Абылай аспаған сары бел» аталған жер (ІІІ нұсқа)

Ғаламда он сегіз мың жан болыпты, Бұ сөзім білгендерге таң болыпты. Әлеумет, құлақ қойып тыңдасаңыз, Арқада Абылайдай хан болыпты. Қылады Мекержіде, байлар сауда, Топ бұзар батыр жігіт қалың жауда! Сұрасаң Абылайдың тұрған жерін, Хан болды қырық сегіз жыл Көкшетауда. Сол Абылай Алатаудағы қырғызға, калмаққа жорыққа аттанып бара жатқан жолында, қаз дауысты Қазыбек бидің елінде бір ұлы жиын асқа кез болыпты. Сол асқа Шаншар деген елдің желбас бозбалалары аңыз қылысыпты. – Анау тұрған ханның басындағы бөркін қағып түсіргенге не қаһар қылар еді? – десіп. Сонда қаз дауысты Қазыбектің інісі – «мөр таңдайлы Балапан» арт жағынан барып, ханның артында тұрып, аңдаусызда шыбықпен басындағы бөркін кағып түсірді дейді. Хан дәнеме демеді: «Ішкен – мас, жеген – тоқ!» – деген осы ғой. Жерге түскен бөрікті қайта алып киюге жарамайды, «жерде қала берсін» деп бөрікті жерден алдырмады. Сол бойымен бөрік жерде қала берді, хан да үн жоқ, түн жоқ жүре берді. Замандардан заман өткенде, Қызылжарда жәрмеңке болып, базар ашылған кезде қаракесек, төртуылдың базар базарлап барғандардың ішінен төртуылдан Ботақанды, қаракесектен Жанайды байлап алып қалды. Абылай хан Ботақанды тірілей көрге салдырып, үйіне келді. Ханымы: – Қайдан келдіңіз? – дегенде: – Ботақанды тірілей көрге салып келдім, – дейді. Ханымы: – Көтек, не дейді? Бұл Орта жүзден бізге дәм бұйырмаған екен, шығарыңыз көрден, – дейді. Абылай бір кісіні жіберді: – Көрден шықсын! – деп. Бұл кісі барып, Ботақанға айтты. Ботақан: – Шықпаймын! – дейді. Жіберген кісі Абылайға барды: – Шықпайды көрден, – деді. Абылайдың өзі келді, иінінен тартты: – Шық! – деп. Ботақан: – «Үйге кірген құр шықпайды, көрге кірген тірі шықпайды» деген. Енді мен шықпаймын, – деп сіресіп, жата берді. Хан өзі көрден бері тартып шығарайын деп жатқанда, жүрегінің басынан тарс етіп жарылып Ботақан өлді. Орта жүз намыстанды. Бесмейрам болып аттанып, Абылайды шаппақшы болды. Сонда Бекболаттың алпыс бестегі күні екен. Едігенің жиырма бестегі күні екен. Ол күнде Бекболаттың қыстауы Жамандалба-Батырдың Бейсені отырған жері екен. Едіге бидің қыстауы Жақсыдалба-Қарағайлы бұлақ екен. Бекболат пен Едіге тізе қосып, атқа мінді. Бес мейрамға кісі шаптырды. Күлік Шобалай баласы Жаңабатыр биге кісі жіберді: «Дуагөй болып, алдымызда жүрсін!» деп. Сонда Жаңабатыр: – Мен қартайдым ғой. Өмір бойы отырған жұртыма өрт салып, көшкенім жарамайды ғой. Мен бармайын, сен бар, – деп, баласы Жанақты жіберді, – Бекболат пен Едігеге сәлем де! Ханын жаулаған қалмақ оңбаған. «Ханын жаулаған қара оңбайды, хан қисайса, бәрі оңбайды» деген. Абылаймен ұрыспасын, бітім қылып, жарассын! Арашашы бол, елдестіруге жаһат қыл! – деп қосты дейді. Үш мың кісі атқа мінді, Мейрам болып көтерілді деп есіткен соң арғын, керей, уақ үркіп, ішке түсіп кеткен екен де, керейді кеше Тұрлыбек ат арқасына мінгенде іштен алып шығып, қалың Шұбарға қойдырған екен. Уақ сол бойымен іште