Бөдене мен Жарылғап

Қалмақ ханы Қоңтажыға барып, теңдік алып қайтқаннан кейін Қазыбектің абыройы хан Бертістен артып кетеді. Қаракесек ішінде бұрын хан Бертістің алдына келетін ел енді Қазыбектің алдынан тарайтын болады. Сондықтан Бертіс Қазыбекпен өштесе бастайды. Бертіс Қоңтажының алдында айтқан Қазыбектің: – Уай! Ерден ердің несі артық – Ептестірген сөзі артық. Малдан малдың несі артық – Бір-ақ адым жері артық. Міндетіне алған сөзден шегінген жігіттен Аштан өлген адамның өзі артық! – деген сөзін де көңіліне кек алып жүреді екен. Сондықтан Бертіс: «Қазыбектің көзін жоймай маған ел де, билік те жоқ екен, қалайда оны құртайын», – деп ойлайды. Сөйтіп, айналасындағы адамдарды Қазыбекке қарсы ұйымдастырады. Бертісті жақтаушылардың басында Бертістің інісі Тілеукенің баласы Жарылғап батыр бар екен. Жарылғап бастаған топ алдын ала өлтіруге сөз байласып, Қазыбекті қонаққа шақырады. Сол күні Қазыбектің батыр інісі Бөдене мал қарап кеткен екен. Қазыбектің ақылды қызы Маңқан мен Бөдененің қызы Нәуетек Қазыбекке: – Сіз осыған бармай-ақ қойыңыз. Осылар сізге өшігіп жүр еді, үйде Бөдене жоқта жазым ғып жүрер! – дейді. – Өлімнен қорқып үйден шықпай отырамын ба? – деп Қазыбек қыздарының айтқанына көнбей, шақырған жерге бармақшы болады. Сонда қыздары: – О тілімізді алмасаңыз, мына тілімізді алыңыз! – деп, ішінен сауыт кигізіп жібереді. Шақырған үйге келген соң Қазыбек елді әдетінше аузына қаратып, үйіріп әкетеді. Қазыбекті өлтіруге уәде байласқан адамдардың өздері де Қазыбектің сөздерін ұйып тыңдап, өлімге қимай ірік-жарма болады. Көп уақыт өтеді. Сол уақыттарда Қаракемпір Қосымжорға дейтін кісі: – Оны айттық, мұны айттық, бағанағыны қайттік?! – деп қибыжықтай береді. Сол уақытта Жарылғап бастаған бір топ қамсыз отырған Қазыбекті бас салып пышақтай бастайды, бірақ ішінен қалың сауыт киген Қазыбектің денесіне пышақ дари қоймайды. Бұл кезде мал қарап кеткен Бөдене батыр үйіне келеді. Келісімен алдынан екі қыз жүгіріп шығып: – Ағаңды дұшпандары қонаққа шақырып, кетті. «Бармаңыз!» деп едік көнбеді, жазым ғып жүрмесін. Тезірек жете көр! – дейді. Қылышы қолында, айғыры астында Бөдене батыр аттан түспестен жұрт жиналған жерге жетіп келсе, Жарылғап бастаған бір топ адам Қазыбекке жабылып жатыр екен. Біреуі есіктен, біреуі тесіктен тым-тырақай қаша-қаша жөнеледі. Солардың ішінде Жарылғап батыр да сыртта дайын тұрған Ақбоз атына міне қашады. Сонда Қазыбек: – Үстім жеңілдеп кетті, япырмай, жалғызым келген болар ма? – деп, тысқа шығып, қашқандардың артынан қараса, Бөдене Жарылғапты атуға садағын кезей қалған екен. – Жалғызым, сол шіркінді атпай-ақ қойсайшы! Атын атып ашуыңды бассаң, жетер. О шіркіннің арты зүриятты болса керек еді. Тұқымы құрып кетеді ғой! – дейді. Бөдене садақты тартып қалғанда, Жарылғаптың астындағы Ақбоз аты қалпақтай ұшады, өзі жаяу қашып құтылады. Қашып келе жатып, түйе қайырып келе жатқан Қазыбектің әкесі Келдібекке кездесіп қалады да, астындағы атын аударып мініп кетеді. Және атқа таласқан қарттың бір аяғын мертіктіріп кетеді, сонда Бөдене ашуланып: – Бәлем, Жарылғап, тұра тұр! Осы қылышты сенен басқаға суырмаспын! – деп серт қып қылышын қынабына салады. Осыны естіп Жарылғап елден қашып кетеді. Бұл кезде ел Сырдың бойында екен. Жарылғап өзі секілді Кіші жүзден қашып жүрген бір батырмен жолдас болып, Қаратауды паналайды. Елден мал ұрлап, тамақ асырайды. Сол төңіректегі бір байдың ту биесі жоғалады, жерге алғашқы қар түскен кез екен. Бай айнала із кезсе, жылқы жатқан жерге келіп қайтқан бір жаяудың ізін көреді. Ізге түсіп келсе бір сайда жылқы сойып, қара бақырға ет асып жатқан екі батырға кез болады. Екі