Келісімге келтірілген қаһарлы сөз (VІІ нұсқа)

Абылай ханның заманында қалмақтың Қоңтажы деген ханы қалың қолмен келіп, қазақтың бейбіт жатқан елін бір шетінен шауып кетеді. Қоралы қой, үйірлі жылқы әкетеді. Құл етемін деп ұл әкетеді. Күң етемін деп қыз әкетеді. Елдің ақсақалдары, игілікті азаматтары: «бұл қорлық-зорлыққа қалай шыдаймыз» деп Абылай ханға келеді. Абылай хан кең пішіп, терең ойлайтын адам екен. – Олай болса, елші жіберіп алдынан өтейік. Ісіміздің әділ екеніне бүкіл халқымыздың көзі жетіп отыр ғой, – депті. Сол Қонтажы ханның еліне қазақ ішінен көп кісі жиналып, жүргелі жатады. Елшілерді шығарып салу үшін көп халық жиналды. Елшілердің басшысы болып Тайкелтір би де жүргелі жатады. Ол кезде Қазыбек тайға мініп жүрген бала екен. «Ағаларға еріп, атшы болып мен де барайын» деп бала Қазыбек хан Абылайға арыз етеді. Абылай сонда тұрып: – Меселің қайтпасын, балам, бара ғой, – дейді. Сонда көп аттардың дүбірінен делебесі қозған Қазыбектің өзі мінген Телқоңыр тайды ортекедей ойнатып, шап-шап аспанға шапшытқаны Абылайдың назарын балаға тағы бір аударғандай болады. Тайға мінген баламен сөйлесуді қызық көрді ме, әлде баланың шалымын тағы бір байқайын деп ұйғарды ма, Абылай оны өз қатарына шақырып алып: – Балам, атшы болғың келе ме, басшы болғың келе ме? – деп сұрайды. Сонда тайшы бал көп кідірместен: – Жол көрген ағаларым тұрғанда, қайдан басшы болайын. Атшы болсам да жарайды, – депті. Абылай қарқ-қарқ күліп: – Дұрыс-ақ, балам, дұрыс-ақ. Алғашқы жолың атшылықпен басталсын, – деген екен. Көз көрім жерге дейін елшілерді шығарып бір дөңнің басына келгенде Абылай аттанып бара жатқандардың бәрін тоқтатып тұрып, былай депті: – Жау алдында жасық елдің адамына ұқсамаңдар. Көсем болып ел бастау, шешен болып сөз бастау, бәрінен де тағдырын шешетін сөз бастау оңай емес, – дейді. Абылай хан елшілерді шығарып салып тұрып: – «Жауластырмақ – жаушыдан, елдестірмек – елшіден» деген ел тағдырын қылыштың жүзімен де, шешеннің ті лі мен де шешетін кез болады. Қайткенде де Қонтажыға құлақ кесті құл емес екендеріңді естен шығармаңдар! «Тауында ғы түлкіні бабындағы тазы алар, тозғындаған аққуды топ танған қарға алар» деген, үлкендеріңді кішілерің сыйлаңдар. Орынды жерде кішілеріңді де тыңдаңдар. Басшыларың Тайкелтір би болсын. Атшыларың мына тайлы бала болсын. Атшыдан бастап басшыға дейін ел намысы үшін бара жатқандарыңды еш уақытта естен шығармаңдар. Қоңтажы икемге келетін болса, асықпаңдар. Егер икемге келмесе, қар суы кетпей келетін болыңдар. Ал, жолдарың болсын, барыңдар! Елшілер «Қоңтажының елі, қайдасың?» деп жүріп кетіпті. Жолаушылар күні-түні жол жүріп, боранды күндерді бастан өткізіп, аязды күндерді аттарына қар тепкізіп, асулы белдерден, айдынды көлдерден өтіп, бір күндері қалмақ елінің шетіне жетіпті. Сұрай-сұрай ханның ордасына келіпті. Қоңтажы ақпанның сақылдаған сары аязында келіп жеткен елшілерді қонақ үйге түсірмей, қоңсыларының үйіне бөліп-бөліп түсіре салады. Ал тайлы бала тайынан түспей, аттарды күзетіп тұрып қалыпты. Оны ханның ханымы көріп тұрыпты. Қоңтажы өзінің уәзірлерін жиып алып ақылдасады. – Анау