Абылайдың алғаш көзге түсуі (І нұсқа)

Жиырмаға жетпеген жас Абылай хан қасында Оразаулық деген сарт жолдасы бар, Есіл бойында Атығай, Қарауыл деген елге келіп, Дәулеткелді байдың жылқысын бағып, жылқышы болып жүріпті: – Атың кім? – деп сұрағанға: – Атым Сабалақ! – депті. Бай бәйбішесіне айтыпты: – Өзге жалшыдай көрме, мұны, күте гөр! Бойында қасиеті бар екен. «Қалайша» десең, алты күн, алты түн аш жүрсе де, өз қолымен бір ас құйып ішпейді. Және жарты аяқ ас ішсе де, сарқытын біреуге бермей, ішпейді. Және жерге бір отырмайды. Дәнеме таба алмаса, киімін шешіп, астына салып отырады. Және түзге отырғанда, ұрғашыдан да ибалы, бір қырдың астына барып отырады, не болмаса, киімін басына бүркеніп отырады. Және өзі ұйықтап жатқанда, үсті жап-жарық болып тұрады, жанып тұрған шам шырағы болса керек, – дейді екен. Сол уақытта қазақтың жылқысын түп көтере қара қалмақ Қатысыбан деген жау алыпты. Қазақ «қылқұйрық» деп көтеріле аттаныпты. Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұғлы Жәнібек, Көкжаралы көкжал Барақ, Шанышқылы Бердіқожа, Сырым Малайсары, керей, уақтан шыққан Сары, Баян бәрі аттанып, қалмаққа барса, қалмақ шеп құрып, айналасын қорған қылып, шептің аузына жайнатып жасау төгіп, қыз-келіншек қойып, қазақтың батырлары жасауға қызығып шапса, ар жағында бұғып жатқан мергендері атып тастап, қалмақ қазаққа алдырмапты. Неше күн жатып, «сасық қамал» болып, қалмақтан жылқысын айыра алмай, «салы суға кетіп» қайтпақшы болыпты. Сонда жылқының соңынан қалмай қуған жылқышылардың бірі Сабалақ қазақтың қайтарына көзі жеткен соң, көптен оңаша шығып, атынан түсіп, шүберек белбеуін құрығының басына байлап, ту қылып, қалмақтың қамалына «Абылай!» деп жалғыз барып кетті дейді. Құданың құдіретінің шеберлігінің тамашасы – өзіне атса оқ өтпейді, шапса қылыш өтпейді. «Кірген жерін есік, шыққан жерін тесік» қылып, жападан-жалғыз өзі қалмақтың қамалын бұзып, жылқының жусау тезегіндей топырлатып тастаған соң, қазақтың батырлары тұс-тұсынан кіріп, қалмақты жебір-жесір қылып, шауып, талап, шаш-етектен олжаға қарық (ғарық) болысып қайтысыпты. Жауды жеңіп, көңілдері тынған соң арғын, найманның батырлары: – Кеше бізден айтылмаған әруақ, шақырылмаған ұран қалған жоқ, бәрі дәнемеге жарамады. Бұл өзі жалғыз болса да тегі, заты кім екені белгісіз болса да, бәрімізден бақталайы жоғары, әруағы күшті екен. Бұрынғының сөзі бар еді «қой асығы деме, қолайыңа жақса сақа қой» деп еді. Кел, осыны хан көтерелік! – деп әу десіп, Атығай Есенаман байдың еркесіне алып келіп, ақ отау көтеріп, алты қатын алып беріп, ақ кигізге салып, хан көтерген екен. Тобылбай бидің баласы Арыстан ақын қолға түскенде, Кенесары ханға айтқан: – Кене хан, жақсы көрсең, қарашыңмын, Жек көргенмен өзіңнің Алашыңмын. Атаңа алты қатын алып берген Атығай, Қарауылдың баласымын! – деп, сонда өзін өлтірткелі отырған Кене хан көзінің жасын төгіп-төгіп жіберіп: – Батыр, қалағаныңды ал! – деп астына ат, жетегіне түйе, мойнына берен мылтық, қасына отыз жігіт жолдас беріп, еліне алып барғызып салған екен. Абылай ханның қазаққа алғаш хан болған жері – осы. Өзі өлгенше, өмірі қартайғанша тұрағы Көкшетауда болған. Ол сөз де Арыстан ақынның өлеңінде бар: Қылады Макаржиде байлар сауда, Топ бұзар батыр жігіт қалың жауда. Сұрасаң Абылайдың тұрған жерін, Хан болды қырық сегіз жыл Көкшетауда. Бұл Сарыарқаны бұрынғы уақытта ноғайлы билеп-төстеп, қоныс қылған екен. «Он сан ноғай болғанда, Ормамбет би өлгенде, сол Ормамбеттің елі бір алаша тайдан бүлініпті!» деген сөз бар. Сонан соң қалмақ билеп-төстеп, мекен қылған екен. Қарақалмақ Қатысыбан қоңтажының тұсында «он сан оймауыт, тоғыз сан торғауыт, Аюкенің ауыр қолы» атанған тұста, құба қалмақтың ханы Қалдан Шерін тұсында қалмақтын құтын қашырып, Сарыарқадан аудырған, басына қара қан жаудырған Абылай хан екен. Абылай заманында сүрген дәуренді Қазақбайдың баласы Абылайдан бұрын Адам атаға шейін көрген емес, Абылайдан соң бұл заманғаша көрген емес. Ғаламда он сегіз мың жан болыпты, Бұл сөзім білгендерге таң болыпты. Жігіттер, құлақ қойып тыңдасаңыз, Қазақта Абылайдай хан болыпты! – деп өлеңге шыққан Абылай – осы. Қазақ жұртында мақал болып қалды: «аң алмайтын жаман құс – ат еңбегі, Абылайдан басқа төре – ет еңбегі» деп.