батыр байдың алдынан шығып, құрметтеп қарсы алады. – Ет жеңіз! – деп жаңа піскен жылқының жас етін алдына тартады. Ет жеп болғаннан соң бай: – Шырақтарым, айтып та болмайды, айтпай да болмайды. Бүгін жылқы аралай шығып едім, ішінен бір ту бием жоқ екен. Айнала із кезсем, бір жаяудың ізін көрдім. Сол ізге түсіп сендерге келдім. Осының мәнісін айтшы! – дейді. Сонда олар: – Алалдан жиған малыңыз екен, мінеки, өзіңізге бұйырып, тісіңізге тиді! – дейді. – Мен жаяудан басқаның ізін көрмедім, қалай әкеліп сойдыңдар, соны айтшы. – Алыс жерден келіп едік, атымыз суып тұр еді. Таяу жерде жылқының дауысы шығып жатқан соң біреуіміз барып, жусап жатқан бір биені бас салып, арқалай алып келдік. – Дұрыс, олай болса, балам! Өздерің екеу екенсіңдер. Бұл біреуіңнің қонақасың болар. Таяуда шөпке қойған қу мүйіз он екі өгізім бар еді, соның да біреуін алып кетіп жеңдерші! – Жарайды! – деп екеуі атына мініп, байға еріп шықты. Бай өгіздерін қорадан айдап шыққанда, Жарылғап батыр он екі өгіздің біреуіне тап беріп, бір қолымен мүйізінен, бір қолымен қолтықтап алып аттың жалына бір-ақ салыпты. Бай: «өгізді жерден көтеріп алғанмен алысқа кете алмас» деген оймен артынан ілесе жүреді. Екі батыр бірінің қолынан бірі алып тау арасындағы жұртына келді. Сонда бай: – Жарайды, екеуіңе екі қонақасы бердім. Құлақпен естігеннен гөрі көзбен көрейін деп едім, көрдім, сендім, – деп қайтып кетіпті. Сол кезде Қазыбектің қызы Маңқанды Қаракерей Қабанбай аулына ұзатқан екен. Бұлардың арасы араз болғанмен туыстары жақын болғандықтан, Жарылғап батыр Маңқанды іздеп барыпты. – Мен осы аң болып, тау арасында өтемін бе? Болмаса елді көрер күн болар ма екен? – дейді Маңқанға Жарылғап. Сонда Маңқан айтыпты: – Менің үйге баратын мезгілім болған жоқ еді. Төркіндеп қайтайын. Ел арасынан көп ұзамай, құлағыңды сала жүр. Сөйтіп, Маңқан төркініне келеді. Әкесі Қазыбектің үйіне түседі. – Мезгілім болмай мен келіп қалып едім, сұрағанымды алар ма екем? – дейді. – Менің саған бермейтім болар деймісің? Менен сұрағанша, Бөденеден сұрасайшы! – депті Қазыбек. Содан Маңқан Бөдененің үйіне келіпті. Бөдене ұйықтап жатыр екен, басына келіп жылап отырыпты. Бір уақытта Бөдене оянып кетіп: – Опырмай, қарағым, неге жылап отырсың? – депті. Сонда Маңқан: – Мезгілім болмай келіп қалып едім, сұрағанымды алсам, жер үстімен жарқырап қайтамын ғой. «Әгерде ала алмасам, жерді астымен кетемін бе, үстімен кетем бе?» – деп, – жол таба алмай отырмын! – депті. – Жарылғаптан басқаның бәрін ал! – депті Бөдене. Сонда Маңқан аяғын көсіліп1 жіберіп жылаған екен. – Берсең, атын атамай берсең етті, атын атап бергенің неғылғаның? – депті. Сонда Бөдене батыр қыздың бетіне қарап отырып-отырып: – Пай-пай! Қыз жау деген осы-а! Дұшпанымды сұрадың-ау! Сені ренжітпеспін деуші едім, сен жылаған соң жатырым аяғымның басына түсті ғой. Еркектің де жатыры болады екен-ау! Жарайды, алшы-алшы! – депті. Маңқан қуанып көзінің жасын тыйып, Жарылғапқа кісі жібертіпті. Жарылғап қасына бес-алты кісісін ертіп Қазыбектікіне келіпті. Қазыбек қан тілемейтін кешірімді адам, Қазыбектің кешіретінін біліп, Қазыбекті ертіп Бөдененікіне келіпті. Аттан түсе қалып, Бөдененің аяғына бас киімін салып, жүресінен отырып қолын алады. Сонда Бөдене көзін алартып, Жарылғаптың қолын қысып қалады, Жарылғаптың түсі бұзылып кетеді, қолын босатқан соң орнынан зорға тұрып барып, бір бұрышқа отырады. Бөдене қылышын қынынан бір алып, бір салып Жарылғапқа қарай береді. Жұрт «мынау бүлдірейін деп отыр ма» деп Қазыбекке жалтақ-жалтақ қарайды. – Не істер дейсіңдер, қауіптенбеңдер, сертін орындап отырғаны шығар! – депті Қазыбек. Сонымен табысып