Шаһмаран

Әуел баста жазайын Құдай атын, Есiм, затын тағы да әм сипатын. Андан соңыра тағы да жазамын мен Мұхаммед пайғамбардың салтанатын. Көрiңдер құдiретiн Хақ Қадiрдi, Құдiретiмен жаратты көк пен жердi. Жүз жиырма төрт мың пайғамбардан Артық қылды Мұхаммед пайғамбарды. Ол ғазиз пайғамбардың шариф атын Естiгенде айтыңыз салауатын. Қиямет күн болғанда баршамызға Хақ Кәрiм нәсiп етсiн шапағатын. Сүннетiн Расулдың тұтыңыздар, Шапағаттан үмiттi етiңiздер. «Аллаһуммә, салла әлә Мұхаммед Уа әләйһиссалам», – деп айтыңыздар. Ендi мақсұт сөзiме келейiн мен, Жәрдем қыл деп Құдайдан тiлейiн мен. Тыңдауға көңiлi болған адамдарға Шаһмаранның қиссасын сөйлейiн мен. Адамның ойы ұзын, ғұмыры қысқа, Қысқалықта жазылды үшбу қисса. «Қисса жазып ғұмырың өткiздiң» деп, Иә, Рабби, қиямет күн менi қыспа. Мұны жаздым жүректер солған үшiн, Қайғы-уайым көңiлге толған үшiн. Бұ қиссаның iшiнде һәр орында, Расулдың шариф есiмi болған үшiн. Бұрынғы өткен жамағат, бiр заманда, Пасықтар бек көп болған бұ жаһанда. Адине дер бiр шаһар болар екен Даниал пайғамбардың заманында. Бiр шаһар болған екен Адине дер, Адамдары болыпты бәрi кәпiр. Хақ Тағала Даниалды жiберiптi: «Дағуат қылып оларды дiнге шақыр». Даниал жүрiп анларға барған екен, Хақ хабарын оларға салған екен. Бағзылары мұсылман болып оның, Бағзылары кәпiрлiкте қалған екен. Ол Даниал сондайын пайғамбар-ды, Ғылым-хикмет Құдайым оған бердi. Кiтап ашып жұлдызбен қарап тұрған, Рәмил ғылымын тағы да бiлүр ердi. Құдайым көп ғылымдық оған берген, Кiтабын ашып қарап, бiр күн көрген, Қиямет күнге шақты өлмейтұғын Ажал шөбi бар екен, оны бiлген. Даниал кiтабынан қарар едi, Керегiн, бәрiн бiлiп алар едi. Ол шаһардың алдында, бiр жағында Жейхун деген бiр дария ағар едi. Даниал кiтапқа бағар едi, Iздегенiн, бәрiн де табар едi. Ол дарияны көпiрден өткеннен соң, Ар жағында бiр үлкен тау бар едi. Ол Даниал пайғамбар бiр күн тұрды, Кiтаптарын тексерiп қарап көрдi. «Ажал дәруi болатұғын шөп бар екен», – Деп ол халайыққа хабар бердi. Даниал ендi кiтабын қолына алып, «Тауға таман жүрем», – деп құмарланып. «Ажал шөбiн iздерге барамын», – деп, Жейхунның көпiрiне келдi қалып. Келiп қалды Даниал ол көпiрге, Кiтаптарын өзiмен алып бiрге. Хақ Тағала сол уақыт бұйрық қылды: «Жылдам барып жетiс», – деп Жәбiрейiлге. – Тез ендi, – Жәбiрейiлге бұйырды Хақ, – Даниал келе жатыр, көпiрге бақ. Қағаздары шашылып суға түссiн, Жылдам ендi сен оның кiтабын қақ. Жылдам жетiс, көпiрден жүрмес бұрын, Таулардың арасына кiрмес бұрын. «Ажалға ем болатұғын шөп таптым», – деп, Халайыққа хабарды бермес бұрын. Тез жетпесең өтiп ол барар, – дедi, Тауға барып ол шөптi табар, – дедi. Өзi бiлiп тағы да жай тұрмас ол, Жұртқа айтып бүлiктi салар, – дедi. Даниал ендi көпiрге кiрiп алды, Ортасына көпiрдiң жетiп барды. Адамның суретiнде өзiн қылып, Жәбiрейiл перiште келiп қалды. Жәбiрейiл перiште: – Әй, адам, – дедi, Барарсыңыз қай жаққа таман, – дедi. Бiразырақ тоқта бiрақ, тұра тұршы, Сұрайтұғын сөзiм бар саған, – дедi. Құдайдың жарлығымен келдiм өзiм, Сұрайтұғын бар едi саған сөзiм. Көтерiп қолыңызға кiтап алып, Қайсы жаққа барасың сенiң өзiң? – Атым – Даниал, шаһардан келдiм, – дейдi, Бiр күн қарап кiтаптан көрдiм, – дейдi. Ажалға ем болатұғын шөп бар екен, Соны iздеп тауларға жүрдiм, – дейдi. Ұзын ғұмыр – адамның досы, – дейдi, Малда болса көңлiнiң хошы, – дейдi. Сол шөптi iздеп тауып аламын, – деп, Тауға бара жатқаным осы, – дейдi. – Бұл ойлаған ойыңыз сiздiң бекер, Дүниеге келген адам бәрi кетер. Дүниеде бақи болып тұрмақ үшiн Жаратқан жоқ адамды Пәруардигар! Боларсың өзiң пәни, дүние пәни, Бақи болған дүниеде адам кәнi?! Дүниенiң тiрiклiгi бәрi мехнат, Әуре болып iздеме бекер аны. Тағдыр еткен адамның ғұмыры Құдай, Ризықтарын жазыпты соған қарай. Ризығы бiтiп адамның, ғұмыры қалса, Болады тiрiклiктiң жөнi қалай. Бұл ойың шариғаттан терiс, – дейдi, Бұл жүрiсiң бiр жаман жүрiс, – дейдi. Ризығы бiтiп, адамның ғұмыры қалса, Тiрiклiгi бола ма дұрыс, – дейдi. Ризықтың артпағанын өзiң бiлдiң, Ажалдың шөбiн iздеп неге келдiң? Ғылым-хикмет бiлуiң артық екен, Андан басқа, тағы да бар ма ғылымың? – Ажал шөбi бар екен, оны бiлдiм, «Iздеймiн» деп кiтабымнан соған келдiм. Андан басқа тағы да бiлемiн мен Тәжiрибемен қарайтын рәмил ғылымын. – Әй, Даниал, маған жауап бершi, – дейдi, Ашып қарап, кiтабың көршi, – дейдi. Жәбiрейiл перiште осы күнде Қай мекенде екенiн бiлшi, – дейдi. Даниал ендi кiтабын ашып көрдi, Барша жерден iздедi Жәбiрейiлдi. – Жәбiрейiл перiште жерде емес, Көкте жоқ екен, – деп жауап бердi. – Әй, Даниал, бұл сөзiң не деген сөз, Мақлұқ болған болар ма һеш мекенсiз. Көктен, жерден шығып ол қайда кетсiн, Жақсылап қарап оны, айтыңыз сiз. Есiткен соң Даниал бұған састы, Қағаздарын қарауға тағы да ашты. Барша жерiн қыдырып iздеп-iздеп, Жәбiрейiлдi табуға жақындасты. Сол жерде жауап бердi Жәбiрейiлге: – Iздедiм Жәбiрейiлдi көк пен жерде, Жер менен көк арасы, су үстiнде Мұғаллақ тұрған көрдiм бiр көпiрде. – Даниал, тағы бiр қарап бақшы, – дейдi, Дәл оның тұрған жерiн тапшы, – дейдi. Қай суда, қай көпiрде болар екен, Анықтап қара бiрақ, айтшы, – дейдi. Даниал тағы кiтабына салды көзiн, Қасында Жәбiрейiлдiң бiлдi өзiн. – Япырым-ай, ендi маған шыныңды айт, Жәбiрейiл болармысың сенiң өзiң? – Бәрәк Алла, Даниал, жақсы бiлдiң, Жаһанда артық екен сенiң ғылымың. Адамның суретiнде болып өзiм Құданың әмiрiмен саған келдiм. Жәбiрейiл тахсин қылды: – Бәрәк Алла, Сендей ғалым болмас-ты бұл жаһанда. Арқасынан сипаған болып оның, Тiрсегiнi итердi сол заманда. – Даниал, ғалымдығың сенiң күштi, Адам ұғылы бiлмес-тi мұндай iстi. Тiрсегiн итергенде қолындағы Қағаздары шашылып суға түстi. Суға түсiптi шашылып қағаздары, Тереңге қарай ақты баршалары. Ажал дәруi қағазы суға кеткен, Тереңге қарай ақты баршалары. Ендi болды Даниалдың есi хараб, Қағаздары қолынан кеттi тарап. Жәбiрейiл перiштеге не сөз айтсын, Қайран болып бетiне қалды қарап. Даниал айтұр жуастық бiлән ғана: – Кiтаптарым түсiрдiң менiм неге, Маған жапа болды ғой, бұл қылғаның, – Дедi, – [неге] қағылдың тiрсегiме? – Әй, Даниал, ақылыңмен ойлап қара, Өлiмнен құтылмаққа жоқ-дүр шара. Баршалары өлiмдi татқышы-дүр Жаратылған мақлұқат ғаламара. Бақилықты iздеме дүнияатта, Иманменен бақи бол ахиратта. Ирадасы Құдайдың осы, – деп, Ғайып болды Жәбiрейiл сол сағатта. Даниал ендi Адине келдi дейдi, Өлiмге шара жоғын бiлдi дейдi. Суға түспей қалған ол қолындағы Қағаздарын тексерiп көрдi дейдi. Қағаздарын тексерiп қарап көрдi, Керек қағаз кеткенiн ендi бiлдi. Бiр Құдайдың бұйрығы сол екен деп, Қалғаныменен үйiне қайтып келдi. Қалған кiтап қағазын алған екен, Қайтып жүрiп үйiне барған екен. Дүниеде ғылым-хикмет қанша болса, Баршасы сол кiтаптан қалған екен. Түскен қағаз бiр жайменен ағып кеттi, Ол жайдың барған жерi егiндiк-тi. Егiндi суғаратын сай екен