Абылай мен Әмірсананың достығы жайындағы аңыз

Қалмақ ханы Ғалдан Церен қайтыс болды. Ежелгі дәстүр бойынша хан тағына оның жұрағаттарының бірі ие болуға тиіс. Ғалданның Әмірсанадан басқа баласы жоқ, әрине мұрагер сол ғана. Бірақ ел бұл дәстүрді қолданбады, хандыққа басқа біреуді сайлады. «Қалмақ ханы қалмақ нәсілінен болуға тиіс, Әмірсана қазақ нәсілі, оны сайлай алмаймыз» деп жұртшылық Әмірсананы мұрагер деуден үзілді-кесілді бас тартты. Бұл ойдан шығарылған жала емес, елдің оған нақты дәлелі бар екен. Оқиға былай болыпты. Ғалдан жасы ұлғайған кезде өзіне қашықтағы елден Жайық бойындағы қалмақтан бір қыз айттырыпты. Қызды алып келу үшін ол елге өзі баруды хан басына лайық көрмепті. Қалыңмалын, түрліше жол-жоралғыларын жеткілікті етіп беріп, бірнеше адаммен өзінің сенімді уәзірін жіберіпті. Бұлар қызды алып, зор қуанышпен еліне қайтады. Сол жылы қыс қатты болыпты. Қалмақ жолаушылар жолшыбай Ұлытаудағы қазақ аулына аялдайды. Күні-түні бірдей түтеген боран толастамайды да, жолаушылар сол ауылда бірнеше күн тосқауылдауға мәжбүр болады. Күн ашылғаннан кейін ешбір шығынсыз еліне келіп жетеді. Ханның тоқалы сол сәтте жүкті болып, айы-күні жетіп босанады. Ер бала туады, оған Әмірсана деп ат қойылады. Ел арасында пыш-пыштаған өсек тарайды: «жас тоқал бұл баланы жолшыбай көтеріп келді, қазақ батыры Өтегеннің баласы» деседі. Әрине, мұны ханға естіртпейді, тек ол өлгеннен кейін ғана жарыққа шығады. Әмірсана елді өзіне бағындыра алмайды, хан тағына оған байланысы жоқ біреу отырды. Амалсыздан сырттан көмек іздеуіне тура келді. Әкесі Ғалдан хан өзі достастырған, одан кейін ұзақ уақыт достық қарым-қатынас жасап келген Абылай досқа барды. Ол досын ықыласпен қарсы алды, оның елін өзіне қаратып беру шараларын ойластырды. Бірақ қалмақтардың қарындастық сөзін қабылдамайтынын, тіпті оның арты ренішке соқтыратынын білген Абылай осы жөнінде орыс патшалығымен ақылдасуды ұйғарды. Бұл ұйғарым Әмірсанаға да ұнады. Хандық лауазымы үшін екі елді жауластыруды екеуі де лайық көрмеді. Орыс патшасына өкіл жіберді. Ол генерал бастаған әскери топ жіберіп, «қалмақтар ризалықпен бағынбаса, күшпен еріксіз бағындырыңдар!» деп тапсырды. – Хан тахыты үшін елімді күйзеліске ұшырата көрмеңдер, – деп Әмірсана Абылай мен орыс генералынан өтініш етті. Олар бұл өтінішті мақұлдады. Сонымен, орыс, қазақ жақсылары Әмірсананың өзін ертіп, қалмақ еліне аттанды. Бірақ бұлардың жолы сәтті болмады: жолшыбай Әмірсана шешек ауруынан мезгілсіз қаза болды.

The Kalmyk Khan Galdan Tseren has passed away. According to ancient tradition, one of his relatives should inherit the throne. Galdan has no sons other than Amir Sana, so he is naturally the only heir. However, the people did not follow this tradition and elected someone else to the khanate. "The Kalmyk khan must be of Kalmyk descent, Amir Sana is of Kazakh descent, we cannot elect him," the public categorically refused to acknowledge Amir Sana as the heir. This is not a fabricated slander; the people have concrete evidence for it. The events unfolded as follows. As Galdan grew older, he sought a girl from a distant land, from the Kalmyks along the Ural River. He did not consider it appropriate for himself to go to fetch the girl, so he sent his trusted minister with several people, providing sufficient dowry and various rituals. They brought the girl back and returned to their land with great joy. That winter was harsh. The Kalmyk travelers stopped at a Kazakh village in Ulytau. Day and night, a fierce blizzard did not cease, and the travelers were forced to stay in that village for several days. Once the weather cleared, they arrived home without any losses. At that moment, the khan's wife was pregnant and gave birth on her due date. A boy was born, and he was named Amir Sana. Gossip began to spread among the people: "The young wife carried this child on the way, he is the son of the Kazakh hero Otegen." Of course, this was not disclosed to the khan; it only came to light after his death. Amir Sana could not subdue the people; someone unrelated to the throne sat on it. He was forced to seek help from outside. He went to his father's friend, Abilai, with whom Galdan had established a friendship and maintained it for a long time. Abilai welcomed his friend warmly and devised measures to bring his people under his control. However, knowing that the Kalmyks would not accept the word of brotherhood and that it could lead to resentment, Abilai decided to consult with the Russian Empire on this matter. This decision also pleased Amir Sana. Neither of them deemed it appropriate to provoke a war between the two countries for the sake of a khanate. They sent a representative to the Russian tsar. He dispatched a military group led by a general, instructing them to "force the Kalmyks to submit if they do not willingly comply!" "Do not bring my country to ruin for the sake of the throne," Amir Sana pleaded with Abilai and the Russian general. They approved this request. Thus, the Russian and Kazakh dignitaries set out for the Kalmyk land, taking Amir Sana with them. However, their journey was not successful: on the way, Amir Sana died prematurely from smallpox.