тарапты. Сол кезде Жарылғап өз үйіне келіп жатқан екен. Сонда әйелі: – Япырмай, сен осы жолы Бөденемен табысып келдің, білем! – деп айтпай білген екен. Өйткені Бөденемен араздасқалы бері Жарылғап үйіне жасырынып келіп тұрғанмен, төсектеп қалған екен. * * * Қазыбекті тоқсан төрт жасында Кіші жүз сауын айтып асқа шақырыпты. – Қазыбек осы асқа қатыссын, әгарда қатыспаса, халқымыз түгелдей өкпелейді, – депті. Сонда Қазыбек осы асқа барарын да, бармасын да білмей сол түні төңбекшіп, кейіп шығыпты. Қазыбек Сырымбет деген кіші баласының қолында екен. Сырымбет мұны біліп, Бекболатты шақыртыпты. Бекболат Үшқара тауында отырады екен, қасына 25 кісі ертіп келіпті. Келгеннен кейін Сырымбет ағасына: – Әкең түнімен кейіп шықты, кісі деп маған сырын айтпайды. Неге кейігенін сен сұрашы! – дейді. Сонда Бекболат: – Әке, түнімен неге кейідіңіз, неге кейігеніңізді айтыңызшы! – депті. – Саған біреу айтты ма, кейігенімді қайдан білдің? – дейді Қазыбек. – Сіздің тынышыңыз кеткен соң, менің де тынышым кетіп келдім, – депті Бекболат. – Жарайды, менің тынышым кеткенін білсең, туған екенсің. Кіші жүз сауын айтып, ат қойып асқа шақырып отыр. Соған бармасам, халық ренжитінін айтады. Барсам, кешегі өзім тұстас Төле би, Мама би, Қаражігіт би жоқ, мені кім таниды, кіммен сөйлесіп отырамын. Соны ойлап тынышым кетіп шықты! – дейді. Сонда Бекболат: – Бізді де кісі деп ел жұрт билетіп жүр ғой, олардың да біз сияқты ел билетіп қойған кісілері бар шығар. Солармен де сөйлесерміз, – дейді. – Сонда сен менің барғанымды ұнатып тұрсың ба? – дейді Қазыбек. – Мен ұнатамын барғаныңызды. – Сен ұнатсаң, ендеше, менің жабдығымды жасап, жүргіз! Сонымен, Қазыбекті ат-тонын сайлап, арбасын дайындап, алып жүріп кетіпті. Орта жүздің шекарасынан шығып, адамдар басын қосқан соң Қазыбек кісілердің шамасын сұрапты. – Бес жүз шамасында кісі келе жатыр, – депті. – Аса көп емес екен. Олай болса, менен туған бес бала былай шықшы, – деп оңаша шығарып алып, – менің қолымды халық көп көтертуге тиіс, әркімнің әртүрлі тілегі бар ғой. Менен туған балалар осыдан сендер дүние, мал үміт қылмаңдар, менің өлер алдындағы кебінім ғой. Халық ырымдап бөліп алсын! – дейді. Сонымен, бұлар Кіші жүзге барып, асқа қатысыпты. Қазыбектің батасын алып, жұрттан бес-алты жүз жылқы, жүз елудей түйе түсті. Халық қайтып шекараға келіп, тарқайтын жерде Қазыбек Бекболатқа: – Осы малды халыққа үлестір, біреуі наразы болып кетпесін, – дейді. Бекболат малды иіріп тұрып халыққа бөліп береді. Бір отыз-қырық қара қалған кезде кенже баласы Сырымбет тұрып: – Елдің бәрі алып жатыр, бізге дәнекенің керегі жоқ па? – депті. Сонда Қазыбек Бекболатты шақырып алып: – Мына көпшіліктің ішінде құр қалған наразысы бар ма? Тағы да бір рет айқайлап, құр қалғаны болса, берші! – дейді. Бекболат жар салып айқайлап, тағы да он-онбес мал үлестіреді. Қалған жиырма шақты қарасын Сырымбетке бергізіп: – Сырымбет, өлер алдындағы кебінімнен сен де алдың ғой, атың да, атағың да, көлемің де өзгесіндей болмасын, – депті. Сырымбет кейін өспей, шағын ауыл болып келді.

After the Kalmyk Khan went to Kontalzhi and returned with equality, the reputation of Kazibek surpasses that of Khan Bertis. Among the Karakesek, the people who used to come before Khan Bertis now gather before Kazibek. Therefore, Bertis begins to harbor animosity towards Kazibek. Bertis holds onto the words Kazibek said in front of Kontalzhi: – Alas! What is more than a man from a man – The words that have been arranged are more. What is more than livestock from livestock – Only a step of land is more. A man who retreats from the words he has taken on Is worth more