Қазыбектің үш атасы Бұлбұл

Бұлбұлдың екі қатыны болыпты. Үлкен бәйбішесі – Қаракемпір. Қаракемпірден бес бала. Екінші қатыны – Құбакемпір. Құбакемпірден бес бала, үлкені – Күшік, Алдияр, Шаншар, Үсен Құдайберлі, екеуінің балалары күндес болыпты. Қаракемпірдің балалары марқа туып, Құбакемпірдің балаларына күн көрсетпепті. Сонда Қаракемпір бәйбіше балаларын шақырып алып: – Сендерден бір тілек сұрайын, бересіңдер ме? – депті. Сонда балалары: – Не сұрайсыз? – депті. – Сұрайтыным сол – мына Құбакемпірдің балаларына тимеңдер, – депті. Сонда балалары: – Оның несі бар? – Құбакемпірдің балалары сендерден нәсіпті болады, әрі қасиетті болады. «Тоқалдан туған баланы қасиетті болады» деп айтты деп, онан сайын ұра береді. Сонда бір күні өз балаларын жинап алып: – Сендерден енді бір тілек сұрайын бересіңдер ме?». Балалары: – Соңда не сұрайсың, – депті. – Осы Құбакемпірдің баласының ішінде Шаншарына тимеңдер! – Оның несі бар? Сонда Қаракемпір бәйбішенің айтқаны: – Басқасынан көрі өзінің нәсібі ағып тұр, басыңда бағы жанып тұр, ғаделеттің бейнесін үш жүздің баласы танып тұр. «Абыз» деген атағы өз бойына қонып тұр, – деді. Сонда «тоқалдан туған Шаншарды бізден артық болады деп» айттың деп, онан сайын ұра береді. Сонан кейін Шаншарды оңаша шығарып алып ұратын болыпты. Сонан кейін Қаракемпір бәйбіше күйеуі Бұлбұлға келіпті: – Менен туған балаларды қараңыз, бұларың не істеп жүр! Сонда Қаракемпір бәйбіше Құбакемпірдің балаларына күн көрсетпейді. – Осының ішіндегі бір Шаншарын сұрап ала алмадым. Шаншардың түбінде Абыз атағын алатынын өзіңіз де білерсіз. Сонда күйеуі: Бұлбұлдың айтқаны: – Мен қарғасам, ол шіркіннің тұқымы құрып кетер, атқан оқ қайтып келмей қояр. Өзіңнен туған ұлға өзің де барарсың. Мен ұлықсат берейін. Сонда Қаракемпір бәйбіше ұлдарын жинап алып: – Қолдарыңды көтерші, – депті. Сонда ұлдары үлес алатындай қолдарын көтеріпті. Сонда Қаракемпір бәйбіше: – Сендердің тұқымың құрымасын, тұқымың Шаншардың жамауыңда кетсін! – депті. Осы Шаншар үш қатын алыпты. Бірінші әйелі – Қыздамбике, екінші әйелі – Айбике, үшінші әйелі – Нұрбике. Бірінші Қыздамбикеден – Алысай, екінші Айбикеден төрт ұл туған: Келдібек, Тыныбек, Жәнібек, Есіркеп туыпты. Үшінші Нұрбикеден: Төлеу, Бертіс, Нұрлыбек туыпты. Осының ішіндегі Айбике бәйбішенің төрт бегі болып атанған ең үлкен Келдібегі отыз жасқа келгенше қатын алып, бала сүймепті. Басқалары қатын алып, бала сүйіп, бет-бетімен ауыл болып кетіпті. Келдібектің бұл уақытқа шейін әйел алмау себебі – үшінші атасы болыпты деген кісі Келдібектің түсіне аян беріпті. Сонда былай депті: «Сен қатын алмайсың, ешбір әйелге көзіңді салмайсың. Алатын әйелің мынадай болады: ұзын бойлы сары қыз, оң жақ аяғының азырақ ақсағы болады. Оң жақ бетінің құлағының түбінде танадай меңі болады, екі емшектің арасында алақандай қалы болады. «Ә» деп көзіңе түскенде самалдан жел соққандай көзің мен көңілің үйіріле түседі. Осы кездескенше шаһуатыңды ешқайда шанышпайсың!» Сонымен Келдібек бір талай жүріп калады. Бір күні қазақтың көшпелі заманыңда Шаншардың көші келе жатса, бір шағын көш келіп, көшке қосылып, араласып кетіпті. Сол кезде Келдібек көштің алдына шығып, алдын басқарып, көштің артына қарай серпіліп келе жатса, бір шағын көш жеті-сегіз түйесі бар, сол түйенің жаныңда бір қыз келе жатыр. Ұшып бара жатып сол қызға көзі