Абылай туралы (ІV нұсқа)

Абылайдың аты Әбілмансұр еді. Әкесі қызылбастың ханы еді. Әбілмансұр бес жасқа келгенде әкесі өледі. Хан өлген соң орда иесіз қалады. Әбілмансұр мұрасынан айрылып, сырт елге қаңғырып кетеді. Үш жүздің ішіне келіп Үйсін Төле бидің түйесін бағады. Сұраған жанға: «Атым Сабалақ» дейді. Одан да шығып Қызылжар бойындағы атығай-қарауылға келіп Дәулеткелді деген бидің жылқысын баққан екен. Дәулеткелді бидің бәйбішесі айтады: – Мынау Сабалақты жалшыдай көрмеңіз, бойында бір қасиеті бар екен. Алты күн аш жүрсе де, өз қолымен ас құйып ішпейді және сарқытын кісіге береді. Ыдыс сарқып ішпейді, киімін астына салып отырады. Не болмаса киімін бүркеніп барады. Ұйықтағанда түсі жап-жарық болып тұрады, шам-шырағы бар сияқты. Бәйбішенің сөзінен кейін Сабалақтың басына жеке қос тігіп береді, күтеді. Күндердің бір күнінде қазақтың жылқысын қалмақтың Қараспан деген батыры қол бастап кеп тік көтеріп әкетеді. Бұдан кейін қазақ «қылқұйрық» деп аттанады. Қолдың ішіндегі көрнекті батырлары мыналар болады: Қаракерей Қабанбай батыр, Қанжығалы Бөгенбай батыр, қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, Балтакерей Тұрсынбай, Сырым Малайсары, Көкжарлы Барақ батыр, Сыбызғышы Бердіқожа батыр. Қалмақтар терең қып ор қазып, орға мергендерін отырғызыпты да олардың қасына жайнатып жасау жинап, оның қасына қыз-келіншектерді отырғызып ән салып, өлең айтқызып қойыпты. Сырды білмеген қазақ батырлары қыз-келіншектерді көріп келіп, ойнаймыз деп қасына топтанып келе берсе, ордағы мергендер атып жыға беріпті. Қазақтың көп батыры сүйтіп шығынға ұшырапты. Жекпе-жекке келгенде қалмақтың батырлары жан шыдатпай қирата береді. Сол кезде қазақ тұйыққа қамалып сасқалақтайды. Сол кезде топтың ішінен Сабалақ (Әбілмансұр) қазақтың ханының алдына келіп: – «Жарақтыда жан жасықпайды» деген найзалы топтан, желкілдеген тудан да азамат қала ма екен?» деп мен де келіп едім, мені жекпе-жекке жіберіңіз, – деп ханнан рұқсат алып, белбеуін құрығының ұшына ту ғып тағып, шаба жөнеледі. Жекпе-жекке келген қалмақтың батырларының басын алып, ар жағындағы тобына кіріп кетеді. Кірген жерін тесік қып, шыққан жерін есік қып өтіп, тұйғынша түйіліп үш кіріп, үш шыққанда, қалмақ торғайдай тозып, іріген ірімшіктей бытырап қаша жөнеледі. Сол кезде қарап тұрған қазақтар қалмаққа лап қоя шабады. Бұл сапарда қалмақ жеңіледі. Қазақтар қайтып келді. – «Қой асығын қолыңа жақса, сақа қой, жасы кіші деме, ақылы асса, аға қой» деген еді. Мынау Сабалақтың заты белгісіз болса да, бақыты артық болды. Түбінде елді жаудан қорғауға жарайды екен, ханым, – дейді. Бөгенбайдың сөзінен кейін халық бір ауыздан хан сайлап, қатын әпереді. Абылайдың хан сайлаған жері Атығай Есенаман деген байдың ауылы еді. Осы Көкшетаудың төсінде еді.

Abilai's name was Abilmansur. His father was the khan of the Qyzylbast. When Abilmansur turned five, his father died. After the khan's death, the yurt was left without a master. Abilmansur lost his inheritance and wandered off to foreign lands. He came among the Three Juzes and tended to the camels of the Uysyn Tole bi. When asked, he would say, "My name is Sabalaq." He then moved on to the Qyzyljar region and tended to the horses of a bi named Dauletkeldi. Dauletkeldi's wife said: – "Do not see this Sabalaq as just a servant; he has some qualities. Even if he goes six days without food, he does not eat from his own hands and gives the leftovers to others. He does not drink from the vessel, and he sits with his clothes underneath him. Otherwise, he covers himself with his clothes. When he sleeps, his dreams are bright, as if there is a lamp." After the wife's words, they set up a separate tent for Sabalaq and took care of him. One day, the Kalmyk warrior Karaspan led a raid and took away the Kazakh horses. After this, the Kazakhs called it "qylquyryq." Among the prominent warriors in the raid were: Karakerey Qabanbay, Qanjyghaly Bogenbay, Kaz dausy Qazybek, Shakshaquly Zhanibek, Baltakerey Tursynbay, Syrym Malaisary, Kökjarly Barak, and Sybyzghy Berdiqozha. The Kalmyks dug a deep trench and stationed their marksmen in it, while they set up a feast nearby and had girls and women sing and recite poetry. The Kazakh warriors, unaware of the trap, gathered around the girls and women thinking to play, and the marksmen shot them down. Many Kazakh warriors suffered losses this way. In one-on-one combat, the Kalmyk warriors crushed them without mercy. At that moment, the Kazakhs became trapped and panicked. Then, from within the group, Sabalaq (Abilmansur) approached the Kazakh khan and said: – "Is there no man left among the spear-wielding warriors and the fluttering banners?" I have come to ask for permission to fight in single combat," and after receiving the khan's permission, he tied his belt to the tip of his spear and charged forward. He took down the heads of the Kalmyk warriors in single combat and entered their ranks. He created a hole where he entered and a door where he exited, and as he folded like a falcon, he went in three times and out three times, causing the Kalmyks to scatter like sparrows and flee like rotten cheese. At that moment, the watching Kazakhs charged at the Kalmyks. In this campaign, the Kalmyks were defeated. The Kazakhs returned. – "If the sheep's bone fits in your hand, do not say it is a young sheep; if it is wise, call it an elder," they said. Although this Sabalaq's origins were unknown, his fortune was great. In the end, he proved worthy of defending the people from enemies, my lady," they said. After Bogenbay's words, the people unanimously elected a khan and brought a wife. The place where Abilmansur was elected khan was the village of Atigay Yesenaman, located in the foothills of Kokshetau.