than a man who dies of hunger! – and keeps it in his heart as a grudge. Thus, Bertis thinks: “Without destroying Kazibek, I have neither people nor power, I must find a way to eliminate him.” So, he organizes the people around him against Kazibek. Leading the supporters of Bertis is the son of Bertis's brother Tileuken, the hero Jarylgap. The group led by Jarylgap conspires to kill Kazibek and invites him for a feast. On that day, Kazibek's brave brother Bөdene had gone to tend to the livestock. Kazibek's wise daughter Mankan and Bөdene's daughter Nауetek tell Kazibek: – You should not go there. They have been harboring animosity towards you, and while Bөdene is not at home, they might harm you! – they say. – Should I sit at home out of fear of death? – Kazibek replies, refusing to heed his daughters' words and intends to go to the invitation. Then the daughters say: – If you do not heed our words, then take this advice! – and secretly arm him. Upon arriving at the invited house, Kazibek, as usual, charms the people and captivates them. The very people who promised to kill Kazibek listen intently to his words, hesitating to carry out their deadly intentions. A long time passes. During this time, a man named Karakempir from Koshimzhor keeps saying: – We said this, we said that, what did we say before?! – and keeps fidgeting. At that moment, a group led by Jarylgap suddenly attacks Kazibek with knives, but the knives do not penetrate Kazibek's body, which is protected by thick armor. At this time, Bөdene, who had gone to tend to the livestock, returns home. As soon as he arrives, two girls run out to him: – Your brother has been invited by enemies and has gone. We told him not to go, but he did not listen; he might be harmed. Hurry and see him! – they say. With his sword in hand and his horse beneath him, Bөdene rides without dismounting to the gathering place, where he finds a group of people attacking Kazibek. One escapes through the door, another through a hole, fleeing in panic. Among them, Jarylgap also mounts his waiting Akboz horse and flees. Then Kazibek says: – I feel lighter, could it be that I have come alone? – and stepping outside, he looks after the fleeing ones, seeing Bөdene aiming his bow at Jarylgap. – My dear, do not shoot that scoundrel! If you shoot his horse to vent your anger, that will be enough. That scoundrel must have descendants. His lineage would perish! – he says. As Bөdene pulls back the bowstring, Jarylgap's Akboz horse leaps away, while he escapes on foot. While fleeing, he encounters Kazibek's father Keldibek, who is herding camels, and seizes his horse. He also injures one of the old man's legs in the struggle, prompting Bөdene to angrily say: – Well, Jarylgap, wait! I will not draw this sword against anyone but you! – and he swears, sheathing his sword. Hearing this, Jarylgap flees from the people. At that time, the people are by the Syr River. Jarylgap finds a companion in another hero who has fled from the Little Horde and takes refuge in the Karatau mountains. They steal livestock from the people to survive. In that area, a rich man's mare goes missing, and it is the time when the first snow has fallen. The rich man searches around and finds the footprints of a pedestrian leading to where the horses are. Following the tracks, he comes across two heroes slaughtering a horse and cooking its meat over a fire. The two heroes come out to greet the rich man respectfully. – Enjoy the meat! – they offer him fresh horse meat. After eating, the rich man says: – My dear