тайға мінген баланы жібергені – мазақ еткені ғой. Осылармен сөйлесіп әуре болғанша түп-түгел қырып тастап, тыныш болсам қайтеді, – депті. Мұны уәзірлері де мақұл көріпті. Сонда ханның ханымы айтқан екен: – Тай дегенің – тұлпар болмасын, Бала дегенің – сұңқар болмасын! Қазақ дегеніңіз қабырғалы ел, Жүз жігітті өлтіріп, жай таба алмассың, Жүз атты жылқыға қосып, бай бола алмассың! Алдыңызға бір елден елші келіп отырғанда, хандық қалпыңызды сақтаңыз. Елшіні өлтіру бір елді қорлау болады, – дейді. Хан аз ойланып отырып: – Олай болса, осы жүздің ішінде өзіме – өзі, сөзіме – сөзі сай адам болса, сөйлесермін. Болмаса, аман-сау еліне қайтарармын. Ертең елшілерді ордама келтіріңдер! Бет-аузын көрейін, көріп тұрып сыбағасын берейін, – депті. Ертеңінде елшілер ханның ордасына келеді. Олар отырар-отырмастан-ақ буғарланған хан көлбеп жатқан аяғын жимастан: – Неге келдіңдер? – деп сұрапты. Тайкелтір би шамалап сөйлейтін, жіптің артын бағатын адам екен. Ә дегенше ақтарылмай, ханның көкейін байқайын деген оймен: – Әзізді өлеңге, ерлікті төменге балап алдыңызға келіп отырмыз, – деп сөзді ханға тастапты. Тайкелтір бидің кішірейе сөйлегені ханның мерейін өсіре, сабасына түсуіне жол ашады. Өзіне өзгені оп-оңай аузынан қағып, иііуіне көндіріп жаман үйренген тәкаппар хан: – Кешке дейін бір жауап бермесем, ат-көліктерің аманында елдеріңе қайта беріңдер! – деп қолын есікке қарай сілтейді де, сөзді келтесінен бір-ақ қайырады. Кесімді сөзді не жалғай алмай, Тайкелтір би аз-кем кідіріп қалғандай болады. Сол кезде босағада отырған бала орнынан ұшып тұрып: – Ел ебелек емес, ер көбелек емес, дат, тақсыр, – депті. Сол кезде хан көзінің асымен сүзе қарап: – Сен кім едің? – дегенде, бала кідірместен: – Халқым – қазақ, руым – қаракесек, әкем – Келдібек. Атым – Қазыбек, – деп суырылып жауап береді. – Елде жүргенде балалардың басшысы едім, қазір ағалардың атшысымын. Тай бәйгесіне бірінші рет қосылып тұрмын. «Айта түс» дегендей хан балаға өзінің алдын нұсқапты. Бала адымдай басып, ханның алдына барыпты да, оның көзінен айырмастан қарап тұрып, мынаны айтқан екен: – Ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз, Елімізден құт қашпасын деп Найзамызға үкі таққан елміз. Басымыздан намыс асырмаған елміз, Атаның өсиетін балаға Баланың айтатыны анаға. Ерлердің анты осындай, Арымнан жаным садаға! Досымызды сақтай білген елміз, Дәм-тұзымызды ақтай білген елміз. Еңкейді деп, тақсыр хан, шалқая берме, Асқақтаған хандардың Ордасын таптай білген елміз. Анадан ұл туса, құл боламын деп тумайды, Енеден қыз туса, күң боламын деп тумайды. Ұл мен қыз сенің тұтқыныңда отырса, Оларды азат етпей еліміз тынбайды. Сен қатты болсаң, темір шығарсың, Мен көмір еріткелі келгенмін. Сен қанатты ұшқан құс болсаң, Мен қуып жетер сұңқармын. Сен қабылан болсаң, Мен – жолбарыспын, Алысқалы келгенмін. Жау тілегенге жасын түседі, Табысқалы келгенмін, – депті. Хан бажырайған қалпында тұрып қалып, сәлден соң есін жиғанда таңғалдыра: – Батыр-ай, даусың қаздың даусындай қаңқылдап тұр екен. Сенің атың қаз дауысты Қазыбек болсын. Мына қасыма келіп отыршы, – деп