Қаз дауысты Қазыбек туралы

Атақты Мөңке бидің қартайған кезі екен. Жанында екі атқосшысы бар, жасы он алтыдан жаңа асқан тұрымдай мүсінді, қырғи тілді қара бала үйге рұқсатпен кіріпті. – Ассалаумағалайкум! – Уағалайкусассалам. Балам, қай ұлсың? – Арғын Келдібектің баласымын. Атым – Қазыбек. Тапқыр да, аңғарғыш Мөңке жасөспірім Қазыбекке аса бір ілтипатпен қарап, ақбураның шұғасындай салалы сақал-мұртын тұтамдап ұстапты да, сөзді өзі бастапты. – Ымм... қаракесек екенсің ғой. Әкең Келдібек пен шешең Тоқмейіл түгіл, ұлы атаң Шаншар абызды білуші едім. Шешең сылтима болса да, күн батысымен екі иығында шырақ маздап тұратындықтан «Ақсақ бике» атанып еді. Шырағым, атадан үш түрлі бала туады. Бір бала әкесінен асып туатын, бір бала әке өкшесін басып туатын, енді бір бала бар, ол әкеден кері қашып туатын. Сен соның қайсысы боласың? – Ата, – дейді Қазыбек мүдірмей, – менің атадан асып туған бала болар, болмасымды алдағы өмірім, өнерім біледі ғой. Ал кері қашып тудым деу өзіңе де, өзгеге де өкініш, реніш болар еді. Әзірше өз ойым өкшесін басып тудым ба деймін. Мөңке би сөзін қайта сабақтап, тағы бір сұрақ береді: – Уа, балам! Өтірік пен шынның арасын өлшедің бе? Қаршадайынан ойын қумай, ой қуып өскен құймақұлақ Қазыбек бұған қайдан сүрінсін: – Өлшедім, ата. Өтірік пен шынның арасы төрт-ақ елі, – деп оң қолының төрт саусағымен көз бен құлақтың аралығын баса қойыпты. Мөңке би іштей тәнті болып, тағы бір қырына алады: – Уай, Қазыбек, нағашың Сүлеймен ұябөріктеу болса да, баспа еді. Жиен екенсің. Ақыл кімнен шығады, асыл неден шығады, қанат неден шығады, жанат неден шығады, санат неден шығады, ағат неден шығады, оны білдің бе? – дейді қырандай шүйіліп. Қазыбек іле сөйлеп: – Менімше, ақыл жастан шығады, асыл тастан шығады. Тату болса ағайын бірі – құйрық, бірі – жал-қанат содан шығады. Қой терісін қорлама, жанат содан шығады. Халқы үшін қарттар қам жесе, санат содан шығады. Өнерсіз болса бозбала, ағат содан шығады, – дейді. Осы тұста Мөңке бидің ақбоз үйіне ауыл ақсақалдарына келіп, бәйбіше қымыз құяды. Әңгіме қызбай тұрып Қазыбек енді Мөңкенің өзің дөңгелетеді. Қымыз үстінде әуелі: – Нағашы, екеуіңіз қалай? – депті. Мөңке қария бөгелмей: – Екеуім үшеу болды, жиен, – дейді. – Алысыңызбен қалайсыз? Жақыныңызбен қалайсыз? – Жақыныммен жауша жағаласып, жамандарша найзаласамын. Алысым араздасты. – Тәттіңізбен қалайсыз? – Жиен-ай, тәттінің дәмі азая бастады ғой, – дейді Мөңке. – Несиеңіз тие ме, нағашы? – депті Қазыбек. Сонда Мөңке би: – Жасымда берген несием, қартайғандағы несібем екен, үй тігіп, қымыз сапырып отырғаным – соның арқасы, – дейді қуанышты үнмен. Қазыбек Мөңке бидікінен түстік жеп, бата алып аттанады. Былай шыққан соң екі жолдасы: «Би екеуіңнің жаңағы жұмбақтап сөйлескеніңе біз түсінбедік. Шешуін айтшы, ұғып алайық», – деп қиыла өтініпті. Сонда оның мәні былай дейді Қазыбек: «Екеуің қалай дегенім – «екі аяғың қалай, өздігіңізден жүре аласыз ба?» дегенім еді. Мөкең: «екі аяққа бір таяқ қосылып үшеу болды» деді. «Алысыңызбен қалайсыз» дегенім – «алыстағыны көре аласыз ба» дегенім еді. Қария: «алысты көрмейтін болдым» деді. «Жақыныңызбен қалайсыз» дегенім – «тамақ ішіп-жеуіңіз қалай» дегенім еді. Қария: «әр жерде қадау-қадау ғана тісім қалды, сонымен арпалысып күнелтем» деді. «Менің тәттіңізбен қалайсыз» дегенім – «ұйқыңыз қалай дегенім» еді. Қария: «ұйқым азайды» деп жауап берді. «Несиең тие ме» дегенім – «балаларың күте ме, жасында сіз оларды бағып-қағып өсіріпсіз, енді олар сол еңбегіңізді өтеді ме?» дегенім еді. Қария: «дұрыс тәрбиелеп, жақсы өсірген бала адамға қартайғанда бақыт екен. Балаларымның қызығын көріп отырмын» деді қуанып. Қазыбектің екі жолдасы бұл сөздерге қайран қалып: – Сен өзің бәрімізден кішісің, Пайғамбар жасына келмей, ата сақал аузыңа бітпей жатып, тақтағы хан, таптағы биді аузына қаратқан Мөңке биден қалай шешендік асырдың? – десе керек. Қазыбек миығынан күліп: – Естіге ел тоқтайды емес пе. Мен өзім жас болсам да, атам Шаншар абыз көп жасады ғой, – деген екен.