ones, I cannot say it, but I must. Today, while I was out looking for horses, I found one of my mares missing. As I searched around, I saw the footprints of a pedestrian. I followed those tracks to you. Please tell me the truth! – he asks. Then they say: – It was your own livestock that you gathered, and here it is, it has come to you! – they reply. – I did not see any footprints other than the pedestrian's. How did you bring it here? – We came from afar, and our horse was getting cold. Since we heard the sound of horses nearby, one of us went and seized a mare that was grazing and brought it back. – Alright, then, my children! You are indeed two. This must be one of your guest gifts. Recently, I had twelve oxen with broken horns placed on the hay; take one of them and enjoy! – Very well! – they say, mounting their horses and following the rich man. When the rich man drives the oxen out of the pen, Jarylgap suddenly seizes one of the twelve oxen, grabbing it by the horns with one hand and under its armpit with the other, pulling it to the horse's mane. The rich man thinks, “He cannot run far carrying an ox from the ground,” and follows behind. The two heroes reach their home in the mountains, hand in hand. Then the rich man says: – Alright, I have given you two guest gifts. I wanted to see with my own eyes rather than hear with my ears, and I have seen and believed, – and he leaves. At that time, Kazibek's daughter Mankan was married to Karakerei Qabanbay's household. Although there was enmity between them, they were closely related, so Jarylgap went to seek Mankan. – Am I to live like a wild animal, wandering in the mountains? Or will there be a day when I can see the people? – Jarylgap asks Mankan. Mankan replies: – I had no time to go home. I will return to my family. Do not stray too far from the people, keep your ears open. Thus, Mankan goes to her family. She arrives at her father Kazibek's house. – I came without a proper time; will I get what I asked for? – she asks. – Do you think I will not give you? Instead of asking me, ask Bөdene! – Kazibek replies. Then Mankan goes to Bөdene's house. Bөdene is sleeping, and she comes to his head and starts crying. At one point, Bөdene wakes up and asks: – Oh my, dear, why are you crying? – he says. Mankan replies: – I came without a proper time; if I could get what I asked for, I would return shining across the land. “If I cannot get it, should I leave underground or above ground?” – I cannot find a way! – she says. – Take everything except Jarylgap! – Bөdene says. Then Mankan stretches out her legs and cries. – If you give it, give it without naming it; what is the point of naming it? – she says. Then Bөdene, looking at the girl's face, says: – Oh my! This is what a girl is like! You asked for my enemy! I would not want to offend you, but since you are crying, it has fallen upon my feet. It seems even a man has feelings! Alright, take it, take it! – he says. Mankan, happy, wipes her tears and sends someone to Jarylgap. Jarylgap, accompanied by five or six people, comes to Kazibek's place. Kazibek is a forgiving man who does not seek revenge; knowing that Kazibek will forgive, he takes Kazibek to Bөdene's house. Dismounting, he places his headgear at Bөdene's feet, sits on his knees, and takes his hand. Then Bөdene, glaring, grips Jarylgap's hand tightly, and Jarylgap's complexion changes; after releasing his hand, he struggles to get up and sits in a corner. Bөdene draws his sword from its sheath and strikes towards Jarylgap. The people look at