Төле бидің туы

Бүкіл исі қазаққа кемеңгерлігімен үлгі-өнеге болған Төле би тоқсан үш жасында дүниеден өтті. Төленің өз өсиеті бойынша көп жыл билік құрған Ташкент қаласына, әйгілі Бабырдың нағашы атасы Жүніс ханның жанына апарып жерлемекке халық жинала бастады. Төле би мекен еткен қасиетті Қазығұрт топырағынан Ташкентке дейін қаншама қашық жер екені белгілі. Мәйітті жеткізудің өзі оңай соқпайды. Көпшілік сол қиындықты ойға да алар емес. Қазақтың дана ұлын қолдан түсірмей жеткізбек. Биді соңғы сапарға шығаруға дайындық жасалып жатқан кез. Жұрт абыр-сабырмен жүрген сәтте Төленің қырғыз әйелі жоқтау айтылып жатқан қаралы үйден сытылып, сыртқа шықты. Ері көз жұмғалы жылаудан көз ашпаған оның көзі қызарып, қабағы ісіп, жағы суалып кетіпті. Қаралы топқа қызмет көрсеткен ауыл адамдары әрі-бері жүгіріп жүр. Қолдарына таяқ ұстап «ой, бауырымдап» жылап, Өтебай мен Әлібайдан тараған ағайындар арасында Төленің өз ұлдары да тұр. Солардың арасындағы өз ұлы Қожамжарға көз тоқтатып қараған еді, бірақ ол анасын байқаған жоқ. Өзіне шақырып алудың сәті түсер емес, жанына өте берген балаң жігітке ұлының өзіне жолығып кетуін тапсырды. «Анаң шақырады» деген сөзді есіткен соң Қожамжар да шетке шыға бергенде, анасы «бері жүр» дегенді ыммен ұқтырып, бұрыла берді. Ұлы жайымен соңынан ілесіп келеді. Шеткері шыққан соң ұлы «не айтасыз, апа?» деген сауалды жүзбен анасына қарады. – Балам, атадан ағалы-інілі туысың көп болғанымен, анадан жалғызсың. Қазақтың «күндестің күлі де күндес» деген сөз бар. Әкең барда ол білінбейтін. Енді су бетіне қалқып шыққандай, сүйелдей көрінетін боласың. Сондай сәттерде әйелдер ғана емес, балалар арасында да кикілжің болуы мүмкін. Сол кезде жалғызсырайсың-ау, балам, – деп ауыр күрсінді. – Ой, апа-ай! Сіз де қайдағыны айтады екенсіз! – деді Қожамжар. Ұлынан мұндай сөз есіткен ана оған жанарын қадай қарады да: – Әкең болса, дүниеден өтті. Туыстарың әлі-ақ түрткілейді. Оны аман болсақ, көре жатармыз. Қазіргі айтарым мынау: жылқыдан ту бие алдыртып, тез арада сойдыр, мен дастархан қамын жасайын. Қос түйеге екі киіз үйді арттыр! Отын, су мен қазан-ошақты өзім қамдаймын. Әкеңді жер қойнына тапсырған соң сүйекшілер қайтар жолда біз қос киіз үйді тігіп, күтіп тұрайық. Жол ұзақ шаршайтындар бар, сусайтындар бар. Үйімізден бірінші болып дәм татырайық, – деді. Сүйекшілер халықтың бір асыл ұлын жер құшағына тапсырып, қайтып келеді. Ыстық күн таңдайын құрғатып, қабырғасы қайғыдан жаншылған көп халық ауылға қайтып келе жатты. Ұзақ жол жүріп, шұбырған аттылы-жаяу адамдардың еріндері де шөлден кезеріп кетті. Аз ғана аялдағылары келгенмен, олай етуге болмайды. Көпшілік қарсы алдында тігілген қос үйді, будақтаған түтінді көздері шалады. Осы сәтте топ ортасынан Төленің ұлы Қожамжар суырылып шығып, алда