қалыпты. «Арғын, найман атқа мінді» деген сөз көтеріліп кетіп, Абылай үркіп, көше қашты дейді. Сонда Абылайдың ханымы айтыпты: – Кеше өзің көрген қаз дауысты Қазыбектің баласы Бекболат алпыс бесте атқа мінді. Ол жай мінген жоқ, ант айтып, серттесіп мінді. «Не Абылайдың басын алмасам, не қатынын ат көтіне салмасам, не қара қазанын қақ айырмасам, әкем Қазыбектің әруағы өзімді ұрсын!» деп атқа мінді. Қара қазанды асулы бойымен жұртта қалдырыңыз. Және сиыр атаулыны айдатпай, жұртқа тастатыңыз, «Бір күн қарны ашқаннан қырық күн ақыл сұрама» деген қайда? «Ас атасын танымас» деген тағы бар ғой. Сиырды сояр да, асулы қазанға асып жеп, тояр-ды. Сонан соң ашу басылып «соғысамыз» деген сөзін қояр-ды, – деп, қара қазанды асулы бойымен жұртқа қалдырып, ордасымен жүре үш көшіп барып отырыпты. Жасанған қол көшкен елдің жұртына келіп, жайылып жатқан сиырды көріп, асулы қазанды көріп, сонда Бекболат ат үстінде тұрып, найзасымен қазанды жаншып, түйреп тұрып сөйлепті: – А, жұрт, Абылай – тек жаралған жан емес, қас әулие. Ондай кісіге соқтығу жарамайды. Оның әулиешілігін айтайын. Үйден шыққанда, үш ойым бар еді: «Абылайдың басын кессем, қатынын ат көтіне салсам, қайтамын!» деген ойым бар еді. Қара қазаның қақ жарып қайтамын деп едім. Ана жатқан сиырды шетінен шытырлатып алып келіп, сойыңдар! Аппақ майға кенеліп тойыңдар. Менің тілімді алсаңдар, Абылаймен жауласуды қойыңдар! – деп сиырды сойып, туларын қандап, бірін-бірі тамаққа тойғызып, алдап, мәре-сәре болысты. Сол қазанды алып келіп, Бекболат асты. Онан соң Тіленші би асты. Абылайдың қалмақ қатынының баласы Шама төре Тіленшіге қара нарға қалы кілем жауып келіп түсіп, қазанды қалап алып Шама төре кейін асты. – Кел, бұған елдеселік, елші жіберейік, – десіп, Орманшы Ақсары-Шотананың Шотанасын жіберді. Қызылтауда «Шотана тасы» деген бір биік тау. Шотананың екі өгізін ұрылар ұрлап алып кетіпті. Сонда Шотананың сыртындағы тастың басына шығып, салыпты айғайды: – Өгізімді алған кім де болсаң, тастап кет! Атым – Шотана. Інге кіріп кетсең де қоймаймын! Өгізін іңірде алған ұры Түндіктен жаңа асып, Майөлең деген жерден өтіп барады екен. «Артымыздан келіп қалған екен» деп, тастай қашыпты. Елшілікке Шотана барып қайтып келген соң, Бекболат пен Едіге алдына алып сұрапты: – Не дедің? – депті. Сонда Шотана айтыпты: – Мейрам болып атқа мінді, үш мың кісі қол келді. Бекболат пен Едіге жіберді, Ботақанның құнын берсін, Жанайды босатсын! Мың кісінің жолына «жетім» бастатқан тоғыз берсін. Мың кісінің жолына түйе бастатқан «тоғыз» берсін. Қалған мың кісіге мың ат пенен шапан берсін. Оған көнбесе, тұрысатын жерін, ұрыссатын ерін айтсын!» – дедім дегенде, Бекболат: – Айтқан аузыңнан да айналайын, сені көтеріп тапқан қатыннан да айналайын, – депті. Шотана сөзі: – Мұнан да дәмді, ірілеу бізге талып-үздігіп жеткен қалған ірілеуі ғой деп ойлаймын. – Не дейді, не дейді? – депті. Ертең Жолдыөзектің бойынан табысайық, – депті дейді. Сонда Олжабай батыр: – Мені «бұл қосында бар