хан балаға бір жағынан орын беріпті. Сонда Қазыбек: – Біздің елде үлкенді кіші сыйлайды. Ағаларым төрде отырса, елімнің төрде, ағаларымның төрде отырғаны. Менің төмен отырғанымның оқасы жоқ, – деп жалт бұрылып, орнынан қайта барып отырыпты. Аждаһамен алысқандай болып отырған елшілердің сонда ғана көңілі тыншып, дұшпан алдында мерейі үстем бола беріпті. Әлгінде ғана айбат шегіп отырған айбарлы хан қалбаң қағып, орнынан ұшып тұрыпты да: – Елшілерді қонақ үйге апарыңдаршы, жол жүріп келді ғой, тынықсын, – депті. Сөйтіп, ісі әділ елдің елшілері санатындағы бала Қазыбектің қиып түсер алмас қылыштай қаһарлы сөзі өрекпіген ханды қалбаң қақтырыпты. Қонтажы лажсыздан тұт қындарды босатып, тартып әкелген мал-мүлікті айып-шапанымен қайтарып береді. Жегенін қайта құсу ханға оңай болмапты. Шауып алып келген мал-мүліктерді түгелдей жинап болғанша көктем де келіп жеткен екен. Елшілер де аттарына қонуға айналады. Елшілерді құрметпен аттандырып салуға көп халық жиналады. Екі елдің адамы енді айырылайын деп тұрғанда бір жас жігіт келіп ханға арыз етеді: – Мен жылқышы едім. Жылқы бағып жүргенде Қонтажының қолы бас салды, – дейді жылқышы, – тұтқын етіп осында әкелді. Келген соң бір уәзір үстімдегі тонымды тартып алды. Еркіммен бармап едім, ұрып тісімді сындырды. Астымда жалғыз атым бар еді. Мына қйтып бара жатқан жылқы ішінде көрінбейді. Күрек тісімнен айырылып, көркім бұзылды. Атымнан айырылып, ұйқым бұзылды. Халық, осыған не айтасыңдар? Әлгі жігіт ханмен бетпе-бет тұр екен. «Хан енді қайтер екен, не айтар екен?» дегендей халық оларды қаумалай қоршап, ентелей түседі. Ойда жоқта айтылған арыз хан мен елшілерді тағы бір тығырыққа тірегендей еді. Алтын семсерін беліне байлап, жанат ішігі үстінде, қара қасқа арғымаққа мінгелі тұрған хан: – Ат дегенің – сырты түк, іші боқ бір тай шығар. Тон дегенің – тоқтышақтың терісі шығар. Оны несіне сөз етіп тұрсың? Бітіскеннен кейін қол сынса, жең ішінде, тіс сынса, ауыз ішінде кете бермес пе еді? Қайта сөз қозғаудың не орны бар? – деп теріс айналыпты. Ханның сөзі жөн сияқты. Елшілер тағы да ойланысып, аңырап қалысты. Сонда тайға мініп тұрған Қазыбек тебініп ілгері шығып: – Қалайша тіс сынса, ауыз ішінде, қол сынса, жең ішінде кете бермек? Астындағы мінген ат – қанат емей немене, Тоқтышақтың терісі – жанат емей немене, Ауыздағы отыз тіс тіс – болат емей немене. Қанатынан қайрылу, болатынан мойрылу, Жанатынан айрылу оңай емес қой. Табысқаның рас болса, еліміздің адамын қанатынан қайырмай табыс, болатымен мойырмай табыс, жаяу-жалаңаш жүре беретін ол сенің құлақ кесті құлың емес. Еліміздің ерікті ұлы көрікті болуға тиіс, – деген екен. Хан көп алдында Қазыбектен оңбастай болып осылайша тағы бір сүрінді. «Жанатыңа жанатым» деп ол үстіндегі жанатын шешеді. «Қанатыңа қанатым» деп тұлпарын жігіт алдына көлденең тартады. «Болатыңа болатым» деп беліндегі семсерін шешіп береді. Жәбір көрген жігіт ханның бергендерін қабыл алып, қара қасқа тұлпарға қарғып мінеді. Міне, осылайша қаз дауысты Қазыбектің халық намысымен қаһарлы сөзі қылышынан қан тамған қаһарлы ханды да дегеніне көндіріпті.