келе жатқан Қазығұрт өңірінің пірі болған ишанның атының шылауына келіп жармасты. – Ата, ататай! Қай бала әкесінің жамбасы жерге тигеніне күйзелмейді. Алланың әміріне қалай қарсы боламыз. Тағдыр ісі, тумақ бар да өлмек бар. Көнбеске лажымыз жоқ. Әкеме көрсетер құрметімнің бірі болсын. Мынау тігулі тұрған қос киіз үй менің шаңырағым. Аттан түсіп, Құран оқып, дәм-тұз татып кетіңіздер, – деп қиыла сұрады. Өксігін баса алмай тұрған жігітке бір сәт үнсіз қарап қалған ишан атының басын үйге қарай бұра берді. Қаралы киім киген Төленің қырғыздан алған әйелі дауыс сала жылап, сүйекшілермен көрісуге шықты. Қаралы топ осылай еріксіз кідірді. Ақсақалдар киіз үйге жайғасып, жастар жағы сыртқа төселген көрпеге отырды. Құран оқылып болған соң дастарқан жайылып, ас пен сусын әкелінді. Сол кезде Төленің көзі тірісінде ұстаған ілмек белгісі бар, желегін қара қыжыммен көмкерген туы оң босағаға қойылған еді. Қожамжардың анасы сол туды алды да, әбдіреге салып қойды. Құран оқылып, бата қайырылып, жұрт орнынан тұра бастады. Қожабек пен Жолан туды алайын десе, орнында жоқ. Жұрт сасқалақтап, басқа балалары түс көргендей таңдана қарап қалды. – Ту қайда? Ту қайда? Осы кезде Қожамжардың шешесі: – Неге айқайлайсыңдар! Мен де әкелерің Төленің етегі тиген некелі әйелімін, балаларым. Мен сендердің аналарың болсам, осы үй де Төленің өз шаңырағы. Ту осында бүгін тігілді, қашан жылы берілгенше осы шаңырақта сақталатын болады, – деді. «Тудан айырылу – биліктен айрылу деген сөз. Бұл қалай болғаны? Қолмен ұстап келіп, айырылғанымыз ба, жоқ, олай етуге болмайды. Алда күтіп отырған ел бар. Туды алып кетіп, үлкен үйге тігуіміз керек», – деп ойлаған өзге балалары дау айта бастады. Тіпті айқай шығып, дау туды. Өйткені бұл үй де Төленің бір үйі, Қожамжар да Төленің өз ұлы, анасы некелі әйелі екені де рас, жаназаға жиналған халық та осы үйде алғаш Құран оқып, дәм татып отыр. Негізінен Қожамжардың анасынікі де дұрыс. Бірақ бәйбішенің үйі сүйекшілерді күтіп, қам жасап отырғанын да жұртшылық біледі. Қай жағына шығу керек? «Әрі тартсаң, арба сынады, бері тарса өгіз өледі» дегеннің кері осы. Көпшілік ел жақсыларының шешімін күткен. – Уа, жамағат! Әділдікке жүгініп, адалдықты мойындасаңдар, билікті мен айтайын, – деді ишан. – Айтыңыз, айтыңыз! – деп көпшілік шу етіп қалды. – Олай болса, ту қайда тігілсе, сонда қалуы тиіс. Енді жанжалдасудың жөні жоқ, – деп бата беріп, орнынан тұра берді. Бұл шешімді көпшілік те мақұлдап, орнынан тұрды. Осылайша Төле бидің туы Қожамжар балаларының еншісіне тиген екен. Асыра сілтеу кезеңінде Төле би тұтынған заттар мен ат-әбзелдері шолақ белсенділердің қолында кететін болған соң, оны сақтап қалу мақсатында жер қазып, жасырып көмген екен. Сол осы заттарды тығып қойған қарттардың өзі де о дүниелік болып кетті.