It was the old age of the famous Monkebi. He had two attendants with him, and a slender, sharp-tongued black boy, just over sixteen, entered the house with permission. – Assalamu Alaikum! – Wa Alaikum Assalam. My child, which clan are you from? – I am the son of Argin Keldibek. My name is Qazybek. The clever and observant Monkebi looked at the young Qazybek with great respect, holding his thick beard like a white fur coat, and began to speak himself. – Hmm... you are a Karakesek, aren't you? I knew your father Keldibek and your mother Tokmeil, and even your great-grandfather Shanshar the sage. Although your mother was a bit of a scatterbrain, she was called "Akсаk bike" because she always had a lamp burning on her shoulders at sunset. My dear, three types of children are born from a father. One child is born surpassing the father, another follows in the father's footsteps, and there is another child who is born running away from the father. Which one will you be? – Grandfather, – Qazybek replied without hesitation, – whether I will surpass my father or not will be known by my future and my art. To say that I was born running away would be a regret and disappointment for both you and others. For now, I think I was born following in his footsteps. Monkebi continued his speech and asked another question: – Oh, my child! Have you measured the difference between lies and truth? The clever Qazybek, who grew up chasing thoughts rather than games, could not stumble here: – I have measured, grandfather. The difference between lies and truth is only four fingers, – he said, pressing the four fingers of his right hand between his eyes and ears. Monkebi was inwardly impressed and took another approach: – Oh, Qazybek, even though your maternal uncle Suleiman is a bit of a fool, he would not be foolish. You are his nephew. Where does wisdom come from, where does nobility come from, where do wings come from, where does paradise come from, where does the multitude come from, where does the error come from, do you know that? – he asked, leaning in like a falcon. Qazybek quickly replied: – In my opinion, wisdom comes from youth, nobility comes from stone. If relatives are united, one is the tail and the other is the mane – wings come from that. Do not insult the sheep's skin, paradise comes from that. If the elders care for their people, the multitude comes from that. If a young man is without art, the error comes from that, – he said. At this point, the village elders came to Monkebi's white felt yurt, and the lady poured kumys. Before the conversation heated up, Qazybek turned to Monkebi himself. During the kumys, he first asked: – Uncle, how are you two? Monkebi, without hesitation, replied: – The two of us have become three, nephew. – How about your distant relatives? How about your close ones? – With my close ones, I wrestle like a warrior, and with my distant ones, I have quarreled. – How about your sweet ones? – Oh, nephew, the taste of sweetness has begun to diminish, – said Monkebi. – Is your debt being paid, uncle? – asked Qazybek. Then Monkebi replied: – The debt I gave in my youth is my sustenance in old age; the fact that I am setting up a yurt and pouring kumys is thanks to that, – he said with a joyful tone. Qazybek had lunch at Monkebi's place and took his leave after receiving a blessing. After stepping outside, his two companions said, "We did not understand the riddle you spoke about earlier. Please tell us the solution so we can grasp it." Then Qazybek explained the meaning: "What I meant by how you are is – 'how are your two legs, can you walk by yourself?' Monkebi said: 'With one stick added to two legs, it became three.' What I meant by how about your distant relatives is – 'can you see the distant ones?' The elder said: 'I can no longer see the distance.' What I meant by how about your close ones is – 'how is your eating and drinking?' The elder said: 'Only a few teeth remain here and there, and I struggle to get by with that.' What I meant by how about your sweet ones is – 'how is your sleep?' The elder replied: 'My sleep has decreased.' What I meant by is your debt being paid is – 'do your children take care of you? You raised them when they were young; will they repay that labor now?' The elder said: 'A well-raised and good child is a blessing in old age. I am enjoying the fruits of my children,' he said happily. Qazybek's two companions were astonished by these words: – You are the youngest among us, not yet reaching the age of the Prophet, and without a beard on your face, how did you manage to outsmart Monkebi, who commands kings and judges? – they asked. Qazybek smiled slyly: – The wise stop for the wise, don't they? Even though I am young, my grandfather Shanshar the sage lived a long life, – he replied.