Абылайдың қамал бұзған жері (V нұсқа)

Абылай хан 12 жасында қасында Оразалық деген сарт бар екен. Түркістан шаһарына келіп Әбілмәмбет патшаға келіп қызмет қылады. Онда орнығып тұра алмай, Ұлы жүз үйсін Төле бидің түйесін бағады. Онда да байырлап тұра алмай, Сарыарқаға шығып атығай-қарауылдың ішіне келіп, Дәулеткелді байдың түйесін бағыпты. – Атың кім? – деп сұрағанда, – Атым – Сабалақ, – дейді екен. Бәйбішесіне айтыпты: – Өзге малшыдай көрмей, мұны күте гөр! Осы Сабалақ анық сарт емес, анау Оразалық сарт болса, болар, көзі алақандай, табаны түйенің табанындай жап-жалпақ, көзіне не көрінсе соны ішіп-жеп, аузынан суы ағып, ессіз-түссіз болып отыра береді. Мынау Сабалақтың еш нәрсемен ісі жоқ, ойлағаны ақыл-ой, езу тартып күлмейді. Қабағын шытып келмейді. Алты күн, алты түн аш жүрсе де, өз қолымен қойып ас ішпейді. Жарты аяқ ас ішсе, сарқытын кісіге бермей көңілі көншімейді. Жерге бір отырмайды. Дәнеме табылмаса, ен далада киімін шешіп астына салып отырады. Ұйықтап жатқанда үсті жап-жарық болып тұрады. Сыйлап ұстай гөр, қасиеті болып, бір нәрсеге ұшырап қалып жүрмейік, – дейді екен. Сол уақытта қазақтың жылқысын түп көтере қара қалмақ ханы Сыбан деген жау алыпты. Қазақ елінің батырлары түгел аттанды. Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгембай, қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, Көкжарлы көкжал Барақ, Шанышқылы Бердіқожа, Сырым Малайсары, керей уақтан Сары, Баян бәрі аттанып қалмаққа барса, қалмақ шеп құрып, айналасын қорған қылып, шептің айналасына жайнатып жасау төгіп, қыз-келіншек қойып, қазақтың батырлары жасауға қызығып шапса, ар жағындағы бұғып жатқан мергендер атып тастай беріпті. Қалмақ қазаққа алдырмапты. Неше күн қамалып жатса да, қалмақтан жылқысын айыра алмай, салы суға кетіп, қайтпақшы болыпты. Сонда жылқының соңынан қалмақты бірге қуысқан Сабалақ та бар екен. Қазақтың қайтуына көзі жеткен соң, көптен оңаша шығып атынан түсіп, шүберек белбеуін құры ғының басына байлап ту қылып, қалмақтың қамалына «Абылай, Абылай!» деп айғайлап жалғыз барып кіріп кетіпті дейді. Кірген жерін есік, шыққан жерін тесік қылып жападан жалғыз қалмақтың қамалын бұзып тастаған соң, қазақтың батырлары тұс-тұстан кіріп кетті. Қалмақты жесір-жебір қылып шауып, шаншып, талап, шашетегінен олжаға қарқ болып қайтысыпты. Жауды жеңіп көңілдері тынған соң, арғын, найманның батырлары: – Кеше бізден айтылмаған әруақ, шақырылмаған ұран қалған жоқ. Бәрі де дәнемеге жармады. Өзі жалғыз болса да, бәрімізден бақ-талайы жоғары, әруағы күшті екен. Бұрынғының сөзі бар еді «қозы асығы деме, қолайыңа жақса, сақа қой» деген, осыны хан көтерейік, – деп атығай-қарауылдың ортасына алып келіп, ақ отау көтеріп, алты қатын алып беріп, ақ кигізге салып хан көтерген екен.

At the age of 12, Abilay Khan was accompanied by a Sart named Orazalyk. They arrived in the city of Turkestan and served King Abilmambet. Unable to settle there, he tended to the camels of Tole Bi from the Great Zhuz Uysyn. Not being able to stay there either, he moved to Saryarka and came to the village of Atigay-Karauyl, where he tended to the camels of the wealthy Daulatkeldi. – What is your name? – he was asked. – My name is Sabalak, – he replied. He told his wife: – Do not treat him like other herders, take care of him! This Sabalak is definitely not a Sart; if he were like that Orazalyk Sart, he would be different, with eyes as small as a palm, feet as wide as a camel's, eating and drinking whatever he sees, drooling and sitting there senseless. This Sabalak has nothing to do with anything; his thoughts are of wisdom, he does not smile or laugh. He does not frown. Even if he goes six days and nights without food, he will not eat with his own hands. If he eats half a bowl of food, he will not be satisfied unless he gives the leftovers to someone else. He does not sit on the ground. If there is nothing to sit on, he takes off his clothes and sits on them in the open field. When he sleeps, he is completely illuminated. Treat him with respect, for he has a special quality; let us not fall into misfortune, – he would say. At that time, the Kalmyk Khan Syban, who had raised the Kazakh horses, attacked. All the heroes of the Kazakh people set out. Karakerey Qabanbay, Kanjyghaly Bogeimbai, Kaz Dauysty Qazybek, Shakshakuly Zhanibek, Kokzharly Kokzhal Barak, Shanyshkyly Berdikozha, Syrym Malaisary, and from the Kerei Uak, Sary and Bayan all set off to confront the Kalmyks. The Kalmyks had built a fort, surrounded it with defenses, and set up a camp with women and girls. When the Kazakh heroes charged at the camp, the hidden marksmen on the other side shot them down. The Kalmyks did not let the Kazakhs succeed. Even after several days of being trapped, unable to separate the horses from the Kalmyks, they were disheartened and decided to retreat. At that time, Sabalak was also pursuing the Kalmyks alongside the horses. Once he saw that the Kazakhs were retreating, he dismounted his horse, tied his cloth belt to the top of his spear as a flag, and boldly entered the Kalmyk fort, shouting "Abilay, Abilay!" He broke through the Kalmyk fort alone, making the entrance a door and the exit a hole, after which the Kazakh heroes rushed in from all sides. They defeated the Kalmyks, plundering and taking spoils of war. After defeating the enemy and calming their spirits, the heroes of the Argin and Naiman said: – Yesterday, no spirit was left uncalled, no battle cry was left unshouted. None of them interfered with us. Even though he was alone, his fate is greater than all of ours, and his spirit is strong. There was a saying from the old days: "Do not underestimate the lamb, if it suits you, treat it as a ram." Let us elevate him to the rank of khan, – they said, bringing him to the center of Atigay-Karauyl, raising a white yurt, providing him with six wives, and crowning him with a white felt.