The wise Tole Bi, who served as a model for all Kazakhs, passed away at the age of ninety-three. According to Tole's own will, the people began to gather to take him to the city of Tashkent, where he had ruled for many years, to bury him next to the famous Babur's maternal grandfather, Junis Khan. It is known how far the sacred land of Kazygurt, where Tole Bi lived, is from Tashkent. Transporting the body itself is not an easy task. The crowd did not even consider that difficulty. They were determined to deliver the wise son of the Kazakh people without fail. Preparations were being made to send the Bi on his final journey. Amid the bustling crowd, Tole's Kyrgyz wife slipped out of the mourning house, where the lamentation was taking place. Since her husband’s passing, she had not stopped crying, and her eyes were red, her face swollen, and her cheeks hollowed out. The villagers who were serving the mourners were running back and forth. Holding sticks, they cried out, "Oh, my brother," and among the relatives descended from Otebai and Alibai stood Tole's own sons. Among them, he focused his gaze on his son, Kozhamzhar, but the latter did not notice him. Unable to find the right moment to call him over, he instructed a young man who was passing by to let his son meet him. Upon hearing the words "Your mother is calling," Kozhamzhar stepped aside, and his mother signaled him to come closer, turning away. His son followed her quietly. Once they were away from the crowd, his son asked, "What do you say, mother?" "My son, although you have many paternal relatives, you are alone from your mother's side. There is a saying among the Kazakhs: 'The rival's ashes are also a rival.' While your father was alive, it was not noticeable. Now, like a wart that has surfaced on the water, you will become visible. In such moments, there can be conflicts not only among women but also among children. At that time, you will feel lonely, my son," she sighed heavily. "Oh, mother! You are saying strange things!" said Kozhamzhar. When his mother heard such words from her son, she looked at him intently and said: "Your father has passed away. Your relatives will soon start to poke at you. If we are alive, we will see him again. What I am saying now is this: bring a mare from the horses and slaughter it quickly; I will prepare the feast. Load two yurts onto two camels! I will take care of the firewood, water, and cooking utensils myself. After we lay your father to rest, let the bearers set up the two yurts on the way back, and we will wait for them. The road is long; some will get tired, and some will get thirsty. Let us be the first to offer food from our home," she said. The bearers returned after laying one of the noble sons of the people to rest. The hot sun dried the lips of the many people, whose hearts were crushed with grief, as they returned to the village. After a long journey, the lips of the horsemen and pedestrians were parched from thirst. Although they wanted to stop for a moment, they could not do so. The crowd caught sight of the two yurts set up ahead and the smoke rising. At that moment, Tole's son Kozhamzhar stepped forward and grabbed the reins of the horse belonging to the revered Ishan, who was the patron of the Kazygurt region. "Grandfather, grandfather! Which child does not grieve when his father's body touches the ground? How can we go against God's command? It is the will of fate; there is birth and there is death. We have no choice but to accept it. Let this be one of the honors I show to my father. This yurt that is set up is my home. Please dismount, read the Quran, and taste the salt of the food," he pleaded earnestly. The Ishan, who had been silently observing the young man struggling to suppress his sobs, turned his horse towards the house. Tole's Kyrgyz wife, dressed in mourning, came out crying loudly to meet the bearers. The mourning crowd was thus involuntarily delayed. The elders settled into the yurt, while the younger ones sat on the carpets spread outside. After the Quran was recited, the table was laid, and food and drink were brought. At that moment, the flag that Tole had held during his lifetime, adorned with a black fringe, was placed at the right door of the yurt. Kozhamzhar's mother took that flag and placed it on the ground. After the Quran was recited and blessings were given, the people began to rise from their places. When Kozhabek and Zholan went to take the flag, it was not there. The crowd was bewildered, and the other children looked on in astonishment as if they had seen a dream. "Where is the flag? Where is the flag?" At that moment, Kozhamzhar's mother said: "Why are you shouting? I am also the lawful wife of your father Tole, my children. If I am your mother, this house is also Tole's own home. The flag was set up here today, and it will be kept in this household until it is warmly given," she said. "To lose the flag means to lose authority. How did this happen? Did we bring it here only to lose it, or is that not how it should be? There is a people waiting ahead. We need to take the flag and set it up in the big house," thought the other children, and began to argue. In fact, there was a commotion and a dispute arose. Because this house is also one of Tole's homes, and Kozhamzhar is indeed Tole's own son, and his mother is his lawful wife, it is also true that the people gathered for the funeral first read the Quran and tasted the food in this house. Essentially, Kozhamzhar's mother's claim is also valid. However, the first wife’s house is preparing and waiting for the bearers. Which side should they take? This is the reverse of the saying, "If you pull too hard, the cart will break; if you pull too gently, the ox will die." The crowd was waiting for the decision of the respected elders. "O people! If you seek justice and acknowledge honesty, let me speak about the authority," said the Ishan. "Speak, speak!" the crowd shouted. "Then, wherever the flag is set up, it must remain there. There is no need for further quarrels," he said, giving his blessing and rising from his place. The crowd approved this decision and also rose from their places. Thus, Tole Bi's flag was passed to the children of Kozhamzhar. During the period of excess, since the items and horse gear used by Tole Bi were being taken by the short-sighted activists, he had buried and hidden them to preserve them. Those old men who had hidden these items also passed away.