ма?» деп сұрады ма? – депті. – Сұрады, – депті. Ендеше бізбен ұрысса алмайды, қарама-қарсы тұрыса алмайды. Алтын қақпасын бұзғанда, дарбасазасы қалайы мен қорғасыннан екен. Һәркімнің қолы батпағанда туымды Абылайға ұстатып қойып, атымнан түсе қалып шапқылағанымда, Абылайға қарасам қалш-қалш етіп, тіркеніп, дірілдеп тұр екен. Бізбен қарсыласуға сартыңның аруағы беттей алмаса керек, – депті. Жолдыөзекті бет алып бұлар да барып жатыпты. Ертең таң атқан соң, қараса желкілдеген ту да жоқ, жер қайысқан кол да жоқ. Бір-екі атты келеді екен. – Бұл не қылған жан, – деп таңырқасып тұрса, Абылай хан мен Балтакерей Тұрсынбай батыр екен. Екеуден-екеу келе жатқанын көрген соң, Бекболат пен Едіге атқа мініп, екеуі алдынан шығыпты. Сонда Қозған Құлыке-Бекшенің Бекшесі оғын құралайдың көзінен өткізетұғын мерген екен: – Бұл сартты жайратып тастайын, – деп мылтығының сирағын жерге қадай бастағанда, Жанақ жүгіріп келіп, ұстай алыпты. Хан өзі көріп келеді. Ол жақтан Балтакерей Тұрсынбай мен Абылай келіп, бұл жақтан Бекболат пен Едіге барып амандық айтып бастағанда, Күлік Көтеш ақын бала күні екен, көлденеңнен барып өленді қоя берді: – Абылай, Ботақанды сен өлтірдің, Есіл ер, жазығы жоқ, неге өлтірдің?! Хан басың қарашыңмен даулы болып, Үстіне ақ ордаңның қол келтірдің! Абылай, күйіп кетті салған қалаң, Мейрамға не дейсің жапқан жалаң! Жанайды дәл бүгін күн босатпасаң, Болады ертең жесір қатын-балаң! Басқа сөз де жоқ, дау-шар да жоқ. Сол жерде жарасып бітімге келіп, бұлардың не дегенін қылды дейді. – Мылтық құрған кім? – деп сұрады. – Қозған Бекше мерген еді, – дегенде: – Талай жорықта бірге жүріп, бір торсықтан малта жеп, бір табақтан ет жеген жолдас едік. Кісіні кісі жоқ жерде өлімге қия береді екен-ау! – деп, – мылтығының аузы қырсықпасын, – деп, өзінің мылтығының аузына бір түйе байлады дейді. – Жүгіріп келіп ұстай алған кім еді? – деп сұрады. – Жаңабатыр баласы Жанақ еді, – деген соң Жаңабатыр «арашашы бол» деп қосқан ғой. Олар Құдай жаратқан шын би ғой. Қазақ ортасында ат шаптырған ас болса, Жаңабатыр бидің босағасына түйе бастатқан «тоғыз» байлансын. Жаңабатыр «осы-ақ, ас-ақ» десе, ат шауып, ас тарқасын! Әйтпесе ат шабылмайтұғын болсын да, ас тарқамасын! Сол заманда қаралы үйдің босағасында бір найза жиын қылса, шаншулы тұрған. Сол найзаны жылын бергенде қаралы Жанақ сындырып «ат, шапан оның жолы болсын!» депті. Сөйтіп хан қарашамен жарасып, ойнап-күліп, мәре-сәре болысып қайтқан екен. Абылай аспаған Сары бел атанған міне осылай еді дейді. Абылай хан өзі екі сөзінің бірінде айтып отырады екен: – Осы бір «Бесмейрамның баласы» деген ел – Пайғамбар мен шадияр тумады демесеңдер, адамның бұлбұлы мен дүлділі түгел туған ел. Батыры көптіктен, жаудан қорықпайды. Шетінен шешен бола туады да, даудан қорықпайды. Қарақұрттай құжынаған қаракесегі бар, «е» десе «мә» деп, едірейетұғын қуандығы бар. Оның өмірінше үзілмейтұғын жуандығы бар. Жылым құртша жегенін білдірмей жеп қоятұғын сүйіндігі бар! – деген екен.

