Абылайдың жас күніндегі өмірі (ІІІ нұсқа)

Абылай әкесінен кішкене күнінде жетім қалған екен. Абылай ұлы жүздің бір Төле би деген бидің қолында құл болыпты. Сонда Төле би: «Мұның аты Сабалақ болсын» депті. Ол кезде Абылай басына үлкен сеңсең тымақ киіп, түйе жаяды екен. Бір күні Төле би ауылдан келе жатса, Абылай төрт тағандап ұйықтап жатыр екен. Сонда Төле би жолдастарына айтыпты: – Мынау Сабалақ қалай ұйықтап жатыр? Мұны білдіңдер ме? – депті. Жолдастары айтыпты: – Біз қайдан білейік, – депті. – Бұл төрт ру елді билейді екен, – деді. Сонан Төле кешке келгеннен кейін Абылайды түйеден шығарып, жылқы бақтырыпты. Бір күні Төле би мал сойып Сабалақты сынауға: – Малдың басын пісіріп даладағы Сабалаққа беріңдер, қайтер екен? – деп үш-төрт адам жібереді. Барса, Сабалақ алдарынан шығып сәлем береді. – Біз саған Төле берген басты жесін деп әкелдік, – деп басты береді. Абылай аттан түсіп шапанын жайып, аналарға: – «Өле жегенше, бөле же» деген, жасың үлкен ағасың келіңдер, – дейді. Аналар аттарынан түседі. Сабалақ жолын қуып, пышағын алып бір құлағын біреуіне, бір құлағын біреуіне, екі көзін ойып екеуіне беріп, тілін өзі жейді. Басты жеп болғаннан соң аналар Төле биге айтып келеді. Сабалақтың жасы он сегізге келген екен. Сол уақытта қазақ-қалмақ атысуға жиналыпты. – Мен де осы соғысқа ерсем екен, – деп Төле биден Сабалақ рұқсат сұрапты. Төле би: – Балам, қой, бір жерде өліп қаласың, – деп рұқсат бермепті. «Ата, барам» деп болмапты. – Жарайды, балам, барсаң бар, – деп батасын беріпті. Абылайды бір бәйге атқа мінгізіп, қазақтың көп қолына қосып қоя беріпті. Қазақ-қалмақ екеуі беттесіп соғысқа келіпті. Қазақтың басшысы Қанжығалы қарт Бөгембай батыр, жасы сексенге келген екен. Қалмақтан жекпе-жекке бір қасқа атты батыр шығыпты. Қазақтан оған қарсы ешкім шықпапты. Сонан кейін Бөгембай: – Мынаған ешкімің бармадыңдар ма? – деп, өзі шапанын белсеніп майданға шығуға айналды. Бұл кезде Сабалақ тура шауып Бөкеңе жетіп келіпті: – Мен барайын, ата, – деп. Бөкең бетіне қарап тұрып: – Бар, балам, – деп астындағы аты мен қолындағы қияқ найзасын беріпті. Сабалақ «Абылай, Абылай!» деп ұран шақырып жауға қарсы шауыпты. Екеуі де найзаны тіке салысыпты. Найзамен екеуі бірін-бірі ала алмай, ат үстінен жағаласып қанжарласты. Сол жерде Абылай қалмақтың батырын жағасынан ұстап аттың үстінен жұлып әкетіп, бастан қанжармен бір шауып басын кесіп алып, жауға «Абылайлап» ұран салып кіріп кетіпті. Қалмақтар мұны көрген соң қаша жөнеліпті. Қашқан қалмақтарды «жауқашты» деп, «қырылы сырақ» деп қиратып салыпты. Қазақты бастап келген Әбілмәмбет хан екен. Абылайдың атасымен бірге туысқан екен. Соғыс біткен соң: – Жаңағы қалмақтың батырын жыққан бала қайда? Маған тауып бер! – депті. Сонсоң біреу ертіп келіп: – Міні, қалмақтың батырын шапқан бала міні, – депті. Әбілмәмбет хан аттан қарғып түсіп, мойнына кісесін салып жылап қоя беріпті. – Біздің Абылайдан жетім қалған бала бар деп еді. Атаңды айтып ұрандағанда сай-сүйегім сырқырады ғой, сен солмысың? – Мен қайдан білейін, болсам болармын, – деді Сабалақ. Әбілмәмбет хан Абылайды үйіне ертіп әкетіпті. Барып орнағаннан кейін хандығын Абылайға беріп еді. Абылайдың өз аты Әбілмансұр еді. Жау «Абылайлап» ұран салғаннан Абылай атанып кеткен екен дейді. Абайдың аузынан естіп жадыма сақтағам.