ол, Сонымен егiндiкке келiп жеттi. Саймен ағып қағаздар жүрiп келдi, Құдай хүкiмi егiнге бұрып келдi. Сол жердегi егiндiк арпа екен, Арпаның арасына кiрiп келдi. Арпа жиың, мүлкiңде арпа болса, Тиышты ғой, арпадан пайда көрсе, Соның үшiн тәбиптер ауруларға Арпа суын iшкiзер қайда болса. Сатпаққа қимат болар бидай басы, Жемекке жақсы болар арпа асы. Пайғамбарлар арпаны же дейдi екен, Болған үшiн бiз[дер]ге [зор] пайдасы. Арпаңды сен алыстан келсең тартып, Маған бершi, алайын өзiм артып. Бидай жеген адамнан арпа жеген Адамда болады дейдi қуат артық. Мұны қылдым насихат саған, әй, дос, Арпа тауып аз ғана бидайға қос. Асыңда берекесi болар сенiң, Сауаптан да тағы да қалмассың бос. Фахредин, арпаның шарафатын Айттың, оның сауабын, берекетiн. Ендiден соң арпаны қоя тұрып, Айтып тауыс Даниалдың хикаятын. Мұның бiлән бiрқатар заман өттi, Даниал ендi үйiнде ажал күттi. Күнде бiр күн Даниал ауырып қалып, Қатынына айтады өсиетiнi. – Құдай маған бiлдiрдi, бiлемiн мен, Саған соны өсиет қылармын мен. Мағлұм болды, ажалдың уақыты жеттi, Ықтият бол сен ендi, өлермiн мен. Әй, халалым, өсиет есiт менен, Мен өлген соң бiр бала туар сенен. Ғылым-хикмет iшiнде ғалым болар, Оны тағриф қыларлар инсi-жындан. Аманат ғылым-хикмет кiтаптарым, Бiр сандыққа қойғайсың аның бәрiн. Ойына алып дұғалар қылу үшiн Балаға болсын менiң жәдiгерiм. Бiр сандыққа қойғайсың бекiтiп алып, Жоғалмасын қағаздар түсiп қалып. «Кәне, атам кiтабы?» – деп сұрағанда, Ол сандықтан бергейсiң өзiң алып. Бiрнеше түн Даниал тұрды аман, Бiраздан соң науқасы болды жаман. Құданың рахматына уәсил болды, Кетiп қалды Даниал бұ дүниеден. Даниал өлдi, қатыны отырды ендi, Қайғыменен көңiлiн толтырды ендi. Тоғыз ай, он күн тамам өткеннен соң, Бiр ер бала дүниеге келтiрдi ендi. Толтырған соң тоғыз ай күн медетiн, Бiр еркек бала тапты ғарiп қатын. Қуанысып тойын қылып ол баланың, «Жамсыб» деп қойдылар оның атын. Анасы ол баланы жақсы күтiп, Асырап, сақтап өстiрдi, тәрбие етiп. Анасы тәрбиесiнде Жамсыб бала Жақындап алты жасқа келдi жетiп. Ол Жамсыб жетi жасқа келдi дейдi, Анасы оқытуға бердi дейдi. Алты жылдай оқып ол молдалардан, Жалғыз әрiп бiле алмай жүрдi дейдi. Жамсыб бала һеш нәрсе бiле алмады, Сабаққа бiр де тiлi келе алмады, Алты жылдай үйренiп жүрiп едi, Жалғыз ауыз сөзiн де бiле алмады. Келiп қалды ол бала он үш жасқа, Алты жылдай таяқты жедi басқа. Тым болмаса бiр өнер бiлсе екен деп, Бердiлер бiр өнерлi өнерпазға. Жамсыб байғұс һеш нәрсе бiле алған жоқ. Өнерден хасил қыла алған жоқ. Қандай кәсiп, өнершi үйретсе де, Һешбiр кәсiп үйренiп бiле алған жоқ. Ол анасы бейшара қапаланып, Шағырады Жамсыбқа ашуланып: «Ұрсам мұны һеш нәрсе болар ма», – деп, Ұра бердi басына таяқ салып. Ендi күнi Жамсыбтың қараң болды, Аңқаулығы күшейдi, надан болды. Ашуланып, өткiзiп ұрғаннан соң, Бұрынғыдан зияда жаман болды. «Iстеймiн» деп бiр iстi алар едi, Ұстап оны алдына салар едi. Ұстаған нәрселерi не болса да Қолдарына жабысып қалар едi. Һеш немәрсе бiлмедi Жамсыб бала, Қайран қалды бұл iске ғарiп ана. Уақыт жетпей һеш нәрсе бола алған жоқ, Құдайдың құдiретiне қара-сәна. Қайран қалды балаға ғарiп қатын, Көрген соң баласының кепиетiн. Бiр қапасы болып зар жылайды, Көрген соң қолындағы жұрағатын. – Әй, балам, әдiпсiн адам бола алмадың, Адамдай жұмысты қыла алмадың. Неше түрлi кәсiпке салып едiм, Бiреуiн де үйренiп бiле алмадың. Зар қылады анасы ғарiп қатын: – Дүниеге келген адам қимылдайтын, Тым болмаса бiр-екi көлiкпенен, Жүрiп барып таулардан ап кел отын. Екi көлiк берейiн сатып алып, Отын ап кел сонымен таудан барып. Базарға апарып, отын сатып, Соныменен тұрайық жыл аударып. Сатып алып базардан екi есектi, Екi көлiк арбаға есек жектi. Есек жеккен адамдармен жүрiп бiрге, Жамсыб дағы ерiп тауға кеттi. Жамсыб ол жолдастарымен тауға кiрдi, Тау iшiнде олармен отын тердi. Екi көлiк арбаға отын салып, Алып келiп базарға сатып жүрдi. Отыншылар баршасы тауға келдi, Бәрi бiрге жиылып отын тердi. Баршалары базарға алып барып, Сатып жүрiп, бiрқатар пайда көрдi. Отыннан көп пайданы еттi бұлар, Есектерiн тағы да жектi бұлар, «Пайда бәрi отында екен ғой», – деп, Баршалары ол тауға кеттi бұлар. «Бар екен ғой отыннан бiзге пайда, Пайда қылған жақсы ғой осындайда», Бара жатқан шағында тауға қарай Алдарынан бiр бұлт болды пайда. Қатты жауын алдынан болды пайда, Шағырастылар есектерiн «айда-айда». «Жауғанша тау қуысына барып жетсек, Бiр пана болар едi терең сайда». Есектерiн таяқтап ұрды бұлар, Мәзкүр таудың қуысына кiрдi бұлар. Тереңiрек сайдың iшiнде тау қуысында Тастардың панасында тұрды олар. Айтамын жазғанымды сiзге оқып, Көңлiңiзге алсаңыз жақсы тоқып. Жамсыб ол қолындағы таяғымен Ерiккен соң отырды жердi шұқып. Ол шұқырдың iшiнде Жамсыб пақыр, Жолдастардан оңаша, бөлек отыр. Есектерiн айдайтын таяғымен Ерiккен соң қазынып жердi шұқыр. Қазынғылап ол жердiң бетiн ашты, Топырақтарын ақтарып шетке шашты. Топырағын тастаған соң көрдi Жамсыб Астында балқып жатқан мәрмәр тасты. Қиматты тас екенiн Жамсыб бiлдi, Жолдастарға дауыстап хабар бердi. «Бiр тас шықты, көрiңiз» дегеннен соң, [Жолдастарының баршасы келiп көрдi]*. – Әй, жолдастар, бұ тасты алайық бiз, Шығара алсақ шығарып бағайық бiз. Ғажайып, хикмет бұ қандай тас екен-дүр, Жақсылап байқап оны қарайық бiз. Баршалары ол тасты қопардылар, Қарасалар, астында бiр құдық бар. Құдықтың iшi бәрi балға толған, Көргеннен соң ғажапқа қалды бұлар. – Мiне қызық, жiгiттер, мiне қызық, Балға толған бұ жерде неткен құдық. «Жеп көрейiн» деселер бәрi қорқып, Баршалары Жамсыбқа қылды қулық. – Әй, Жамсыб, осы жерде жатқан сенсiң, Тасты қазып, құдықты тапқан сенсiң. Мұны татып қарауға саған тиiс, Осы күнде дәулетке батқан сенсiң. Бал секiлдi көрiнер көрер көзге, Болмасын басқа нәрсе балдан өзге. Жамсыб мұны аузыңа салып көршi, Бал болса, Құдай бердi мұны бiзге. Жамсыб көрдi құдықтан балды татып, Олар тұрды көздерiн жарқыратып. «Құдайдың бiзге берген бағы шығар, Бай болайық баршамыз мұны сатып. Ендi бiздер отынға қарамайық, Ыдыс керек бiздерге балға лайық. Арамыздан жiберiп бiреумiздi, Бал салуға ыдыстар алдырайық. Бiреуiмiз шаһарға барып келсiн, Ақшамызды базарға салып келсiн. Бәрiмiз де берейiк ақша соған, Бал салуға ыдыстар алып келсiн. Бұл қызметтi Құдайдан бiлейiк бiз, Жәрдем қыл деп Құдайдан тiлейiк бiз. Осы балдың бәрiн де сатқаннан соң, Ақшасыны тең қылып бөлейiк бiз». Бiреуiне жиысып ақша бердi, Ақшаменен базарға барып келдi. Һәрқайсының жiберген ақшасына Базардан көп ыдыстар алып келдi. «Бисмилла» деп бастады бұлар балды, Тағы балға құдыққа қайтып барды. Қайта-қайта апарып сата берiп, Ендi бұлар қисапсыз ақшаланды. Балды бұлар күн сайын алды дейдi, Ала бергеш тереңге барды дейдi. Көп кiсi көп көлiктен алғаннан соң, Таусылуға жақындап қалды дейдi. Арқан салып, шелекпен алысады, Көлiктерi толғанша салысады. Балды алу