In the universe, there were eighteen thousand souls, This word has astonished those who know. People, if you listen carefully, There was a khan like Abilai in the Ark. In Mekirzhida, the rich trade, A brave young man breaks through in thick battle! If you ask where Abilai stood, He was khan for forty-eight years in Kokshetau. That Abilai, on his way to the Kyrgyz in Alatau, While heading for a campaign against the Kalmyks, Came across a grand feast in the land of Kazdauysty Kazibek. At that feast, the young men of the Shanshar people were joking around. – What would happen if someone knocked off the hat from the khan's head? – they said. Then Kazdauysty Kazibek's brother – "the seal-marked Balapan" went from behind, Standing behind the khan, he accidentally knocked off the hat with a twig. The khan said nothing: "Those who have drunk are drunk, those who have eaten are full!" – this is what it means. A hat that has fallen to the ground cannot be put back on, so he said, "Let it stay on the ground," and did not have the hat picked up. Thus, the hat remained on the ground, and the khan continued on without a word, without a sound. As time passed, when a fair was held in Kyzylzhar and the market opened, From among the traders, they captured Botakan from the Turtuyl and Janai from the Karakesek. Khan Abilai had Botakan buried alive and returned home. His wife asked: – Where have you come from? – He replied: – I have buried Botakan alive, – he said. His wife: – What are you saying? This is not our fate from the Middle Horde, take him out of the grave, – she said. Abilai sent a man: – Let him come out of the grave! – he said. The man went and told Botakan. Botakan replied: – I will not come out! – he said. The messenger returned to Abilai: – He will not come out of the grave, – he said. Abilai himself came, pulled him by the shoulder: – Come out! – he said. Botakan: – "A guest does not leave a house, a living person does not leave a grave," he said. Now I will not come out, – and he lay still. While the khan was trying to pull him out of the grave, Botakan's heart burst and he died. The Middle Horde was outraged. They set out for revenge, intending to attack Abilai. It was the sixtieth day of Bekbolat. It was the twenty-fifth day of Edige. On that day, Bekbolat's wintering place was at the site where Jamandalba-Batyr's Beisen was located. Edige's wintering place was at the Yaksydalba-Karagayly spring. Bekbolat and Edige mounted their horses together. They sent people to the Bessmiyram. Kulik Shobalai's son Janabatyra sent a messenger: "Let him be a healer and lead us!" Then Janabatyra said: – I have grown old. It is not right for me to set fire to the land I have lived in all my life and to move. I will not go, you go, – and sent his son Janak, – also greet Bekbolat and Edige! The Kalmyks who attacked the khan are not good. "Those who attack the khan will not prosper, if the khan falters, all will falter," they say. Let them not fight with Abilai, let them make peace and reconcile! Be a mediator, strive for reconciliation! – he added. Three thousand men mounted their horses, and when they heard it was a feast, the Argyn, Kerey, and Uaq were frightened and retreated inside. The Kerey were brought out when Turlibek mounted his horse, and they were placed in the thick Shubar. The Uaq remained inside. When the word spread that "the Argyn and Naiman have mounted their horses," Abilai was frightened and fled. Then Abilai's wife said: – Yesterday, the son of Kazdauysty Kazibek, Bekbolat, mounted his horse at sixty-five. He did not just mount; he swore an oath and made a pact. "If I do not take Abilai's head, if I do not put his wife under the horse's tail, if I do not split his black cauldron, may the spirit of my father Kazibek curse me!" he mounted his horse. Leave the black cauldron as it is. And do not drive any cows, leave them for the people, "Where is it said that one should not ask for advice after one day of hunger?" "One does not recognize the father of food," there is that saying too. Slaughter the cows and feast on the black cauldron, and then when the anger subsides, they will stop saying "we will fight," – thus, leaving the black cauldron as it is, he moved with his camp and settled three times. The assembled forces came to the land of the migrating people, saw the cows grazing, saw the black cauldron, and then Bekbolat stood on horseback, crushed the cauldron with his spear, and spoke while piercing it: – Oh, people, Abilai is not just a created being, he is a true saint. It is not right to confront such a person. Let me tell you of his saintliness. When I left home, I had three thoughts: "If I cut off Abilai's head, if I put his wife under the horse's tail, I will return!" I thought I would split the black cauldron. Bring the cows from the side and slaughter them! Feast on the pure fat. If you listen to my words, stop fighting with Abilai! – thus, they slaughtered the cows, stained their banners with blood, and fed each other, deceiving them, and they