түсіп, көзі үйірілгендей болады. Қыз да бұған қарап, көз тастап, тесірейіп қарай қалады. Қарсы келе жатқан, тілге келе алмай, сөйлесуге сылтау таба алмай, өтіп кетіпті. Кетіп бара жатып артына қараса, қыз да қарап бара жатыр екен. Былай шығып ойына түсті. Көштің соңына бармай, ойға түсті. Қызды қайта көруге, тілге қайта келуге, көш келіп бір өзеннен өтуге кездесті. Сол кезде сол қыздың түйесі оралып, жүгі ауды, қыз аттан қарғып түсіп, түйенің жүгін басып түзетіп, атына қайта барып еді. Бақылап тұрған Келдібек қыздың сілтей басқан аяғына көзі түсті. Көш жөнеле бергенде, жанасып келіп қызға амандыққа келді: – Бұл көш кімдікі, сіздер кім боласыздар? Бұл: – Кіші жүздің елі боламыз. – Қайдан көшіп келесіздер, қайда барасыздар? Қыз айтты: – Біз «Абыз» деген кісінің ауылын іздеп келеміз. Сонда Келдібек: – Бұл жақта «Абыз» деген кісі бар ма? Абыз деген кісі жоқ қой. Қыз айтты: – «Абыз» деген ат ардақтап қойған аты болуы керек. Шын атын мен атай алмай келе жатырмын. Ауыл басшылары білу керек. Сол бес-алты ауыз сөздің ішінде көзін айырмай бейнесіне қарап, бетіңдегі танадай меңге көзі түсті. «Тағы да бір белгісі табылды» дегендей, көңілі жүйткіп, қуана түсті. Қыздың да қас-қабағы жабыса түсіп, жауап бергендей болды. Көш сол өзеннен ұзамай келіп, жағалай қона қалды. Қыздың ауылы ұзамай қатарласып қона қалды. Келдібектің бағанағы қызының сөзі есінен кетпей, қалған белгісін іздемек болды. Соған сылтау іздеп бір қойды әкеп сойдырып етін пісіртіп, бір қыз, бір келіншекті шақыртып алып, сол ауылға ерулік беріп жібермек болды. Қызға мынадай тапсырма берді: – Осы ауылдың ұзын бойлы сары қызы бар, оң жақ аяғының ақсағы бар. Оң жақ құлағының алдында танадай меңі бар. Көрнекті белгісі – сол. Қыздың сен қойнына жат, екі емшектің арасында нендей белгі бар екен, – деп қызға қатты тапсырма берді. Сонымен кешке жақын қыз бен келіншек ерулік алып жетіп барды. Соныменен сол күні сол ауылға қонып, қыз бала сол қыздың қойнына жатты. Қыз баланың екі көзі төсінде болып, жас баланың алақанындай қалды байқады. Ертеңінде қыз бен келіншек тазадан екі көйлек киіп үйге қайтты. Барған қызды оңаша шығарып алып сұрай бастады. Келдібекке қыз екі емшегіңнің арасында жас баланың алақанындай қалы бар екенін айтты. Сонда Келдібек көңілі жүйткіп, бірталай өмір қырағын өткізіп алған Келдібек қанша шыдамды болса да, асығыс түрде әкесіне кісі салыпты. Атам Бұлбұлдың түсімде айтқан арнаулы белгілері табылды. Осы көршілес келген орта жүздің ауылында бір қыз айнымай ұсап болды. Ал енді соған сөйлесуге болады. Содан Шаншар Абыз қонаққа шақырып, ерулігін бере бастады. Жөн сұрап, жұмыстарын біле бастайды. Сонда келген ауылдың сөздері: – Біз Кіші жүздің еліміз, өз елімізден ғаделетсіздік, зорлық-зомбылық көрген соң, «Шаншар Абыз» деген кісі бар деп, бауырында қоныс бар деп, қай жағынан соқса да көмегі бар деп, Орал таудың аймағындай көлемі бар деп іздеп, біржолата көшіп келдік. Бізді іздейтін еліміз жоқ, мал жаятын жеріміз жоқ, – деді. Шаншар айтқан: – Ер туған жігіттің өз кәсібі өзіме, малдың өз нәсібі өзімен, «Елден ел кетсе – жұт» деген. «Елге ел қосылса – құт» деген, дарияны ешкім жалап арам қылмайды, Тәңір жаққан шырағыңды ешкім үрлеп өшірмейді. Бұл айтқан сөздерің дұрыс, қарсы отырып қабыл алдық. Төскейде мал қосылған, төсекте басымыз қосылса қайтеді, – деді. Сонда