At the age of less than twenty, Abilai Khan had a Sart companion named Orazaulyk. They arrived at the lands of Atigai and Karauyl along the Esil River, where Abilai worked as a shepherd, tending to the horses of the wealthy Dauletkeldi. – What is your name? – he was asked. – My name is Sabalaq! – he replied. The wealthy man told his wife: – Do not treat him like other servants, take care of him! He has some special qualities. If you ask how, even if he goes six days and six nights without food, he will not eat a single morsel with his own hands. And even if he eats half a bowl of food, he will not give the leftovers to anyone. He also does not sit on the ground. If he cannot find anything to sit on, he takes off his clothes and sits on them. And when he sits outside, he is more modest than a woman, going to the other side of a hill to sit, or covering his head with his clothes. Moreover, when he sleeps, the place remains brightly lit, as if there is a burning lamp, – they say. At that time, a formidable enemy named Khatysiban, a Kalmyk, had taken the Kazakh horses. The Kazakhs set out, calling themselves "tail horses." Karakerei Qabanbay, Qanjyghaly Bogenbay, Kaz Dauysty Qazybek, Shakshaqugly Zhanibek, Kokzharaly Kokzhal Barak, Shanyshqyly Berdikozha, Syrym Malaisary, Sary from the Kerey and Uaq tribes, all set out to confront the Kalmyks. The Kalmyks had fortified their position, creating a defense around themselves, and when the Kazakh heroes rushed to attack, the hidden marksmen shot them down, preventing the Kazakhs from taking their horses. After several days of being stuck, unable to separate the horses from the Kalmyks, they decided to retreat, feeling hopeless. Then, one of the shepherds, Sabalaq, realizing that the Kazakhs would return, went off on his own, dismounted from his horse, tied his cloth belt to the end of his whip, raised it like a flag, and went alone to the Kalmyk fortress, shouting "Abilai!" The marvel of God's power is that no arrow could pierce him, nor could a sword harm him. He entered the Kalmyk fortress alone, breaking through, and after causing a commotion like a herd of horses, the Kazakh heroes rushed in from all sides, defeating the Kalmyks and returning with a great bounty. After defeating the enemy and calming their spirits, the Argin and Naiman heroes said: – Yesterday, no spirit was left uninvoked, no battle cry uncalled, and it all proved useless. Although he is alone, his essence and lineage are unknown, he is superior to all of us, and his spirit is strong. There was an old saying: "Do not underestimate a sheep's tail, if it suits you, it is a ram." Come, let us elevate him to Khan! – they said, and brought him to the beloved of Atigai Esenaman, raised a white yurt, provided him with six wives, and placed him on a white felt, crowning him as Khan. When the son of Tobylbay, the poet Arystan, was captured, he said to Khan Kenesary: – Kene Khan, if you love me, I am your servant, Though you may hate me, I am your Alash. I am the son of Atigai, who provided six wives for your father! – and upon hearing this, Kenesary Khan, who was about to kill him, shed tears and said: – Hero, take whatever you desire! – and gave him a horse, a camel to lead, a gun around his neck, and sent him back to his people with thirty companions. This is the place where Abilai Khan first became Khan of the Kazakhs. He remained in Kokshetau until his death, throughout his old age. This is also mentioned in the poem of Arystan: In Makharzhy, the rich trade, A brave warrior breaks through the thick enemy. If you ask where Abilai resided, He was Khan for forty-eight years in Kokshetau. In ancient times, the Saryarka was ruled and inhabited by the Nogai. There is a saying: "When there were ten Nogai, when Ormambet died, the people of Ormambet were scattered like a wild horse!" After that, the Kalmyks ruled and inhabited the land. During the reign of the Kalmyk Khan Khatysiban, known for "ten Oymauyt, nine Torgauyt, and the heavy hand of Ayuken," Abilai Khan was the one who drove the Kalmyks away from Saryarka, causing a rain of black blood upon them. The era that Abilai lived through was unprecedented; no one had seen such a time from Adam until Abilai, and none have seen it since. In the world, there are eighteen thousand souls, This word has astonished those who know. Young men, if you listen closely, There has been no Khan like Abilai among the Kazakhs! – this is the Abilai who became a saying among the Kazakh people: "A bad bird that does not hunt is the labor of a horse; besides Abilai, no other ruler is the labor of flesh."