қиынға барғаннан соң, Тағы бұлар Жамсыбқа жабысады. – Әй, Жамсыб, осы жерде жатқан едiң, Жердi қазып бұ жердi тапқан едiң. Бiз қорқысып тата алмай тұрған шақта, Бiзден бұрын ол балды татқан едiң. Тағы сенен бiр тiлек бiз тiлейiк, Тағы сенен жақсылық бiз көрейiк. Ендi сенiң белiңе арқан тағып, Бұ құдықтың түбiне ендiрейiк. Тұрма, Жамсыб, сен ендi қапаланып, Құдықтан қалған балдың бәрiн алып Болғаннан соң, өзiңдi аяғында Шығарамыз құдықтан арқан салып. Ендiрейiк құдыққа сенi, – дептi, Түскеннен соң берермiз шелек, жiптi. Сен толтырып берерсiң, бiздер қарсы Алармыз, – деп ғарiптi көндiрiптi. Бұлардың сөздерiне көндi дейдi, Белiн байлап арқанға мiндi дейдi. Ол иттердiң иттiгiн қайдан бiлсiн, Ол құдықтың түбiне ендi дейдi. Бұлар салды шелек пен арқандарын, «Аламыз» деп құдықта қалған балын. Жамсыб ендi неше күн азаптанып, Тауысты құдықтағы балдың барын. Жамсыб бердi шелектi, олар алды, Тауыстылар құдықта тамам балды. – Жарандар, бал таусылды, ендi менi Алың, – деп дауыстап айқай салды. Жолдастары ойлайды жаман iстi, Жамандық ойларына келiп түстi. Ақылдасты бiрiгiп баршалары Құдықта қалдыруға ол байғұсты. – Жамсыб қой осы балды тапқан iлiк, Шығармайық, құдықта қалсын өлiп. Шығарсақ, ол ақшаның жарымыны Алайын, – деп дауласып салар бүлiк. Әй, жамағат, тыңдаңыз мына гәптi, Жақсылыққа жамандық бұлар еттi. Жамағат, бұ дүниеге алданбаңыз, Нешелердiң түбiне дүние жеттi. – Жамсыб ендi құдықта қалсын, – дедi, Сонда өлiп Құдайға барсын, – дедi. Мықты болса, құдықтан шығып келiп, Малын бiзден дауласып алсын, – дедi. Бастылар ендi бұлар шайтан iзiн, Иттифақ болып бiр жерге қойды сөзiн. Ол құдықтың аузын бекiтiп тастап, Қараңғыда қалдырды жалғыз өзiн. Ендi Жамсыб құдықта жалғыз қалып, Шақырады бұларға айқай салып: – Иә, пәленнiң баласы, пәлен ұғлы, Шығарыңыз арқанмен тартып алып. Һешбiр дауыс болмады жолдастардан, Жақсы ойды ойлайды Жамсыб һаман. «Көлiктерден егесiп жүрген-дүр», – деп, Үндемей күтiп тұрды бек көп заман. Дауыстамай бұларға бек көп күттi, Күте-күте бiрқатар заман өттi. Һеш дауыс болмаған соң, Жамсыб байғұс Ендi бiлдi: жамандық бұлар еттi. Бекiтiп алып құдықты, бұлар кеттi, Жамсыб бiлдi: Құдайдан қаза жеттi. Тамам ендi бұлардан үмiт үзiп, Дұға қылып, Құдайға зарлық еттi. Жамсыбтың есектерiн ұстап алып, «Қайтемiз мұны» деп, ой ойланып. Мүлде сатып бiреуiн жiбердiлер, Бiреуiн апардылар отын салып. Есектi ақылдасып отырдылар, Бiреуiн сатып, бәс[iн] жытырдылар. Бiреуiн арбасына отын салып, Анасы бейшараға келтiрдiлер. Бiр көлiк отын келген, кемпiр көрдi, Көргеннен соң көңлiне қайғы кiрдi. – Бiр көлiк келiптi, бiреуi жоқ, Қайда менiм балам? – деп хабар сұрды. – Балаңыз бiздiңменен бiрге жүрдi, Бiздiңменен бiр жүрiп тауға кiрдi. Барғаннан соң түсiрiп есектерiн, «Оттасын» деп далаға қоя бердi. Өзi жатып аз ғана дамыл еткен, Есектерi сол арада ұзап кеткен. Есектердiң iшiнен шығып кетiп, Қабыландардың сайына барып жеткен. Тау iшiнде шамасыз терең сайлар, Қабыландардың сол жерде мекенi бар. Есектерi сол сайға енiп кетiп, Қақ қасына қабыланның барған олар. Жамсыб мұнда оянып ашты көзiн, Iздеп кеттi, есектiң көрiп iзiн. Есектердiң iзiмен сайға кiрiп, Қабыландар жеп қойған оның өзiн. Ол қабыландар Жамсыбты жей салып, Есектерiн қуғанлар қамап алып. Есегiнiң бiрi қашып құтылыпты, Бiреуiсiн жегенлер ұстап алып. Аман қалған есегiн келдiк алып, Жай келмедiк, келтiрдiк отын салып. Бiр Құдайдың тағдыры сол болған-дүр, Сабыр етiңiз, тұрмаңыз қайғыланып. Жолдас болып едi ғой балаң бiзге, Пайдасы тиiп едi жүмләмiзге. Айырылып қалдыңыз балаңыздан, Сабырлықты Хақ берсiн ендi сiзге. Берiп келдiк қабыланға балаңызды, Жолдас болып бiрге жүрген ағамызды. Ажал күнi жеткен соң қай етейiк, Амал қылып өлiмнен қалармыз ба?! Қабыландардың сайына бара алмадық, Көп қабыланға соғысты сала алмадық. Жамсыб үшiн бiз дағы көп жыладық, Жылағанмен тiрiлтiп ала алмадық. Бәйбiше, ендi сiздiң балаңыз жоқ, Дүниеде балалайтын балаңыз жоқ. Оны Құдай қабыланға ризық қылған, Көнбейтiн Алла iсiне шараңыз жоқ. Кемпiр айтты: – Даниал ғалым болмады ма, Баласының ахуалын бiлмедi ме? «Ұзын ғұмырлы болар», – деп едi ғой, Даниалдың айтқан сөзi келмедi ме? Қабыландарға жем болса менiм балам, Құдайдың хүкiмi болса, не-дүр шарам. Бiрақ ендi Даниалдың айтқан сөзiн Екi қылмайтын едi Хақ Тағалам. Кемпiр тұрды тағдырды Хақтан бiлiп, Сабыр қылып, тәуекел Хаққа қылып. Өзiнiң жақындары һәм достары Көңiл айтты кемпiрге бәрi келiп. Андан соңыра Жамсыбтың жолдастары Бөлiп алды ақшасын баршалары. Аз заманда һәрқайсы сауда қылып, Бай болды, мырза болды олар бәрi. Бұ мырзалар байлыққа тамам жеттi, Бағзылары кездеме дүкен тұтты. Қайбiреуiнiң саудасы – алтын-күмiс, Һәрқайсысы һәр түрлi сауда еттi. Ол мырзалар кемпiрге келiп жүрдi, Хал-ахуалын кемпiрдiң бiлiп жүрдi. Зекетi, садақасы, қайыры болса, Һәр уақытта кемпiрге берiп жүрдi. Мырзалар қарадылар ол кемпiрдi, Алтын-күмiс, ат-тонын бәрi бердi. Кемпiр, сiрә, бек жаман болғаны жоқ, Не болды екен құдықта Жамсыб ендi. Әй, Фахредин, шаршатпа өзiңiздi, Көп сөз жазып талдырма көзiңiздi. Ол қараңғы құдықта жалғыз қалған Жамсыбыңнан сөйлеңiз сөзiңiздi. Һәр уақытта Құдайдан жәрдем тiле, Һәрне нәрсе Құданың жәрдемi де. Ол қараңғы құдықта Жамсыб қалған, Жамсыбыңнан бiлгенiң болса сөйле. Ол уақытта құдықта Жамсыб қалды, Жолдастары оны тастап елге барды. Жолдастардан үмiтiн үзген соң, Дұға қылып Құдайға көп жалбарды. Отыр едi Құдайға налыс қылып, Жан-жағына бұрылып қарай берiп. Сол уақытта құдықтың бiр жағынан Бiр кесек түйiр балшық түстi келiп. Сол құдықтың түбiнде Жамсыб пақыр, «Қайдан түстi балшық?» – деп ойлап отыр. Сол бiр жақтан бiр үлкен шаян шығып, Жарқыратып көздерiн келе жатыр. Шаян келдi Жамсыбқа жақындасып, Отырғанда Жамсыбтың ақылы сасып. Ұрайын десе қолында һештеме жоқ, Аяғымен өлтiрдi оны басып. Жамсыб тұрды ойланып сағат заман, – Келдi ме, – деп, – тысқарыдан осы шаян. Тегiнде жай емес, бұ бiр ғаламат, Бiлмек лазым болды ғой бұны маған. Не хикмет-дүр, қай жақтан шаян келдi, Бұрылмай, тура жүрiп маған келдi. Әдейi менi iздеп келгендейiн Жарқыратып көздерiн жаман келдi. Келдi ғой осы шаян жолын түзлеп, Һешбiр жаққа бұрылмай, менi көздеп. Қолыменен қармалап ол шаянның Келiп шыққан тесiгiн тапты iздеп. Ол Жамсыбтың қасында пышақ бар-ды, «Оямын» деп тесiкке пышақ салды. Пышақпенен тесiктi ойып-ойып, Адам басы сиярдай болып қалды. Сиярдай болғаннан соң басын тықты, Арғы жағы қуыс екен барып шықты. Ол қараңғы жерменен бiраз жүрiп, Алдынан көрдi Жамсыб жарықтықты. Көргеннен соң жарыққа қарай жүрдi, Темiр қақпа алдында қарап көрдi. Қараса, есiктерi ашық екен, Ол қақпаның iшiне енiп кiрдi. Қақпадан кiргеннен соң болды жарық, Тамаша көрдi Жамсыб iлгерi барып. Iлгерi барып, алдында хауыз көрдi, Сулары тұр жарқырап, толқынданып. Хауыздың төңiрегi ағаш екен, Ағаштарда һәр түрлi жемiс бiткен. Алтын