became merry. Bringing the cauldron, Bekbolat feasted. Then Tilenchi feasted. Abilai's Kalmyk wife's son, Shama Tore, came with a large blanket on a black ox and took the cauldron and later feasted. – Come, let us reconcile, let us send an envoy, – they said, and sent Ormanshy Aqsary-Shotana. In Kyzyltau, there is a high mountain called "Shotana's Stone." Thieves had stolen Shotana's two oxen. Then Shotana climbed to the top of the stone outside and shouted: – Whoever has taken my ox, leave it! My name is Shotana. Even if you go into a burrow, I will not let you go! The thief who took the ox at dusk had just crossed the Tundyk and was passing through a place called Maiolen. Thinking "someone is coming after us," he fled like a stone. After Shotana returned from the embassy, Bekbolat and Edige asked him: – What did you say? – they asked. Then Shotana said: – It was a feast, three thousand men came. Bekbolat and Edige sent me, let them pay the price for Botakan, let them free Janai! Let them give nine camels for the path of a thousand men. Let them give nine camels for the path of a thousand men. For the remaining thousand men, let them give a thousand horses and cloaks. If they do not agree, let them say where they will stand and who they will fight! – I said, and when Bekbolat heard this, he said: – I adore your mouth, I adore the woman you found! – he said. Shotana's words: – I think there is something more delicious, something larger that has come to us in pieces. – What does he say, what does he say? – they said. Let us meet tomorrow by the Joldyozek, – they said. Then Olzhabay the hero asked: – Did he ask, "Is he in this camp?" – he asked. – He asked, – they said. Then he cannot fight with us, he cannot stand against us. When he broke down the golden gate, the door was made of tin and lead. When no one dared to confront, I handed my banner to Abilai, dismounted, and rushed. When I looked at Abilai, he was trembling, shaking, and shivering. He could not face the spirit of the Sart, – they said. They also went to Joldyozek and settled there. The next morning, when dawn broke, they looked and saw no fluttering banners, no throngs of people. Only one or two horsemen were coming. – What is this, – they wondered, and it turned out to be Khan Abilai and the hero Baltakerey Tursynbay. Seeing that they were coming two by two, Bekbolat and Edige mounted their horses and went out to meet them. Then Kozgan Kulike-Bekshen's Bekshi was a marksman who could shoot through the eye of a sparrow: – I will shoot this Sart dead, – he said, and began to plant his rifle on the ground when Janak rushed in and caught it. The khan was coming to see. From that side, Baltakerey Tursynbay and Abilai were coming, and from this side, Bekbolat and Edige were coming to greet them when Kulik Kotesh the poet boy came from the side and recited: – Abilai, you killed Botakan, The noble man, innocent, why did you kill him?! Khan, with your black eyes, you have brought a dispute, You have brought your white yurt into the fray! Abilai, your city has burned down, What do you say to the feast that has been spread! If you do not free Janai today, Tomorrow your wife and children will be widowed! There is no other word, no dispute. Right there, they reconciled and settled what they had to say. – Who set the rifle? – he asked. – It was Kozgan Bekshi the marksman, – when they said this: – We have traveled together in many campaigns, eating from the same bowl and sharing the same plate. It seems one can lead a person to death when there is no one around! – he said, – may the mouth of his rifle not be cursed, – and he tied a camel to the mouth of his rifle. – Who rushed in and caught it? – he asked. – It was Janak, the son of Janabatyra, – when they said this, Janabatyra had added, "be a mediator." They are truly the judges created by God. If there is a feast among the Kazakhs, let the "nine" tied to Janabatyra's doorstep be tied. If Janabatyra says, "This is it, this is the feast," let the horses race and the feast be shared! Otherwise, let there be no horse racing, and let the feast not be shared! In those days, if a spear was gathered at the threshold of a mourning house, it was standing sharp. When the spear was warmed, the mourning Janak broke it, saying, "May the horse and cloak be on its way!" Thus, the khan reconciled with the people, played, laughed, and returned joyfully. This is how Abilai, known as the Sary Bel, was. Khan Abilai used to say in almost every sentence: – This "son of Bessmiyram" people – if you do not say that the Prophet and the shadiyar were not born, they are the land where the nightingale and the stallion were all born. A land of many heroes, they do not fear the enemy. Each one is born a speaker and does not fear disputes. They have the Karakesek that swarms like a black widow, and when they say "e," they respond "ma," with a joy that is overwhelming. They have a thickness that will not end in their lifetime. They have a joy that eats like a worm without showing it! – he said.