қыз әкесі Сүлейменнің берген жауабы: – Атыңыз бен аулыңызды іздеп келдік, төрелігін өзің айта бер, ауырмайтын жерден кесе бер, өзің ұнатып шеше бер, – деді. Сонымен, сол қызды алып беріпті, Қыздың аты Тоқмейіл екен. Келдібек алып болып, жайғасқан соң қызға: – Сенің атыңды «Тоқмейіл» деп қалай қойған?» Сонда қыз айтыпты: – Соғымды сойып жатқанда туыппын. Сол күні қорада ерте қашқан он екі қой туып, егіз болыпты. Сонда шешеміз айтыпты: «Соғым сойып жатқан тоқшылықта туды, он екі қой егіз болды, Иншалла, бұның арты сегіз болар, – деп, Тоқмейіл қойыпты. Сонда қыз тұрып: – Сіздің атыңызды Келдібек деп қалай қойған? – О жақ, бұ жақтан келгендер болса, келімсектерді ала бересіңдер деп Келдібек қойған. Сүйтіп біраз әзілдескен осы Тоқмейіл деген анадан алты ұл туыпты, мұны халық «Ақсақтың алтауы» дейді екен. Қазыбек туғанда анасы айтыпты: – Осы шіркін нәсіпті болады, білем, – деп. Екі емшегі сүйретпедей үлкен екен, шаруашылықты істегенде, емшекті иығынан асырып тастайды екен. Бала арт жағынан еміп, өзі алдыңғы жағынан жұмыс істеп отырады екен. Қазыбекті алдына алып құшқаңда, шешесі былай дейді екен: – Айналып, толғап өсірсем, Ақ сүтімді беріп кешірсем, Адалдан болар нәсібің, Тіліңнен болар кәсібің, Әлди, әлди-ай, – дейді екен. Екінші ұлы Сәдімбек туғанда, айтыпты: «Осы шіркін ызақор болар, бір емшегімді еміп отырып, көңіліне бір нәрсе ұнамаса, екінші емшегімді тырнап тастайды», – деп. Осы айтқаны айнымай келіп, кейінде қуандық, қаракесек болып Нұраның өзеніне таласыпты. Сонда Қуандық еді Нұраға «жолатпайым» деп қара кесекті лақтырған. Омбыдан жандарал келіпті. Сонда дау «бейітіне бар» деп дауға сүйеп, сол бейітті жандарал келіп көрмек болады. Сонда Садыбектің бір ауылы сол бейіттің басында қонып отыр екен. Сол ауыл сол бейітті бұзып, кірпішін бір сайға тасып тастап, орнын тегістеп, қой түнетіп жіберіпті. Сондықтан Нұраның суына ортақ қылып, өзенді бөлек қылып, жандарал қайтып кетіпті. Кейінгіде ұрпақтарын «мола бұзған Садыбек» деп күлкіге айналдырды. Ел адамдары: «Анасының айтқаны айнымай келді» деп жүреді. Үшінші баласы Асан туғанда: «Осы шіркін даңғой болады. Олай-бұлай жүгіріп отқа да түседі, суға да түседі» депті. Асан деген ел болды. Бір күні түсте қымыз ішіп отырғанда Татырау жерден бір құйын келіпті. Сонда «қымыз ішіп, қызып отырған жігіттері Асан ауылының аттан салып жау қаптап кетті» деп жабыла шауып, қырылып қала жаздапты. Кейінде мұның ұрпақтарын ел «құйынға шапқан Асан» деп, «Анасының айтқаны айнымай келді» деп күлкіге айналдырып жүреді. Төртінші баласы – Балапан. «Осы шіркін шешен болады» дейді екен. Жылағанда тандайынан мөр көрінеді екен. Шешендікпен он сегіз жаста би болыпты. Мұның да анасының айтқаны келіпті. Бесінші баласы – Үсен. «Осы шіркін кербез болар» депті. Қолына күйе жұқса, қолын шошайтып денесіне жуытпай кешке шейін жылайды. Мұның кейінгі ұрпақтары кірпігіне кір жуытпайтын шытырайған сәнқой болды. Бұған да анасының айтқанындай келді деседі. Алтыншы баласы – Бөдене. Бұған қойған сыны: «Осы шіркін батыр болар, білем» дейді. Емшегімді сорғанда сүйек-сүйегімді солқылдатады, қолбау шыдамай, бір жастан асқан соң өңірдің жүн терісінен істеген кеудешесін бұлқынып жылағанда созып-созып тастайды», – депті. Кейінде Қажыбек жан шақ келтірмейтін батыр болыпты. Тарлықта қалғандай талай ерлік істепті.

