Абылайдың Қалдан Шерінге елші жіберуі (ІV нұсқа)

Абылай хан Қалдан Шерінге жауласпай тұрған күнінде көп елші жіберген екен. «Қазақ, қалмақтың тыныштанып, бір-біріне тимей тұруы үшін елдесіп, бітісіп келіңдер» деп. «Қазақтан көп жолаушы келіпті» деп естіген соң, Қалдан Шерін ханымы Қарабас ханымды атқа мінгізді дейді: – Қазақтан келген жолаушыларды аралап, жансыз байқап, ішінде бітім алып қайтуға тұрарлық кісісі болса, сынап, маған алып кел. Бітім алып қайтуға тұрарлық кісісі жоқ болса, мені көрсетпей, қайырып жіберіңдер! Жөні түзу сөз білерлік біреуін жіберсін, – деп айтқан соң, Қарабас ханым аралап көріп, төрт кісіні таңдап, Қалдан Шерінге алып барды дейді. Бірі – қаз дауысты Қазыбек, бірі – Айдабол бидің баласы Тайкелтір би, бірі – Балтакерей Тұрсынбай, бірі – шаржетім Шақшақ Жәнібек. Сонда Қалдан Шерін ханымынан сұрапты: – Бұларды не сынмен алып келдің? – деп. Сонда Қарабас ханым айтты дейді: – Мынау отырған Қазыбек ұйықтағанда, екі қолын екі жаққа, екі аяғын екі жаққа жіберіп, керген төстіктей жатады екен. Оның мәнісі: «Дүниенің төрт бұрышын тірей туған ұлмын» дегені. Қара бақайына шейін құт екен. Өлгенде арулаған жерін басып өткен ел бай болар, – дейді, – мынау отырған – Тайкелтір. Кішкене тілінің ұшы екі айырыла біткен екен. Өнері қара санынан келеді екен. Ер көмей, темір жақтың барып тұрған өзі екен. Екі жақты, бір тілдіге өмірінде сөз бермес, – дейді, – мынау отырған – Балтакерей Тұрсынбай. Құлағы жоқ шұнақ, құйрығы жоқ шолақ екен. Ерлігінен де міні жоқ, еңбектілігінен де міні жоқ. Жалғыз-ақ айыбы – жауы желкесінде екен. Онан басқа қорқар нәрсесі болмаса керек, – дейді, – мынау отырған – Жәнібек. Екі аяқты, бір бастының сырттаны екен, өзінің оққағары бар екен. Күнінде ыңыршағыңды отқа жағып, бақайшағыңның майын шағатұғын осы екен, – дейді. Сонда Қалдан Шерін: – Мұны осы жерде өлтіріп тастасақ болмай ма? – дейді. Сонда ханымы айтты дейді: – «Ханның ақылы баланың шөметейімен бір бәс» деген осы екен-ау! «Қазақ, қалмақтың тыныштығы болсын, – деп, – елші жіберсін» дейсің. Келген елшіні «өлтірсек, қайтеді» дейсің. Осы отырған төртеуі дүниенің төрт тіреуі сықылды кісі емес пе? Атса, мылтық өтпейтұғын, шапса, қылыш өтпейтұғын деп осындай жандарды айтады, – депті дейді. Қалдан Шерін сонда бұл төртеуіне ер басына тоқсан жесірді (долгсыз) берген екен. Бұрын қазақ, қалмақ арасында шабыншылықта түскендерді мал беріп, сатып алады екен. Бұл жолы бұлар сатусыз алып қайтты дейді. Сонда бір келіншек қатын Қазыбекке: – Би ағалар-ау, мен қалып барамын! – деген соң, Қазыбек Қалдан Шеріннен сұрап алған екен дейді. – Келін мұндарды кісі бұрын танып қоятұғын екен-ау! – депті.

Abilai Khan, while not at war with Kaldan Sherin, sent many envoys. He said, "Come to an agreement and make peace so that the Kazakhs and the Kalmyks can calm down and not disturb each other." After hearing that many travelers had come from the Kazakhs, Kaldan Sherin ordered his wife Karabas Khanim to mount a horse and said: – Go around and observe the travelers from the Kazakhs, and if there is someone worthy of bringing back a peace agreement, test them and bring them to me. If there is no one worthy of bringing back a peace agreement, send them back without showing me! Let them send someone who knows how to speak properly, – after saying this, Karabas Khanim went around and selected four people to take to Kaldan Sherin. One was Kazybek with the voice of a goose, another was Taikeltyr Bi, the son of Aida Bol Bi, the third was Baltakerey Tursynbay, and the fourth was the orphan Shakshak Zhanibek. Then Kaldan Sherin asked his wife: – What test did you use to bring these people? – he asked. Then Karabas Khanim replied: – This Kazybek here, when he sleeps, spreads his arms and legs wide like a stretched pillow. The meaning of this is: "I am the son who supports the four corners of the world." He is blessed from his little toe to the top of his head. The people who walk over his burial place will be prosperous, – she said, – this one here is Taikeltyr. The tip of his small tongue is split into two. His skill comes from his thighs. He is a true warrior, a man of iron. He never gives a word to a two-faced, one-tongued person in his life, – she said, – this one here is Baltakerey Tursynbay. He is a deaf mute with no tail, short in stature. He has no faults in his bravery, nor in his diligence. His only flaw is that his enemy is behind him. Other than that, he should have nothing to fear, – she said, – this one here is Zhanibek. He is a two-legged, one-headed warrior, and he has his own protector. He is the one who would burn your buttocks in the fire and suck the fat from your toes, – she said. Then Kaldan Sherin said: – Would it not be possible to kill them right here? – he said. Then his wife replied: – "The wisdom of a Khan is equal to a child's game," this is what it means! You say, "Let there be peace between the Kazakhs and the Kalmyks, let them send an envoy." And then you say, "What if we kill the envoy?" Aren't these four here like the four pillars of the world? They say that if you shoot them, the bullet won't pass, and if you strike them, the sword won't cut, – she said. Kaldan Sherin then gave these four men ninety widows (debt-free). Previously, the Kazakhs and Kalmyks would buy those captured in raids with livestock. This time, they returned without being sold. Then a woman said to Kazybek: – Oh, elder Bi, I am being left behind! – after which Kazybek asked Kaldan Sherin for her. – It seems that the bride recognizes people beforehand! – he said.