шауып келді де бізден: – Қойып жатқан өліктеріңіз өлген өлік пе, болмаса тірі өлік пе? – деді. Соны көріп шыдай алмай осында тентек бозбалаларымыз қол көтерді. Баладан мұның қалай деп сұрадық, «өзің бе, жоқ, саған біреу үйретті ме» деп еді, «сол кісі сұра деді» деп шынын айтты. – Ә, дұрыс. – Сізден сұрайтынымыз, мұны қалай айттыңыз? Бұл өлі өлік пе, жоқ тірі өлік пе дегеніңізді түсіндіріңіз? – Ә, оны дұрыс сұрайсыңдар. Тірі өлік пе дегенім – артында өзіндей болатын бала-шағасы бар ма, ас-су беретін мал-жаны бар ма дегенім. Ал өлі өлік пе дегенім – өзіндей боп өсетін артында бала-шағасы жоқ болса, мұның аты шын өлік, шырақтарым. Осының қайсысы екенін білгім келіп еді. Бұл өлік осының қайсысы? – Уә, ата, артында баласы бар, ас-суына жарайтын мал-жаны бар, дәулетті кісі. – Ауылға жүріңіздер, мейман болыңыздар, – дейді көпшілік. – Шырақтарым, маған ауылға қонуға болмайды. Мен түздің адамымын, – дейді Қоңқа қарт. Жолда келе жатып бала: – Ата, түздің адамымын дегеніңіз қалай? – деп сұрайды. – Қарағым, өзің аңғарымпаз, адал бала екенсің. Сенің атың кім? – Атым – Төле, ата! – Төле, қарағым, түздің адамымын дегенім – көпшіліктің, халықтың адамымын дегенім. Бата берейін, сені түзде кездестіріп, серік болдым. Мен секілді сенің де өмірің түзде өтсін, түздің адамы бол, балам, – деп бетін сипайды қарт. Төле есейген соң жол үстінде жолыққан Қоңқа қартты үнемі құрметпен еске алып, өзіне ұстаз тұтқан екен.

Once upon a time, there was a friend named Zhilankoz who had fought alongside Kónqa Bi since their youth, stealing horses together and sharing in the spoils of disputes. Despite being from two different villages, they grew up as if they were born from the same mother. As Kónqa aged and reached over seventy, he said: – Enough, I should go see my friend. He was my companion in my youth; I want to check on his well-being. If my friend is well, I will ask for a milking mare and a pack camel, – and he set off on his journey. On the way, he met a boy. When he asked for directions, the boy was also heading to Zhilankoz's village. As they walked, they came across a large number of horses at midday. There were so many horses that they couldn't reach the edge until the afternoon. The boy then asked: – Grandpa, whose horses are these? Do you know? – Kónqa Bi replied: – My dear, these belong to a man called Nysapsyz. – – What kind of man is Nysapsyz? – My child, let me explain. Nysapsyz is a man who gathers, raises, and multiplies livestock without mercy. This is the property of a rich man who has no compassion for the poor and does not share horse fat. They continued walking. Suddenly, they came across a vast field of flourishing crops. – Wow, grandpa, whose crops are these? They are so beautiful! This must belong to a wealthy man! – said the boy. – Ah, my dear, these belong to a man called Qayyrsyz. – Qayyrsyz? Which country is he from, grandpa? – Oh, my dear, let me tell you. The rich man hired many people to work this land. He pays them little and takes all the labor for himself. Then he harvests the crops with someone else's labor and stores them in the granary. He fills the barn without doing any of the work himself, having others do it for him. Then, in the year when there is no grain in the land, he sells it at a high price. He sits at home without exerting himself. The next year, he plants again, hiring even more workers. This continues year after year, and the people gain nothing from it. When the people are hungry, he sells it at a high price. This is why he is called Qayyrsyz. Understand this, my child. – I understand, grandpa! As they walked, they saw a large group of people gathered, digging a grave. – Oh, my child, – said Kónqa Bi, – who are those people gathered over there? You have good eyes; take a look. The boy looked: – Grandpa, it seems they are digging a grave for a deceased person. – Then go find out. Ask if they are burying a dead person or a living one. The boy ran over and greeted those digging. – Are you burying a dead person or a living one? One of the people, who was grieving, said: – What nonsense is this child talking? – and another came and struck him on the head with a whip. – You son of a dog, what are you talking about?! A couple of young men rushed at him, but an older man shouted: – Stop! – Let’s first ask questions. We need to know where this boy came from. The boy explained. – My child, what did you say? – I asked if the person you are burying is dead or alive. – My dear, did you say this yourself, or did someone tell you to say it? – There was an older man with me. I was his attendant. He sent me to ask this. – Oh my, the elder who sent you is not an ordinary person! Stop, do not hit the boy, fellows. There is something significant here. Someone go and call that elder. Two young men ran to catch up and greeted him: – Elder, we were burying a respected person who has passed away. According to tradition, please come and recite the Quran for the deceased, – they said. Kónqa Bi replied: – Ah, then it is fine, – and he turned his horse around. After the burial, the crowd said: – Elder, you have come from afar. You also seem to be a respected person. This person was one of our respected individuals. This boy came to us and asked: – Are the dead you are burying truly dead, or are they living dead? – Seeing this, our unruly young men could not contain themselves and raised their hands against him. We asked the boy how he came to ask this, and he truthfully said, “That elder told me to ask.” – Ah, correct. – What we want to ask you is, how did you phrase it? Can you explain what you meant by asking if it was a dead person or a living one? – Ah, you ask a good question. When I asked if it was a living dead person, I meant if they had children and livestock to provide for them. When I asked if it was a dead dead person, I meant if there were no children to grow up like them, then that is truly a dead person, my dear ones. I wanted to know which of these it was. Which one is this dead person? – Yes, grandpa, they have children and livestock to provide for them; he is a wealthy man. – Come to the village, be our guest, – said the crowd. – My dear ones, I cannot stay in the village. I am a man of the steppe, – said the old Kónqa. As they traveled, the boy asked: – Grandpa, what do you mean by being a man of the steppe? – My dear, you are observant and honest. What is your name? – My name is Tóle, grandpa! – Tóle, my dear, when I say I am a man of the steppe, I mean I am a man of the people, of the community. May I bless you; I met you in the steppe and became your companion. May your life also be spent in the steppe, be a man of the steppe, my child, – and the old man stroked his face. As Tóle grew older, he always remembered Kónqa Bi with respect and considered him a mentor.