The nightingale had two wives. The first wife was Karakempir. Karakempir had five children. The second wife was Kubakempir. Kubakempir also had five children, the eldest being Kushik, Aldiyar, Shanshar, and Usen Kudayberli. The children of the two wives were rivals. Karakempir's children were born strong, and they did not let Kubakempir's children see the light of day. Then Karakempir called her children and said: – May I ask you for a wish, will you grant it? The children replied: – What do you want? – What I ask is this – do not touch the children of Kubakempir, – she said. The children responded: – What’s wrong with that? – The children of Kubakempir will be blessed by you, and they will be sacred. They kept insisting, saying, "They say a child born from a second wife will be sacred," and continued to argue. One day, she gathered her children again and asked: – May I ask you for one more wish, will you grant it? The children replied: – What do you want now? – Do not touch Shanshar among the children of Kubakempir! – What’s wrong with that? Then Karakempir said: – Compared to others, his fortune is flowing, your destiny is shining, and the embodiment of justice is recognized by the children of the three hundred. The title of "Abyz" resides within him, – she said. They continued to argue, saying, "You said Shanshar, born from a second wife, would be better than us." After that, they began to isolate and attack Shanshar. Then Karakempir went to her husband Bulbul and said: – Look at the children I gave birth to, what are they doing! At that time, Karakempir did not let Kubakempir's children see the light of day. – I could not take Shanshar from among them. You know that Shanshar will receive the title of Abyz. Then her husband said: What Bulbul said: – If I curse, his lineage will perish, the arrow shot will not return. You will go to your own son. I will allow it. Then Karakempir gathered her sons and said: – Raise your hands, – she said. The sons raised their hands as if to receive a share. Then Karakempir said: – May your lineage not perish, may your lineage be in the shadow of Shanshar! – she said. This Shanshar took three wives. The first wife was Kyzdambike, the second wife was Aibike, and the third wife was Nurbike. From the first Kyzdambike came Alisay, from the second Aibike four sons were born: Keldibek, Tynibek, Zhanibek, and Esirkep. From the third Nurbike: Toleu, Bertis, and Nurlibek were born. Among them, the eldest Keldibek, who was known as the four begis of Aibike, did not take a wife or have children until he reached thirty years old. The others took wives and had children, each going their own way. The reason Keldibek did not take a wife until this time was that a person who was his third grandfather had given him a vision in a dream. He said: "You will not take a wife, you will not set your eyes on any woman. The woman you will take will be like this: tall, with a slightly limping right leg. There will be a mole the size of a grain on the bottom of her right ear, and a palm-sized mole between her two breasts. When she catches your eye, it will feel like a breeze has blown, and your heart will be drawn to her. Until you meet her, you will not release your seed anywhere!" So Keldibek wandered for a long time. One day, during the nomadic times of the Kazakhs, as Shanshar's caravan was moving, a small caravan came and joined them. At that moment, Keldibek stepped forward, leading the caravan, and as he was moving towards the back of the caravan, he saw a girl walking beside a camel with seven or eight camels. As he rushed by, his eyes fell on the girl, and he felt drawn to her. The girl also looked at him, staring intently. Unable to speak, he passed by without finding an excuse to talk. As he walked away, he looked back and saw the girl was also looking back at him. He then thought to himself. Instead of going to the back of the caravan, he was lost in thought. He wanted to see the girl again, to speak to her again, and as the caravan came to a river, he encountered her again. At that moment, the girl's camel turned around, and its load fell off. The girl jumped off her horse, adjusted the load on the camel, and returned to her horse. Keldibek, who was watching, noticed the girl's limping foot. As the caravan started moving again, he approached the girl and greeted her: – Whose caravan is this, who are you? She replied: – We are from the Small Horde. – Where are you coming from, where are you going? The girl said: – We are looking for the village of a man named Abyz. Then Keldibek asked: – Is there a man named Abyz around here? There is no Abyz here. The girl replied: – The name Abyz must be an honorary title. I cannot say his real name. The village leaders should know. In the course of their brief conversation, he could not take his eyes off her face, and his gaze fell on the mole on her face. "Another sign has been found," he thought, and his heart raced with joy. The girl's demeanor also softened, as if she was responding. The caravan soon settled by the river. The girl's village also settled nearby. Keldibek, still thinking about the girl’s words, wanted to find the remaining signs. Looking for an excuse, he brought a sheep, had it slaughtered, and prepared the meat, inviting one girl and one woman to send to that village with a gift. He gave the girl the following task: – There is a tall, fair girl in this village, with a limp in her right leg. There is a mole the size of a grain in front of her right ear. The distinctive sign is