менен күмiстен күрсi қойған, Жамсыб тағы iлгерi жүрiп кеткен. Ол хауыздың ортасы құрғақ жер-дi, Жамсыб жүрiп көпiрмен соған келдi. Ол хауыздың ортасы арал жер-дi, Зүбәржаттан құрылған тақыт бар едi. Зүбәржаттан ол тақытты құрған екен, Судың бетi жарқырап тұрған екен. Сол жасыл зүбәржаттың нұры түсiп, [Ол зүбәржат мұнарлы нұрдан екен]*. Жамсыб ендi тәуекел қылды Хаққа, «Пәруардигар Құдайым, өзiң сақта». Ол тақыттың үстiне шығып алып, Қарайды төңiрекке, түрлi жаққа. «Дариға, бұ жерлерге кiм келiптi, Менен басқа бұ жердi кiм көрiптi?». Ол жасыл зүбәржаттан тақыт үстiнде Қызығына таңданып отырыпты. «Жер үстiнде бiр заман тұрып едiм, Анда да бiрқатарды көрiп едiм. Бұ секiлдi жерлердi көргенiм жоқ, Кiм екен-ау иесi осы жердiң? Әгар мен жер үстiнде болсам едiм, Осындайын тақыттар құрсам едiм. Дүниеде бiр арманым болмас едi, Осындай мекендердi көрсем едiм. Япырым-ай, кiм қылыпты бұ iстердi, Кiм тередi екен бұ жемiстердi? Бұ алтын күрсiлерде кiм отырар, Кiм көредi бұ толған күмiстердi?». Тақыт үстiнде аз ғана ұйықтап қалып, Оянған соң қараса көзiн салып, Ол алтын күрсiлерде айдаһарлар Отырыпты бәрiнiң көзi жанып. Ендi болды ғарiптiң көңлi хараб, Ақылдары басынан кеттi тарап. Күрсiлерде отырған айдаһарлар Көзiн тiгiп тұрыпты бұған қарап. Көргеннен соң келбетiн аждаһаның, Қаны келдi басына шашырап аның. «Дариға, қаза маған мұнда екен», – деп, Жаны да, үмiтi де қалмады бейшараның. «Тағдыр маған екен ғой осы жайда, Ендi маған қашатын орын қайда?» – Дегенде күн шатырлап, күркiрегендей Бiр жағынан бiр дауыс болды пайда. Күрсiде айдаһардың бәрi сасып, Қорқып, тiтiредiлер қалшылдасып. Баршалары ақырын, әдеппенен Алдына жүрiп барды амандасып. Көрген соң айдаһардың бәрi сасқан, Алдына қарсы барып амандасқан. Бiр уақытта бiр ғифрит шығып келдi, Бiр табақты көтерiп лағыл тастан. Отырғанда Жамсыбтың ақылы сасып, Келе жатыр бiр ғифрит жақындасып. Тура жүрiп, ол тақытқа келiп қалды, Бұрқыратып аузынан оттар шашып. Орап алған ғифриттi аждаһалар, Сәлем берiп табаққа бәрi қарар. Ол ғифриттiң басынан ол табақты Әдеппенен көтерiп алды олар. Ғифрит деген – айдаһардың күштiсi, Бегiрек заһар, өткiрiрек тiстiсi-дi. Патшалардың қасында қылатұғын Қызметтiң жөнiн бiлген естiсi едi. Жамсыб бұрын көрген жоқ мұндай тойды, Көргеш оны басынан ақылын жойды. Айдаһардың iшiнен бiр айдаһар Көтерiп ол табақты тақытқа қойды. Орап алды ол тақытты аждаһалар, Жан-жағынан баршасы құрмет қылар. Оны тағы сiздерге бiлдiрейiн, Ол табақтың iшiнде не нәрсе бар. Ол табақтың iшiнде не деген жан, Баян қылып айтайын, маған қараң. Шарапатшы падиша осы екен ғой, Жыландардың патшасы – Шаһимаран. Тiлi адам, басы һәм адам басы, Жыландарға ұқсайды бар денесi. Бастан-аяқ кеудесi аппақ екен, Осы екен жыландардың халифасы. Кiшiрек қана бiр жылан оның өзi, Қарауға бек жұмсақ оның жүзi. Адамша да тiл бiлiп сөйлейдi екен, Тыңдамаққа бек лайық оның сөзi. Жыланнан-дүр дейдiлер оның затын, Имлиха дейдiлер оның атын. Жыландарға падиша болғандықтан, Шаһимаран дейдiлер қошеметiн. Шаһимаран Жамсыбты қарап көрдi, Әдеппенен Жамсыбқа сәлем бердi. – Қош келдiң, жақсы келдiң, иә, мүсәпiр, Қайдан бiлiп келдiң сен осы жердi? Мүсәпiрiм, келдiң бе аман, – дедi, Айдаһардан қорқыпсың жаман, – дедi. Рұқсатсыз бұ тұрған аждаһалар, Бiреуi де тимеслер саған, – дедi. Бiр ғазиз қонағымсың, болсын жолың, Һеш қорықпа, бұ жерде емiн болың. Осы тұрған жыландар, аждаһалар, Баршалары болады менiм құлым. Мүсәпiрiм, келгенсiң қайсы жерден, Осы тақытты Құдайым маған берген. Бұ тұрған айдаһарлар көресiң ғой, Баршалары қызметшiм менiм жүрген. Тақытты, бақытты Құдайым бердi маған, Мен тұрғанда жамандық болмас саған. Атым менiң – Имлиха, шын атым-дүр, Қошеметшiм дейдiлер – Шаһимаран. Андан соңыра ол тұрған айдаһары, Алтын-күмiс, жауһардан табақтары, Һәр табаққа һәр түрлi жемiс салып, Шаһмаранның алдына қойды бәрi. Шаһимаран: – Қонағым, алың, – дедi, Жемiстерден аузыңа салың, – дедi. Мүсәпiрсiң, тамағың ашқан шығар, Жемiс жеп, тойғызып алың, – дедi. Тiзелерiн жүгiнiп Жамсыб ендi, Әдеппенен дастарқанға таман келдi. Һәр түрлi жемiстерден тағамданып, Тойып алып, Құдайға шүкiр қылды. Бұ құрметтi көрген соң Шаһмараннан, Дұғалар қылып тұрды дастарқаннан. Тағамданып алған соң ол Имлиха, Сұрайды келген-жүрген жөнiн андан. – Мүсәпiрiм, бұ жердi қайдан бiлдiң, Жер астына қай жерден енiп кiрдiң? Себеп неде бұ жаққа келуiңе, Бұ жерлерге жол тауып қайдан келдiң? Жамсыб оған сөйлейдi жүргендерiн, Уақиғасын, дүниеде көргендерiн. Бастан-аяқ қалдырмай бәрiн айтты, Жолдастары өзiне қылғандарын. Бәрiн айтты басынан өткендерiн, Құдыққа салып, тастап кеткендерiн. Ол қараңғы құдықта жалғыз қалып, Құдайға көп зарлық еткендерiн. Ол құдықта бiр шаян көргендерiн, Оны өлтiрiп, iзiмен кескендерiн. Сол шаянның жолымен шығып келiп, Жарық көрiп тақытқа келгендерiн. – Мұнда келдiм таулардың дарасымен, Бал толтырған құдықтың арасымен. Адамзатпын, атымды Жамсыб дерлер, Даниал пайғамбардың баласымын. – Әй, Жамсыб, бал құдықты көрдiңiз бе, Сол құдықтың iшiне кiрдiңiз бе? Ол бал құдық балханам едi менiм, Ойран қылып, бұ жерге келдiңiз бе? Сөздерiң жүрегiмдi өртедi ғой, Менi тағы тұтқынға кiртедi ғой. Бал құдықты құртқан адам ұғылы Мұнда келiп тағы да құртады ғой. Әй, Жамсыб, жүрегiме қайғы салдың, Тыныштықты көңлiмнен бәрiн алдың. Адам бiлiп бұ жерде тыныштық болмас, Бiлесiң ғой амалы көп олардың. Жамсыб айтар: – Бұ жерге адам келмес, Құдықты бiлселер де, сiздi бiлмес. «Келедi» деп қорықпа, падишаһым, Бiлмегендi iзденiп адам жүрмес. Тау басында отынға олар келдi, Себеппенен құдықты бiлiп едi. Балын алып болған соң, ол құдықты Қатты қылып бекiтiп жүре бердi. Олар кеттi құдыққа менi салып, «Қабылан жедi» дедiлер елге барып. Елiм бiлсе, олардың баршасын да Падишаға бередi ұстап алып. Патша бiлсе құдыққа салғандарын, Өтiрiк айтып шаһарға барғандарын, Баршасын да дарға асып өлтiредi, Келтiредi басына қылғандарын. Олар ендi бұ жерге келмейдi ғой, Ол құдықтың қарасын көрмейдi ғой. Ол құдықтың орныны бiлселер де, Сiздердiң орныңызды бiлмейдi ғой. Олар ендi бұ жерге келу қайда, Менiм халiм, ахуалым бiлу қайда?! Мұнда келiп өлiмдi iздегенше, Шаһарында тыныш жатып өлу пайда. Шаһым, сiздi һеш адам бiлер деме, Iздеп жүрiп бұ жерге келер деме. Көңiлiңдi тыныш тұт, падишаһым, Олар ендi бұ жерде жүрер деме. – Әй, Жамсыб, Имлиханың сөзiне бақ, Адамдардан қорқатын көзiне бақ. Айдаһарды көргенде қалай қорықтың, Мен сенен де қорқамын артығырақ. Оның үшiн аузымыз пiскен, – дедi, Бiрқатар iс басымнан көшкен, – дедi. Бiр заманда Имлиха падишаһың Адамдардың қолына түскен, – дедi. Адамдардың хайласы дүние құртқан, Имлиханы бiр уақыт зар жылатқан. Ол Сүлеймен пайғамбар өткеннен соң Ақап деген бiр адам менi тұтқан. Адамдардың қолына кiрдiм, – дедi, Көп мәкәрдi олардан көрдiм, – дедi. Балқия мен Ақаптың қолдарында Қырық күндей