Kazibek, wondering, “Is he going to cause trouble?” – What do you think he will do? Do not be afraid; he must be fulfilling his promise! – Kazibek says. Thus, they reconcile and depart. At that time, Jarylgap was returning to his home. His wife says: – Oh my, you have reconciled with Bөdene this time, I know! – she says knowingly. Because since the quarrel with Bөdene, Jarylgap had been secretly coming home but had not shared a bed. * * * At the age of ninety-four, Kazibek was invited to a feast by the Little Horde. – Kazibek must attend this feast; if he does not, our people will be upset, – they say. At that time, Kazibek was uncertain whether to attend the feast or not and spent the night tossing and turning, feeling troubled. Kazibek was with his younger son Syrymbet. Knowing this, Syrymbet called for Bekbolat. Bekbolat was sitting in the Ushkara mountains and came with twenty-five people. After arriving, Syrymbet says to his elder brother: – Father has been troubled all night; he does not tell me what is wrong. You should ask him why he is upset! – he says. Then Bekbolat asks: – Father, why have you been upset all night? Please tell us why! – he says. – Did someone tell you? How do you know I am upset? – Kazibek replies. – After your peace was disturbed, my peace was disturbed too, – Bekbolat says. – Alright, if you know my peace is disturbed, you must be my child. The Little Horde is calling for a feast and giving names. If I do not go, they say the people will be upset. If I go, the contemporaries of yesterday, Tole Bi, Mama Bi, Karajigit Bi are not there; who will recognize me, who will I talk to? Thinking of this, my peace has been disturbed! – he says. Then Bekbolat says: – The people also recognize us; they must have people like us whom they recognize. We can talk to them too, – he says. – So, do you like that I go? – Kazibek asks. – I like that you go. – If you like it, then prepare my gear and lead me! So, they equipped Kazibek, prepared his cart, and set off. After crossing the border of the Middle Horde and gathering people, Kazibek inquires about their numbers. – About five hundred people are coming, – they say. – That is not too many. Then, my five children, step forward, – he says, taking them aside, – my hand must be raised by the people; everyone has different wishes. Children born to me, do not hope for wealth or livestock from me; this is my shroud before I die. Let the people take it as a blessing! – he says. Thus, they went to the Little Horde and participated in the feast. Receiving Kazibek's blessing, the people brought five or six hundred horses and about one hundred and fifty camels. When the people returned to the border and were about to disperse, Kazibek says to Bekbolat: – Distribute this livestock to the people; let no one be dissatisfied, – he says. Bekbolat stands among the livestock and begins to distribute it to the people. When about thirty or forty animals were left, the youngest son Syrymbet stands up and says: – Everyone is taking, do we not need anything? – he asks. Then Kazibek calls Bekbolat and says: – Is there anyone among this multitude who is left out and dissatisfied? Shout again, and if there is anyone left out, give to them! – he says. Bekbolat shouts and calls out, distributing another ten or fifteen animals. He gives the remaining twenty or so to Syrymbet and says: – Syrymbet, you have also received from my shroud before I die; may your name, reputation, and stature not be lesser than others, – he says. Syrymbet later did not grow and became a small village.