that. You should check if there is any mark between her two breasts, – he instructed the girl firmly. In the evening, the girl and the woman arrived at the village with the gift. They stayed there that day, and the girl lay down with the girl from the village. The girl noticed that the two moles on her chest were like the size of a child's palm. The next morning, the girl and the woman returned home wearing new dresses. The girl was taken aside and began to ask questions. The girl told Keldibek that she had a mole the size of a child's palm between her two breasts. At that moment, Keldibek's heart raced, and despite being patient, he hurriedly sent someone to his father. My grandfather Bulbul's special signs have been found in a neighboring village of the Middle Horde. Now it is possible to speak with her. Then Shanshar invited them as guests and began to offer hospitality. He started to inquire about their affairs. Then the people from the visiting village said: – We are from the Small Horde, after experiencing injustice and violence in our own land, we heard there is a man named "Shanshar Abyz" who has a place to settle, and we came to seek help from him, as he is said to have the capacity to help from any direction, and we have moved here permanently. We have no one looking for us, and no land to graze our livestock, – they said. Shanshar replied: – A man born of a hero has his own profession, the livestock has its own fortune, "If a nation leaves, it is a disaster." "If a nation joins another, it is a blessing," no one will defile the river, and no one will blow out the light that God has lit for you. Your words are correct, and we accept them. If our livestock is combined on the pasture, what harm is there if our heads are joined on the bed? – he said. Then the girl's father Suleiman replied: – We came seeking your name and village, you may decide the judgment, cut from the place that does not hurt, decide as you like, – he said. Thus, they arranged for the girl to be given, and the girl's name was Tokmeyil. After Keldibek took her and settled down, he asked the girl: – How did you get the name "Tokmeyil?" The girl replied: – I was born while they were slaughtering a sheep. On that day, twelve sheep that had escaped early in the pen gave birth to twins. Then my mother said: "She was born during the abundance of the slaughter, twelve sheep gave birth to twins, God willing, this will lead to eight," and named me Tokmeyil. Then the girl asked: – How did you get the name Keldibek? – If people from here and there come, they say you should take in the newcomers, and that’s how Keldibek was named. Thus, after some joking, this Tokmeyil gave birth to six sons, and the people called them "The Six of the Lame." When Qazybek was born, his mother said: – This one will be blessed, I know, – she said. His two breasts were as large as a cart wheel, and when doing household chores, he would throw his breast over his shoulder. The child would suck from the back while working in front. When Qazybek was held in her arms, his mother would say: – If I raise you with care, If I give you my pure milk, Your fortune will be from honesty, Your profession will be from your tongue, Sleep, sleep, oh, – she would say. When the second son Sadimbek was born, she said: "This one will be a troublemaker, while sucking one of my breasts, if something displeases him, he will scratch the other breast," – she said. What she said came true, later they quarreled, and the Quan family fought over the Nura river. At that time, Quan said he would not let the black Kesek cross the Nura. A general came from Omsk. Then the dispute was referred to the "grave," and the general came to see that grave. At that time, one of Sadimbek's villages was camping at the head of that grave. That village destroyed the grave, carried the bricks to a ravine, leveled the place, and let the sheep spend the night there. Therefore, they made the Nura river common, separating the river, and the general returned. Later, the descendants were mocked as "Sadimbek who broke the grave." The people said: "What the mother said came true." When the third son Asan was born, she said: "This one will be a show-off. He will run around, getting into fire and water," she said. Asan became a notable figure. One day, while drinking kumys in the afternoon, a whirlwind came from Tatyray. The young men who were drinking kumys and warming up panicked, saying, "The men of Asan's village have been attacked by enemies," and they almost got killed. Later, the people referred to his descendants as "Asan who ran into the whirlwind," saying, "What the mother said came true." The fourth child was Balapan. "This one will be a speaker," they said. When he cried, a mark appeared on his tongue. He became a judge at eighteen through his eloquence. What his mother said also came true. The fifth child was Usen. "This one will be proud," they said. If his hands got dirty, he would cry, holding his hands up, refusing to touch his body until evening. His later descendants became vain, never allowing dirt to touch their eyelashes. They say he also turned out as his mother predicted. The sixth child was Bөdenе. The prediction for him was: "This one will be a hero, I know," she said. When he sucked her breast, he would shake her bones, and when he grew up, after a year, he would cry, tearing off the vest made from the wool of the region," she said. Later, Qazybek became a hero who could not be matched. He performed many heroic deeds as if he were in a tight spot.