тұтқында жүрдiм, – дедi. – Құдай берген дүниеде бағың, – дедi, Мына тұрған зүбәржат тағың, – дедi. Адамдардың қолына тұтқын болып Қалайшадан түстiңiз, шаһым? – дедi. – Әй, Жамсыб, бұрынғы өткен бiр заманда, Бiр патша болыпты бұ жаһанда. Есiмiн оның «Ушах шаһ» дерлер екен, Патша болған Мысырдың шаһарында. Мысырдың шаһарында болады екен, Ғалым екен, кiтаптар бiледi екен. Бәни Ысрайыл нәсiлiнен екен өзi, Тауратпенен амалды қылады екен. Одан ғалым жоқ екен ол заманда, Тауратты бiр күн алып оқығанда, Мұхаммед салла Аллаһу әләйһи уассаламның Мадх шәрiптерiнi көрген анда. Тауратта Мұхаммедтiң мадағын көрген, Артық-ты бар көрген пайғамбардан. «Мұхаммед шын Құдайдың досы екен», – деп, Көргеннен соң көңiлiн оған берген. Тауратта мақтапты Мұхаммедтi, «Үмбеттерi һәм оның артық», – дептi. «Пайғамбардың ақыры болар өзi, Бақұл қылар бұрынғы шариғатты». Оқыған соң падиша қайран қалған, Махаббатты көңлiнде оған салған. Пайғамбарды мақтаған сөздерiнiң Қағаздарын қопарып бәрiн алған. – Заманның халқы бәрi надан, – дептi, Бiле алмаслар ол қайсы заман, – дептi. Тумаған пайғамбарға ауып кетiп, Айырылар дiндерiнен тамам, – дептi. Қай заманда туарын бiле алмаслар, Бұ заман тумайды, көре алмаслар. Өз дiнiнен айырылып бәрi қалар, Оның дағы дiнiне кiре алмаслар. Ол пайғамбар бiр уақыт болар, – дейдi, Оның уақытын бiле алмас олар, – дейдi. Ол пайғамбар дiнiне кiремiз, – деп, Өз дiнiнен айырылып қалар, – дейдi. Ол Таураттан шығарған қағаздарын, Жиып-терiп қойыпты баршаларын. Күмiс сандық iшiне салып қойып, Мөһiрлеп бекiттi құлыптарын. Ол сандықты падиша қолына алған, Қазына сарайына алып барған. Ол сарайдың iшiнде құжыраның Түпкiрiне апарып тығып салған. Бiр бөлменiң түпкiрiне оны қойған, Есiктерiн жоқ қылып бина қылған. Есiксiз, терезесiз дүкен болып, Неше жылдар бекiлiнiп сонда тұрған. Мұныменен неше жыл, заман өттi, Падишаға ажалдың уақыты жеттi. Бiр уақытта падиша науқас болып, Үшбу пәни дүниеден өтiп кеттi. Кеткеннен соң падиша бұ дүниядан, Екi ұғлы қалыпты падишадан. Үлкенiнiң атыны Балқия дер, Ғалымдықта тең болмас оған адам. Кiшi ұлын патшаның Қаһар дептi, Ғалымдықта Балқиядан кем болыпты. Балқия ғалым болып, тақуа болып, Ғибадатты Құдайға көп қылыпты. Балқия бұ дүниенi жек көрiптi, Қылған iсi Құдайға ғибадат-ты. Жұрттың бәрi сайлап ол Балқияны Атасының орнына патша қылды. Шаһимаран: – Әй, Жамсыб, қара, – дедi, Сөз айтамын, тыңдасаң саған, – дедi. Мысырдың шаһарында хан болған соң, Не болды екен Балқия оған, – дедi. Ол Балқия Мысырға сұлтан болды, Бiр күнде қазынаға жүрiп келдi. Қазына сарайына кiргеннен соң, Есiгi жоқ құжыраны келiп көрдi. Ол Балқия падиша болып қалды, Атасының iстерiн қолына алды. «Қазынаны тексере барамын», – деп, Қазына сақшысына хабар салды. Падиша қазынаға кiрдi дейдi, Қазынасын тексерiп көрдi дейдi. Қазынасын тексерiп қарағанда, Есiгi жоқ құжыраны көрдi дейдi. – Бұрын мен көрiп едiм бұ сарайды, Бiр құжыра бар едi ғой осы жайда. Ол бiр бөлек құжыраны осы десем, Енетұғын есiгi мұның қайда? Бiле алмадым атамның есептерiн, Мұның неге бекiткен есiктерiн. Суалтып, белгiсiз ғып тастапты ғой, Қалдырмапты есiк пен тесiктерiн. Ашыңыздар бiр есiк, кiрейiн мен, Не бар екен құжырада көрейiн мен. Атам оны не үшiн бекiттi екен, Көрiп оның мәнiсiн бiлейiн мен. Аш деген соң аштылар, енiп кiрдi, «Не бар екен мұнда», – деп қарап жүрдi. Мәрмәр тастың үстiнде күмiс сандық, Мөһiрлеп қойған екен, оны көрдi. Ол сандықты көрген соң, шықты алып, Ашып көрдi бiр аулақ жерге барып. Таураттан бөлiп алған қағаздарын Атасы қойған екен соған салып. Ашып едi Балқия қағаздарды, Мұхаммед пайғамбардың есiмiн көрдi. Оның қадiрiн, тағы да үмбеттерiнiң Артықтығын жазыпты һәм оларды. Жазыпты ол сондайын пайғамбарды, Оның үшiн жаратқан көк пен жердi. Ғаршы Күрсi, Лаух-Қалам, ғылым, оның үшiн Жаратып-дүр жын менен перiлердi. Ақырзаман болғанда келер, – дептi, Өзi көркем қылықты болар, – дептi. Өзiне жапа қылған кәпiрлерге «Иман бер» деп дұғалар қылар, – дептi. Ақырзаман болғанда келер, – дептi, Үмбеттерге шапағат қылар, – дептi. Қиямет күн болғанда үмбеттерiнiң Хақ қасында күнәсiн тiлер, – дептi. Балқия қағаздардың бәрiн ашып, Оқыған соң кеттi көңлi тасып, «Мұндай ғазиз пайғамбар бар екен», – деп, Шын хақиқат көңлiмен болды ғашық. Балқияның дүниеден көңлi суып, Ғибадатқа кiрiстi белiн буып. Пайғамбарға махаббат бағлағаның Себептен Құдайға болды жуық. Ендi жиды Балқия жұрттың бәрiн: Ғалымдарын, шаһардың ұлықтарын. Сол мәжiлiсте жиылған халайыққа Мәшһүр қылып оқыды оның бәрiн. Балқия қағаздарын оқып салды, Жиылған жұрт баршасы есiтiп алды. Мұхаммед салла Аллаһу әләйһиссаламның Мадағын естiп баршасы таңға қалды. – Әй, жамағат, қоймайық хақты жауып, Хақты жауып, қиыққа болмас ауып. Атам мұны жасырып қойған екен, Қазына сарайынан алдым тауып. Жұртым-ау, менiң атам қандай кiсi, Ойласам, болыпты ғой жаман iсi. Мұндай ғазиз Расулды жұртқа айтып, Бiлгiзбей тығып тастап қойған несi?! Балқияға айтады жамағаттар: – Өткен шығар атаңнан талай гәптер, Жасырғанның бiр мәнiсi болған шығар, Олай-бұлай сөз айтпа оған, – деплер. Андан соңыра ғашықтан Балқияның, Тақаттары тақ болды бейшараның. Мұхаммед пайғамбарға махаббаты Күннен-күнге зияда болды оның. Балқия махаббаттың саудасынан Мүлде бездi көңiлi дүние iсiнен. Алып келiп, оқып ол қағаздарын Жылап рұқсат сұрайды анасынан. Балқия дер: – Әй, менiң ғазиз анам, Дүние, ақыретте риза бол өзiң маған. Қағазда жазылғанның иесiнi Iздемейiнше, жоқ ендi менiң шарам. – Аллаға тапсырдым, балам, – дептi, Апаттардан сақтасын аман, – дептi. Бұ ниеттi ойыңа алыпсың ғой, Рұқсат бермей қайтейiн саған, – дептi. Балқия анасынан рұқсат алды, Өзiнiң отауына жүрiп барды. Өз орнына Қаһарды патша қылып, Сапар шығып кетуге даярланды. Iнiсi Қаһарменен амандасты, Падишалық киiмiн бәрiн шештi. Жолаушылар киiмiн киiп алып, Шамға қарай жүретiн жолға түстi. * * * Шам жолымен Балқия жүрiп барған, Бiр теңiздiң шетiне келiп қалған. Теңiздiң жиегiнде көп кеме тұр, Баршасына керуендер жүгiн салған. Балқия керуендерден сұрды хабар: – Қайсы жаққа кетедi бұ кемелер? Керуендер Балқияға жауап бердi: – Бұ кеменiң баршасы Шамға барар. Балқия ол кемеге мiнiп кеттi, Жолдас болып керуенмен жүрiп кеттi. Неше күндер жүргеннен соң, ендi бұлар Теңiзде бiр аралға келiп жеттi. Келгеннен соң аралға ендi бұлар, Кемелерiн жиекке байладылар. Балқия һәм кемеде керуендер Құрғаққа шығып сейiл ойладылар. Ағашқа тарқалыпты керуен тегiс, Ол аралда ағаштар бек көп емес. Ағаштарды аралап жүрiп көрсе, Һәр ағашта һәр түрлi бiткен жемiс. Керуендердiң баршасы жемiс жептi, «Көп екен-ау бұ жерде жемiс», – дептi. Балқия да жемiске тойып алып, Бiр ағаштың түбiнде дамыл еттi. Бiр сәрiде Балқия дамыл еткен, Жүрiп қайтып кетiптi керуен бiткен. Балқиямен олардың жұмысы жоқ, Тоқтамаған, керуендер жүрiп кеткен. Олар анда бек ұзақ тұрмағанлар, Ұйықтаған