Abilai was left an orphan at a young age after his father passed away. Abilai was a servant under a khan named Tole Bi from the Great Horde. Then Tole Bi said, "Let his name be Sabalaq." At that time, Abilai wore a large fur hat and tended to camels. One day, while returning from the village, Tole Bi saw Abilai sleeping on all fours. Tole Bi then told his companions: – Look how Sabalaq is sleeping! Did you notice this? – he said. His companions replied: – How would we know? – they said. – He will rule over four tribes, – he said. After that, when Tole returned in the evening, he took Abilai off the camel and made him tend to the horses. One day, Tole Bi slaughtered an animal to test Sabalaq: – Boil the head of the animal and give it to Sabalaq in the field, let’s see what he will do? – he sent three or four people. When they arrived, Sabalaq came out to greet them. – We brought this head for you to eat, as Tole ordered, – they said, handing him the head. Abilai dismounted, spread his cloak, and said to them: – "Better to share than to eat alone," you are older brothers, come here, – he said. The men dismounted. Following the lead, Sabalaq took a knife and gave one ear to one of them, the other ear to another, gouged out the two eyes and gave them to two others, and ate the tongue himself. After finishing the head, the men returned to tell Tole Bi. Sabalaq was now eighteen years old. At that time, the Kazakhs and the Kalmyks were gathering for battle. – I wish to join this war, – Sabalaq asked Tole Bi for permission. Tole Bi replied: – My son, no, you might die somewhere, – and did not grant permission. "Grandfather, I will go," he insisted. – Alright, my son, if you want to go, go, – he gave his blessing. He put Abilai on a racing horse and sent him to join the large Kazakh army. The Kazakhs and Kalmyks faced each other in battle. The leader of the Kazakhs was the elderly Boğembai, who was eighty years old. A brave warrior from the Kalmyks came out on a gray horse for a duel. No one from the Kazakhs stepped forward against him. Then Boğembai asked: – Does no one dare to face him? – and began to prepare to go to the battlefield himself. At that moment, Sabalaq galloped up to Boğembai: – Let me go, grandfather, – he said. Boğembai looked at him and said: – Go, my son, – and gave him his horse and spear. Sabalaq shouted "Abilai, Abilai!" and charged at the enemy. They both thrust their spears at each other. Unable to overpower each other with the spears, they grappled and fought with daggers from their horses. There, Abilai seized the Kalmyk warrior by the throat, pulled him off the horse, and with one strike of his dagger, he beheaded him, then charged into the enemy shouting "Abilai!" Seeing this, the Kalmyks fled. The fleeing Kalmyks were crushed, referred to as "young birds" and "scattered like leaves." The one leading the Kazakhs was Khan Abilmambet. He was a relative of Abilai. After the battle ended, he said: – Where is the boy who defeated the Kalmyk warrior? Find him for me! – he commanded. Then someone brought him: – Here, this is the boy who defeated the Kalmyk warrior, – he said. Abilmambet Khan jumped off his horse and, putting a noose around his neck, began to cry. – They said there was an orphan left from our Abilai. When you shouted your grandfather's name, my bones ached, are you he? – How would I know, if I am, I am, – replied Sabalaq. Abilmambet Khan took Abilai home with him. After settling in, he handed over his khanate to Abilai. Abilai's real name was Abilmansur. It is said that he became known as Abilai after the enemy heard him shout "Abilai!" I heard this from Abai and have kept it in my memory.