During the time of Khan Abilai, the Kalmyk Khan Kontalzhi came with a large army and raided the peaceful land of the Kazakhs, taking away flocks of sheep and herds of horses. He took away boys to make them slaves and girls to make them concubines. The elders and honorable citizens of the land came to Khan Abilai, saying, "How can we endure this humiliation and violence?" Khan Abilai was a broad-minded and deep-thinking person. "Then let us send an envoy to meet him. Our cause is just, and our entire people are aware of it," he said. Many people gathered from among the Kazakhs to go to Kontalzhi's land. A large crowd gathered to see off the envoys. The leader of the envoys was also to be Taikeltir Bi. At that time, Qazybek was a boy riding a horse. He asked Khan Abilai, "I want to go with my elders as a horseman." Khan Abilai replied, "May your wish come true, my son, go ahead." At that moment, the sound of many horses stirred Qazybek, and he began to play with the horse he was riding, Telqongyr, as if it were a young colt, which drew Khan Abilai's attention to the boy once more. Whether he found it interesting to talk to the boy on horseback or wanted to observe the boy's cleverness, Khan Abilai called him over and asked, "My son, do you want to be a horseman or a leader?" The boy replied without hesitation, "As long as my elders are here, how can I be a leader? I am fine being a horseman." Khan Abilai laughed heartily and said, "That's right, my son, that's right. Let your first path begin with being a horseman." When they reached a hill to see off the envoys, Khan Abilai stopped everyone who was leaving and said: "Do not resemble the timid people before the enemy. It is not easy to lead a nation as a leader or to speak as an orator; it is even harder to speak the words that determine one's fate." Khan Abilai, while seeing off the envoys, said: "There will come a time when the fate of the nation will be decided by the sword of the envoy and the words of the orator. Never forget that you are not the slaves who obey Kontalzhi! 'The fox on the mountain will be caught by the hound, and the swan in distress will be caught by the crow.' Respect your elders and listen to your younger ones when appropriate. Let your leader be Taikeltir Bi. Let this young boy be your horseman. Never forget that you are going for the honor of the nation, from the horseman to the leader. If Kontalzhi is willing to negotiate, do not rush. If he is not willing, come back when the snow melts. Well, may your journey be successful, go!" The envoys set off, calling out, "Where are you, Kontalzhi's people?" The travelers journeyed day and night, enduring blizzards and frosty days, crossing hilly ridges and lakes, and one day they reached the edge of the Kalmyk land. They inquired and arrived at the Khan's yurt. Kontalzhi, in the biting cold of February, did not let the envoys stay in the guest house but divided them among his servants' houses. The young horseman stayed behind, guarding the horses. The Khan's wife saw him. Kontalzhi gathered his ministers to discuss. "Sending that boy on a horse is an insult. Instead of wasting time talking to them, why not just wipe them out and be at peace?" he said. His ministers agreed. Then the Khan's wife spoke: "The horse may not be a thoroughbred, The boy may not be a falcon! The Kazakhs are a strong nation, You cannot kill a hundred men and find peace, You cannot add a hundred horses to your herd and become rich! When an envoy comes from another nation, maintain your royal dignity. Killing an envoy would be an insult to a nation," she said. The Khan thought for a moment and said: "Then if there is a person among these hundred who matches my words, I will talk to him. If not, I will send him back safely. Bring the envoys to my yurt tomorrow! I want to see their faces and give them their due," he said. The next day, the envoys came to the Khan's yurt. As soon as they sat down, the Khan, without folding his legs, asked, "Why have you come?" Taikeltir Bi was a man who spoke cautiously and considered his words. Without rushing to speak, he thought to gauge the Khan's mood and said: "We have come to praise your greatness and bravery," he said, leaving the words to the Khan. Taikeltir Bi's humble speech elevated the Khan's spirit and calmed him. The proud Khan, who was used to easily dismissing others, said: "If I do not give an answer by evening, you can return to your people with your horses and carriages!" and he waved his hand towards the door, then abruptly repeated his words. Taikeltir Bi seemed to hesitate for a moment, unable to connect his words. At that moment, the boy who had been sitting at the threshold jumped up and said: "Our nation is not foolish, nor are we weak, my lord," he said. At that moment, the Khan looked at him with surprise and asked, "Who are you?" The boy replied without hesitation: "My people are Kazakhs, my