Балқияны көрмегенлер. Кемелердiң баршасы кетiп қалған, Балқияны ескерiп бiлмегенлер. Бiраз жатып Балқия ояныпты, Оянып жан-жағына қараныпты. Адам да жоқ, дарияда кеме де жоқ, Теңiзбенен кемелер жөнелiптi. Бәрi кеткен жөнелiп кеме бiткен, Қарасы да көрiнбей алыс кеткен. Балқия «Ендi халiм не болад», – деп, Бiр Құдайға сиынып, зарлық еткен. – Әй, Құдай-а, сиындым саған, – дептi, Өзiң жәрдем қыл ендi маған, – дептi. Өзiң жәрдем қылмасаң, әй, Құдай-а, Менiм iсiм болды ғой жаман, – дептi. Балқия тәуекелдi Хаққа қылды, Су жиегiн жағалап жүре бердi. Алдында құлағына Балқияның Бiр улаған-шулаған дауыс келдi. Су жағалап Балқия жүредi ендi, Ол дауысқа жақындап келедi ендi. Жақын келiп алдында улап тұрған Айдаһар, жыландарды көредi ендi. Алыстан қараларын көрiп оның, Жүректерi шошыды Балқияның. Мойындары түйенiң мойынындай Бек үлкен екен ғой аждаһаның. Айдаһардың баршасы бақырады, Қатты қылып дауыстап ақырады. Баршасы: «Лә иләһа илла Алла, Мұхаммед – Расул Алла», – деп шақырады. Айдаһарлар жад етер Мұхаммедтi, Мұхаммедтi «Расул» деп зiкiр еттi. Мұхаммедтiң атыны естiген соң, Балқияның көңiлiнен қорқу кеттi. Балқия жақынырақ жүрiп барып, Қайран болып тұрыпты оған бағып. «Суреттерi айдаһар, жыландай ғой, Адам тiлiн сөйлейдi бұлар нағып?» Балқияны көрген соң айдаһарлар, Амандасып хал-ахуал сұрайдылар: – Әсiлiңiз, нәсiлiңiз кiм болады, Қайдан келдiң, мекенiң қайда болар? – Адамзаттан болады менiм әсiлiм, Бәни Ысрайыл қауымынан менiм нәсiлiм. Мысырдың падишаһы мен болармын, «Балқия» деп айтарлар менiм есiмiм. Олар айтар: – Шаһарың Мысыр кәнi, Естiмедiк, көрмедiк бiздер оны. «Адам бар деп дүниеде» естiр едiк, Көрмеп едiк адамды һеш заманы. Адам ұғлы келдi ғой қасымызға, Әдемi екен адамды қарамаға. «Адам деген осы екен ғой ендi», – деп, Қарастылар баршасы Балқияға. «Адам» деген осындай болады екен, Һеш көрмедiк адамды сенен бөтен. Балқия жауап бердi һәм оларға: – Сiздi көрiп мен дағы ғажап етем. Айдаһарсыз қарауға өздерiңiз, Оттай жанып тұрады көздерiңiз. Айдаһарлар, жыландар болсаңыз да, Адамша, молдаларша сөйлейтiн сөздерiңiз. – Әй, Балқия, таңғалма бiзге, – дейдi, Бiз айталық жөнiмiздi сiзге, – дейдi. Жаһаннам тамұғында тұратұрған Жыландардан боламыз бiз де, – дейдi. Мекенiмiз осы жерде жазғы күнде, Қысты күнi – жаһаннам тамұғында. Жаһаннам «аһ» деп демiн шығарғанда, Сонымен атылып түстiк мұнда. Сұрасаңыз хабарды жаһаннамнан, Жылында екi қабат ала-дүр дем, Бiр уақытта сулуын iшке тартып, Бiр уақытта шығарар тысқа демiн. Демiн алса iшiне, күш болады, Жер жүзi суық болып қыс болады. Демiн тысқа шығарса, жаз күн болып, Дүниедегi жандарға хош болады. «Аждаһа» дерлер бiздердi көрген адам, Бiрақ бiздер емеспiз аждаһадан. Жаһаннамда бек ұсақ жыландармыз, Жоқ шығар жаһаннамда бiзден жаман. Атылғанда бұ жерге iсiмiз жоқ, Бiзге де жәрдем берер кiсiмiз жоқ. Жаһаннамның демiнiң екпiнiмен Атыламыз, биттей де күшiмiз жоқ. Жарты жылдай тұрамыз мұнда бүйтiп, Андан соңыра барамыз анда қайтып. Iшке тартып жаһаннам тағы демiн, Қайда болса алады бiздi тартып. Балқия дер оларға: – Тағы сiздер «Лә иләһа илла Алла», – дейсiздер. Мұхаммед пайғамбардың атын айтып, Оны тағы бiлесiз екен сiздер. – Әй, Балқия, дүниеге келген кiсi Тамақ iшiп тұрады ертең-кешi. Алланы, Мұхаммедтi зiкiр қылсақ, Тамағымыз болады бiздiң осы. Бiреу болса дүниеде сенiң достың, Досты болса тағы ол байғұстың, Ол достың үшiн, әй, Балқия, Артығырақ күтерсiң оның достын. Хақ Тағала бiздерге жарлық еттi: – Мұхаммед-дүр хақиқат достым, – дептi. Менi зiкiр қылсаңыз, пенделерiм, Бiрге зiкiр қылың, – деп, – Мұхаммедтi. Балқия бұ сөздердi есiтiп алды, Ғашығы артып көңiлiнде тармақтанды. «Мен ендi сол Сәруәрдi iздейiн», – деп, Амандасып олармен кетiп қалды. Амандасып олармен жүрiп кеттi, Жүре-жүре құрғақ жер ендi бiттi. Төңiрегi баршасы дария болды, Теңiздiң дәл шетiне келiп жеттi. Анда көрдi бiр кеме суға батқан, Адамдары баршасы өлiп жатқан. Баршалары өлiптi ғарық болып, Iздеп тағы сонда бiр қайық тапқан. Су бойында Балқия қайық тапқан, Айдап келiп жел оны шетке қаққан. «Тәуекел» деп қайыққа мiнiп алып, Ақырындап желменен жүрiп аққан. Мiнiп алып Балқия бiр қайықты, Неше күндер суменен жүрiп ақты. Неше күндер теңiзбен ағып жүрiп, Бiр күндерде құрғаққа келiп шықты. Әй, жамағат, бұл сөздi аңғарып тұр, Шаһимаран Жамсыбқа айтып отыр. Өзiнiң қолға түсiп қалғандығын Айтуға ыңғайланып келе жатыр. – Әй, Жамсыб, мен айтайын ендi сiзге, Қаза келсе көрiнбей келер көзге. Балқияның құрғаққа шыққан жерi, Келiп шыққан дәл бiздiң үстiмiзге. Көресiң ғой бұ тұрған аждаһаның Қасымда отыр едi бәрi оның. Сол уақытта жаяулап келе жатқан Қарасыны көрдiк бiз Балқияның. Ол Балқия қайығын байлап жүрдi, Таулардың арасына енiп кiрдi. Тау iшiнде Балқия кенеттен Жиылып жатқан жерiмiзде бiздi көрдi. Көргеннен соң кескiнiн аждаһаның, Қорқып кеттi зәресi бейшараның. Қорыққандығын бiлген соң айдаһардан, «Қорықпа» деп қасына бардым оның. – Адам ұғлы, келдiң бе аман, – дедiм, Айдаһарлар қылмаслар зиян, – дедiм. Олар – менiң әскерiм, рұқсатсыз Бiреуi де тимеслер саған, – дедiм. Һеш те бұлар тимеслер сiзге, – дедiм, Қорқып қылма көңiлiңдi өзге, – дедiм. Бұлардың падишасы боламын мен, «Шаһмаран» деп айтарлар бiзге, – дедiм. Мұны айтқан соң ол бiраз алды демiн, – Қайдан шығып бұ жерге келдiң? – дедiм. Адам ұғлы жүрмейтiн жерлер едi, Қайдан келiп, бұ тауға кiрдiң? – дедiм. Атым менiм – Балқия, Мысыр – шаһарым, Күйдiрдi ғой махаббат менiм бағырым. Мұхаммед пайғамбарға ғашық болып, Оны iздеп сапарға шығып жүрдiм. Ғашық болдым Мұхаммед пайғамбарға, Оны iздеп шықтым мен бұл сапарға. Жаным, тәнiм оның үшiн пида қылып, Қайықпенен кiрдiм мен дарияларға. Маған айтты қалайша келгендерiн, Мехнат көрiп дарияда жүргендерiн. Шаһарынан шығып бiзге жолыққанша, Бәрiн айтты уақиға көргендерiн. Оған дедiм: – Келiпсiң, әй, ғарiбiм, Ғашық болып, iздеуге тастап жерiң. Ол сондайын пайғамбар, оның үшiн Ғалам халқын жаратқан Хақ Қадiрiм. Құдай саған берiптi махаббатты, Махаббатың маған да әсер еттi. Жiбермейiм, қасымда сақтар едiм, Сүйген үшiн Хақ досты Мұхаммедтi. Бiрақ ендi мен саған рұқсат бердiм, Құрметiне ол ғазиз Пайғамбардың. Дұға қыл маған ендi, қабыл, – дедiм, Дұғалары сiздейiн ғарiптердiң. Қайығыңа мiнiп ал, ғарiбiм-ай, Түстiк жаққа жүре бер Шамға қарай. Қайыр дұға, Балқия, саған ендi, Жолыңызды оң қылсын Қадiр Құдай. Әй, Балқия, тағын да маған қараң, Өсиетiм бар менiң тағы саған. Екi түрлi өсиет айтамын мен, Аманат-дүр барсаңыз есен-аман. Өсиетiм бiрi сол: жүрерсiң сен, Пайғамбардың жүзiнi көрерсiң сен. Қиямет күн болғанда менiң үшiн Пайғамбардан шапағат тiлерсiң сен. Әй, Балқия, ұмытпа ендi бiздi, Аманат-дүр тыңдаңыз сөзiмiздi. Пайғамбарды көргенде менiң үшiн, Аяғына қойғайсың жүзiңiздi. Және бұ-дүр екiншi менiң сөзiм, Әгар салсаң сөзiме көңiл көзiң. «Пәлен жерде Шаһмаранды