tribe is Karakesek, my father is Keldibek. My name is Qazybek," he said, stepping forward. "I was the leader of the children in my village, and now I am the horseman for my elders. I am participating in the horse race for the first time." As if to say "Continue," the Khan pointed to his front. The boy stepped forward and, without taking his eyes off the Khan, said: "We are a peaceful nation, So that misfortune does not flee from our land, We are a nation that adorns our spears with feathers. We are a nation that does not let pride surpass us, What a father bequeaths to a son, A son speaks to his mother. Such is the oath of men, My soul is a sacrifice for my honor! We are a nation that knows how to protect our friends, We are a nation that knows how to honor our salt and bread. Do not think that we bow down, my lord, We are a nation that knows how to trample the palaces of proud khans. A son does not come from his mother to be a slave, A daughter does not come from her mother to be a concubine. If your son and daughter are in your captivity, Our nation will not rest until they are freed. If you are strong, you will produce iron, I have come to melt coal. If you are a bird with wings, I am a falcon that will catch up to you. If you are a leopard, I am a tiger, I have come to fight. The enemy wishes for tears, I have come to meet you," he said. The Khan stood in astonishment, and after a moment, when he regained his senses, he was amazed: "Brave one, your voice is like the honking of a goose. May your name be Qazybek, the one with the goose voice. Come sit next to me," the Khan said, offering the boy a place beside him. Then Qazybek replied: "In our nation, the elders are respected by the younger ones. If my elders are sitting in the high place, it is for my people, and my elders are in the high place. It is no problem for me to sit lower," he said, turning back to his place. The envoys, who had been battling like dragons, finally felt at ease, and their pride grew before the enemy. The once intimidating Khan, who had been threatening, suddenly jumped up and said: "Take the envoys to the guest house; they have traveled a long way, let them rest," he said. Thus, the words of the boy Qazybek, sharp as a diamond sword, calmed the agitated Khan. Kontalzhi, reluctantly, released the captives and returned the livestock and property he had taken. It was not easy for the Khan to return what he had taken. By the time all the stolen livestock and property were gathered, spring had arrived. The envoys were preparing to mount their horses. A large crowd gathered to see them off with respect. Just as the two nations were about to part, a young man came to the Khan and said: "I was a herdsman. While tending the horses, Kontalzhi's men attacked me," said the herdsman, "they captured me and brought me here. After I arrived, one of the ministers took my coat. I did not go willingly; they beat me and broke my teeth. I had only one horse under me. It cannot be seen among the horses that are leaving. I have lost my teeth and my appearance is ruined. I have lost my horse and my sleep is disturbed. People, what do you say about this?" The young man stood face to face with the Khan. The crowd surrounded them, wondering, "What will the Khan do now, what will he say?" The unexpected complaint seemed to put the Khan and the envoys in another predicament. The Khan, with his golden sword at his waist, was about to mount his black stallion when he said: "The horse is just a colt with a hairy exterior and a filthy interior. The coat is just the skin of a lamb. Why are you talking about it? Once an agreement is made, if a hand is injured, it can be hidden in a sleeve; if a tooth is broken, it can be hidden in a mouth. What is the point of bringing it up again?" he turned away. The Khan's words seemed reasonable. The envoys fell silent, pondering. At that moment, Qazybek, who was on horseback, stepped forward: "How can a hand injury be hidden in a sleeve, or a tooth injury in a mouth? The horse under me is not just a wing, The lamb's skin is not just a coat, The thirty teeth in my mouth are not just steel. It is not easy to lose a wing, nor to break steel, Nor to lose a coat. If you truly have an agreement, do not take our people by their wings or their steel; they are not your obedient slaves. Our nation's free sons must be dignified," he said. Before the Khan, Qazybek stood firm, and thus he stumbled once more. "To your coat, I give you my coat," he said, removing his coat. "To your wings, I give you my wings," he said, offering his stallion to the young man. "To your steel, I give you my sword," he said, handing over the sword at his waist. The wronged young man accepted what the Khan had given and mounted the black stallion. Thus, the words of Qazybek, the one with the goose voice, with the pride of the people, even convinced the fierce Khan, who had blood on his sword.