көрдiм мен», – деп, Һешкiмге айтпағайсың бiрақ өзiң. Тапсырдым Балқияға аманатты, Аманатым Балқия қабыл еттi. «Тәуекел» деп менiменен амандасып, Қайыққа мiнiп алып жүрiп кеттi. Әй, Жамсыб, тыңдап отыр мына кептi, Айырылып Балқия бiзден кеттi. Неше күндер суменен, құрғақпенен Жүре-жүре бiр күнде Шамға жеттi. Келiп жеттi Балқия бiр күн Шамға, Мағшұғын таппады iздеп анда. Пайғамбар ол шаһарда болмаған соң, Шығып кеттi шаһардан сол заманда. Шам шаһарында көп тұрмай жөнелiптi, Андан Құдыс шаһарына ол келiптi. Ол Бәйтул-Мұқаддистiң шаһарында Халайықтың бәрiне бiлiнiптi. Ол шаһарда Балқия көп тұрыпты, Халайықтың iшiнде көп жүрiптi. Өзiнiң не қыдырып жүргендiгiн Жұртқа сөйлеп бәрiне бiлдiрiптi. Ол шаһарда бiр ғалым болған екен, Ғалымдығы зиада молдан екен. Аты – Ақап, симия, ғылым нүжүм, Көкiрегiнде баршасы толған екен. Ол бiр ғалым бiр күнде ой ойлаған, Ойламаған ойыңда ой қоймаған. Бұ дүниенiң малына, дәулетiне Адамның нәпсi менен көзi тоймаған. Ол ғалым кiтабына салған көзiн, Һешбiр кiмге айтпаған тапқан сөзiн. Бұрынғыда болыпты бiр пайғамбар, «Сүлеймен» дерлер екен оның өзiн. Ғылымменен ол молда ақыл түзiп, Болыпты Сүлейменнiң есiмi түзiк. Дүниенiң падишасы болуына Себеп болған қолында жалғыз жүзiк. Сол жүзiк бармағында жүрген екен, Жәбiрейiл перiште берген екен. Сол жүзiктi киген соң бармағына, Дию, перi хүкiмiне кiрген екен. Онын да бiр күн ғұмыры бiткен екен, Опат болып дүниеден өткен екен. Осы Бәйтул-Мұқаддис шаһарында Үшбу пәни дүниеден кеткен екен. Өлгеннен соң жиылып барша жындар Сүйегiн Сүлейменнiң көтергенлер. Жетi теңiз өткiзiп Сүлеймендi, Қап тауына бiр жайға кетiргенлер. Перiлер Сүлеймендi кеткен алып, Бармағына жүзiгiн бiрге салып. Қап тауының сайында тақыт құрып, Сол тақытқа қойыплар оны апарып. Ақап молда ойлайды: «Етсем екен, Сол жетi теңiздерден өтсем екен. Сүлейменнiң жүзiгiн киiп алып, Патша болып мұратқа жетсем екен». Көп қарады ол молда кiтаптарды, Теңiздердi өтуге хайла бар ма. Қарай берiп кiтаптан тауып алды, «Өтуге хайла бар, – деп, – дарияларды». Ақап молда ойлайды: «Не етсе керек, Бұ дүниеде бiр ағаш бiтсе керек. Сол ағаштың жапырағының суын сүртсе, Аяқ батпай дариядан өтсе керек». Ақап қарап кiтапқа: – Айхай, – дептi, Бұл ағашты тапқызса Құдай, – дептi. Әгарда Шаһимаран қолға түссе, Ағаштың табылуы оңай, – дептi. Молда Ақап бұ оймен жүредi екен, Патшалықты көңiлi тiлейдi екен. «Бұ дүниеде бiр жерде Шаһмаранды Көрген кiсi бар ма?» – деп сөйлейдi екен. Әлқисса, Балқия ол шаһарда, Сөз сөйлесiп жүрiптi һәрбiр жерде. – Менiм өзiм Пайғамбарға ғашық болып, Оны iздеп келдiм мен бұ шаһарға. Мысырдың шаһарынан келдiм, – дептi, Келе жатып мехнатты көрдiм, – дептi. Жалғыз өзiм кiшкене қайықпенен Бек терең теңiздерге кiрдiм, – дептi. Қайықпенен теңiзге кiрдiм, – дептi, Аралдарға шығып та жүрдiм, – дептi. Ол теңiздiң iшiнде аралдарда Бiрқатар айдаһарлар көрдiм, – дептi. Бұл сөз шаһарларда көбейiптi: – Мысырдан бiр падиша келген, – дептi. Келе жатып теңiздiң аралында Айдаһарлар, жыландар көрiнген, – дептi. Бұ сөз ендi көбейiп өскен екен, Бiреулерден-бiреуiне көшкен екен. «Сондай адам Мысырдан келiптi», – деп, Ақаптың құлағына түскен екен. Ақап молда бұ сөздi есiтiп алып, «Бiр ғажайып сөз екен», – деп, таңға қалып. «Өз аузымнан анықтап сұрайын», – деп, Пәтерiне Балқияның келдi қалып. Ол Ақап Балқияға келiп қалды, Амандасып көрiсiп қолын алды. Ойы сол – Балқияны сөйлеттiрiп, Шаһмаранды бiлуге құмарланды. – Айыптама, мүсәпiр, ендi бiздi, Жаңада есiтiп едiм өзiңiздi. «Пайғамбардың ғашығы» дегеннен соң, Көргелi келiп едiм жүзiңiздi. Жүзiңiздi көргелi келдiм мұнда, Менiң атым болады Ақап молда. Пайғамбарды iздеп сiз жүр екенсiз, Мақсұтыңды бергей-де сенiң Алла. Мүсәпiрiм, Мысырдан келiпсiз сiз, Теңiздерде қайықпен жүрiпсiз сiз. Теңiздердiң iшiнде аралдарда Бiрқатар ғажайыптар көрiпсiз сiз. Һәрне қылса Құдайым қыла, – дейдi, Мақсұтыңды Құдайдан тiле, – дейдi. Өзiмнiң құлағыммен есiтейiн, Кәрiм қылып көргенiңдi сөйле, – дейдi. Сөйлейдi: – Теңiздерге кiрдiм мен, – деп, Қайықпенен жалғызым жүрдiм мен, – деп. Қағып-соғып, қанша көп сөйлетсе де, Айтпапты «Шаһмаранды көрдiм мен» деп. Ол сөйлеген сөздерiн Балқияның, Ақап молда тыңдапты бәрiн оның. Өзiне жарайтын сөз болмаған соң, Iшiндегi айтады ойлағанын. – Әй, Балқия, ойым бар менiң, – дейдi, Ойың жөнiн мен саған дейiн, – дейдi. Ол ойлаған нәрсем көңiлiмдегi Табылуы болды ғой қиын, – дейдi. Сол бiр қиял өртедi жүрегiмдi, Таба алмадым ойменен керегiмдi. Сол ойлаған табылып қолға түссе, Құдай бердi, – дер едiм, – тiлегiмдi. Сол ойлаған табылса барар едiм, Қайсы жерде болса да, алар едiм. Екеуiмiзге бек жақсы болар едi, Сен дағы iздегенiң табар едiң. – Молда Ақап, не сенiң ойлағаның, Ойыңыздан шығарып қоймағаның. Ол ойыңыз не екен, молда Ақап, Мәнiсiн бiлмедiм ойлап оның. – Менiм ойым – Қап тауына барсам екен, Сүлейменнiң жүзiгiн алсам екен. Ол жүзiктi қолыма түсiрiп алып, Сүлеймендей падиша болсам екен. Жүзiк үшiн Қап тауына кетсем, – деймiн, Жетi теңiз үстiнен өтсем, – деймiн. Бармағынан жүзiгiн алып келiп, Патша болып мұратыма жетсем, – деймiн. Бұ дүниеде бiр ағаш бiтедi екен, Оны тапқан мұратқа жетедi екен. Сол ағаштың жапырағының суын сүрткен, Құрғақ жердей дариядан өтедi екен. Сол жапырақтың суын сығып алып, Суға кiрiп аяққа соны жағып. Аяқтар һеш суға батпайды екен, Кетедi екен суменен желдей ағып. Әй, Балқия, осы ғой бiздiң кеңес, Оны тапқан дүниеде уайым жемес. Шаһимаран табылса бұ дүние[де], Ағаштың табылуы қиын емес. Ұстап алып жыланның Шаһмаранын, Кезiп жүрсе оныңмен таудың бәрiн. Ағаштың, шөптiң бәрi сөйлейдi екен, Айтады екен өздерiнiң пайдаларын. Шаһимаран табылса көрер едiк, Сахарада кездiрiп жүрер едiк. Сахарадағы, таудағы бар шөптердiң Баршасының пайдасын бiлер едiк. Ол ағаш та бiзге кез болар едi, Өзiндегi пайданы сөйлер едi. «Менiң суым аяғына сүрткен адам Теңiздерде батпайды», – дер едi. Балқия дер: – Кездiрсең ол жыланды, Тауып алсаң көңiлiңде ойлағанды, Оны тауып мұратың хасыл болса, Соңынан қайтесiң Шаһмаранды. Ақап айтты: – Шаһмаран қолда болса, Ойлаған ағашымды табылдырса, Азат қылып мен оны қояр едiм, Ниетiм сол, жақсылық Құдай бұйырса. Балқия дер: – Сандықты қойсаң жақсы, Көңiлдегi фитнәнi жойсаң жақсы. Соңғы күнде уағданы екi қылмай, Бейшараны сен азат қылсаң жақсы. – Әй, Балқия, тұрма сен ойға қалып, Көңiлдегi ниетiм Құдайға анық. Құдайдың есiмiмен ант қылайын, Мұнда болсын, сөзiме Құдай танық. Балқия дер Ақапқа сол заманда: – Жақсылық ниетiңдi алсаң алға, Антың бұзып, қасарлықты ойламасаң, Апарайын мен сенi Шаһмаранға. Тағы да шартым – бiздi де көзде, – дейдi, Жәрдемiңнен бiздi де үзбе, – дейдi. Мағшұғым Мұхаммед пайғамбарды Менiменен бiр жүрiп iзде, – дейдi. Ақап ендi шарттарын қабыл еттi, Арзыланып екеуi шығып кеттi. Жол тамағын, азығын бәрiн алып, Теңiздiң жағасына келiп жеттi. Теңiздiң жағасына келдi бұлар, Бiр қайыққа екеуi мiндi бұлар. Қайықпенен теңiзден өтiп алып, Бағанағы аралға келдi бұлар. Шаһимаран Жамсыбқа айтып отыр, Фахредин қағазға жазып жатыр. – Ендi, Жамсыб, қарашы Балқияны, Ұстағалы бiздердi келдi ақыр. Балқия ғой бiздерге келiп едi, Тұратұрған жерiмдi бiлiп едi. «Һешкiмге де жерiңдi айтпаймын», – деп, Бiздiңменен уағдасын қылып едi. Балқияның уағдасы қайда кеттi, Ақапты алып бiзге келiп жеттi. Адам ұғлы опасыз болады екен, Сөзiнде тұрмайды екен олар тiптi. Андан дағы Ақаптың амалы көп, Мұндайын амалшыны көргенiм жоқ. Менi түсiрiп «хайламен алайын» деп, Ап келiптi қылғызып темiр сандық. Амалшы екен ол Ақап Құдай ұрған, Темiр сандық iшiнде тұзақ құрған. Дәл жүретiн жолыма қойғанлар-дүр, Бiр тар жерде өздерi тосып тұрған. Қақпағын ашық қылып ол сандықты, Екi кесе қойыпты iшпелiктi. Бiрiнде сүт, бiрiнде сәрке екен, Адам ұғлы бiледi жамандықты. Ақап молда өзi бiр молда кiсi, Молдаға лайық емес қылған iсi. Дүниеге махаббаты күштi екен, Амалға толған екен оның iшi. Һәр уақытта ол жерге келушi едiм, Сейiл қылып сол жерде жүрушi едiм. Бұрын келген шағымда сол жерлерде, Сандық жоғын бек анық бiлушi едiм. Тағдырға һешбiр тәдбир болмайды екен, Қаза болса, көрер көз көрмейдi екен. «Қайдан келiп қалды екен бұ сандық?» – деп, Ойлануға ақылға келмейдi екен. Ол сандықтың қасына жүрiп келдiм, Кеселердi сандықта көрiп келдiм. Бiреуiнде кесенiң сүт бар екен, «Iшейiн» деп сол сүттi енiп кеттiм. Құйып қойған кеседе сүттi iштiм, Тұзағына Ақаптың ендi түстiм. Сүтке тойғаш екiншi кеседегi Сәркеге көңлi кеткен мен байғұстың. Дұшпан нәпсiм түбiме менiң жеттi, Дос болар деп ойлама нәпсi иттi. Нәпсiм менi сандыққа салып алып, Асирлiктi басыма келтiрiптi. Кеседегi бар сүттi iшiп алдым, Iшiп алып ол сүттi құмарландым. Екiншiде қып-қызыл сәрке екен, Оны тағы байқамай iшiп салдым. Қайтармадым, нәпсiмнiң тiлiн алдым, Кеседегi сәркенi iшiп салдым. Iшкеннен соң сәркенi мас болыппын, Қозғала алмай сол жерде жатып қалдым. Сандыққа енгенiмдi Ақап көрген, Жасырынған жерiнен шығып келген. Сүт пен сәрке кеседе болмаған соң, Мас болып қалғанымды менiң бiлген. Ақап менi көрген соң бек қуанған, Кеселерiн сандықтан шығарып алған. Қиялы маған тамақ болсын деп, Сандыққа түрлi жемiс терiп салған. Жемiс салып сандығын бекiтiп алған, Екеулесiп көтерiп алып барған. Қанша сонда әскерiм айдаһарым Бiреуi де бiлмеген, ғапыл қалған. Қаза болса һешбiр кiм бiлмес екен, Бiлсе дағы һештеме қылмас екен. Көңiлiңдi кезек кең тұт, кезек тар тұт, Қаза келсе қайтарып болмас екен. Яғни кезек жақсы бол, кезек жаман, Жол таппассың қалуға һеш қазадан. Мұнафиқ бол, тiлесең әулие бол, Тағдыр хүкiмi келмейiн қалмас саған. Көтерiп сандықтарын алған ендi, Апарып қайығына салған ендi. «Айдаһарлар келгенше жүрелiк», – деп, Һеш кiдiрмей тез кетiп қалған ендi. Сондай қатты мас болып қалыппын мен, Бiр күн, бiр түн жүргенше талыппын мен. Бiр күн, бiр түн өткен соң оянып қалып, Кеткенiм сонда бiлiп алыппын мен. Бiр күн, бiр түн өткен соң аштым көздi, Ол сандықта көрдiм мен өзiмiздi. – Дарияға апарғандар кiм болады, Бекiтiп алып сандыққа, – дедiм, – бiздi? Анда маған айтады Ақап молда: – Падишам, қорықпаңыз бiздiң қолда. Керегiмiздi тауып алғаннан соң, Азат қылып қоямыз сенi, олла. Ұстап едiк бiр керек үшiн сiздi, Өлтiредi деп ойлама өзiңiздi. Һеш жамандық болар деп ойламаңыз, Азат қылып қоямыз, шаһым, сiздi. Мен айттым: – Не-дүр сiздiң керегiңiз, Не нәрсенi табуда тiлегiңiз. Бiр жамандық қылуға бара ма, – деп, Қатты қорқып келедi жүрегiмiз. Ақап айтты: – Сол бiздiң керегiмiз: Бұ дүниеде бiр ағаш бiтедi-мiс, Оның суын аяққа сүрткен адам Теңiзден батпай өтiп кетедi-мiс. Сол ағашты сенiмен iздеймiзлер, Сабыр қылып жүресiз ендi сiзлер. Ағашты тапқаннан соң аяқтарға Суын сүртiп теңiзге кiремiзлер. Мұндай қаза болған соң бүйде дедiм: – Не қылсам да жоқ ендi пайда, – дедiм. Жетi теңiз үстiнен жүрiп өтiп, Жолың болсын, барасың қайда? – дедiм. Ақап айтты: – Теңiзден өтемiн мен, Сүлеймен мақамына кетемiн мен. Құдай бұйырса жүзiгiн алып оның, Патша болып мұратқа жетемiн мен. Бiлiп алдым ойына алғандарын, Ұзын ойға өздерiн салғандарын. Үндемедiм, мен ендi жай отырдым, Тыңдап жүрдiм һәрқайда барғандарын. Кездi бұлар жапанның даласын да, Ағаштарды, шөптердiң арасын да. Ағаштар, шөптер бәрi сөйледi ендi, Сахараларда, таулардың дарасында. Барша шөптер көргендей көздерiне, Пайдаларын сөйлейдi өздерiне. Дәл өздерi керегi болмаған соң, Иғтибар қылмадылар сөздерiне. Һешбiреуiн құлаққа алмадылар, Тыңдау үшiн қасына келмедiлер. Өздерiнiң ойлағаны болмаған соң, Өзге сөздiң қадiрiн бiлмедiлер. Қырық күн кездiрдiлер шөл жапаны, Ақыр бiр күн таптылар тiлегенiн. Ол ағашты тапқан соң бұлар ендi, Тұрдылар тыңдап оның сөйлегенiн. Олар тыңдар, ол ағаш сөйлер едi, Маған дағы дауысы келер едi. «Менiң суым аяғына сүрткен адам Теңiздерде батпайды», – дер едi. Естiген соң Ақап дер Балқияға: – Мұнда ендi кiремiз дарияға, Сүлейменнiң жүзiгiн барып алып, Падиша болдым ғой ендi дүнияға. Ол ағаштың басына бұлар шықты, Жапырақтарын түсiрiп, суын сықты. Суын сығып бiрқатар шыныларға Толтырған соң жақсылап аузын тықты. Ақап ендi: – Әй, шаһым, суды, – дедi, Толтырдық қой бiрқатар шыны, – дедi. Керегiмiздi бiз ендi тауып алдық, Азат қылып қоямыз сенi, – дедi. – Бiр сөзiм бар сендерде менiм, – дедiм, Алыс жерде қалды ғой жерiм, – дедiм. Менi азат қылсаңыз ендi сiздер, Өз жерiме жеткiзiп келiң, – дедiм. Суыңызды аяққа сүртiп алып, Су үстiнде құрғақтай жүрiп барып, Азат қылсаң, азат қыл адастырмай, Өз жерiме апарып елтiп салып. «Өз жерiме жеткiз» деп тiлермiн мен, Тiлек тiлеп сендерге жүрермiн мен. Мұнда қалсам жете алмай өз жерiме, Әуре болып адасып өлермiн мен. Тiлегiм сол сендерден менiм, – дедiм, Өз жерiме апарып келiң, – дедiм. Бiздiң жерден баруға Сүлейменге Бiр табан жақын болар, бiлгiн, – дедiм. Суларын аяғына сүртiп алып, Теңiздерде кеттiлер аяқтанып. Құрғақ жерде жүргендей жүрiп өтiп, Сандықтарын аралға қойды салып. Жерге қойды сандықтың аузын ашып, Өздерi һәм алыстан тұр қарасып. Ол атылған мылтықтың оғындай болып, Атылып мен сандықтан түстiм асып. Оқтай қылып сандықтан өзiм аттым, Есiм кетiп бiрқатар сонда жаттым. Бiраздан соң басымды мен көтерiп, Төңiрекке көзiмдi салып бақтым. Ғинаят болғаннан соң Хақ Жәлилден, Есiм жиып көтердiм басым жерден. Қарасам, ол екеуiнiң бiреуiсi Бағанағы Балқия-дүр бiзге келген. – Әй, Балқия, не жаздым сiзге, – дедiм, Уағдаңды қылыпсың өзге, – дедiм. Сандыққа бекiтiп салып ұстағалы Ап келiпсiң Ақапты бiзге, – дедiм. Жақсылық қылып едiм саған, – дедiм, Қылмадым ғой биттей де зиян, – дедiм. Һешбiр зарар қылдырмай айдаһарға, Жөнелткенiм жоқ па едi аман, – дедiм. Жазған жазығым сол ма едi менiм сiзге, Жақсылыққа жамандық қылдың бiзге. Қырық күндей сандықта тұтқын етiп, Мехнатты көрсетуiң өзiмiзге. Бiлiп едiң мәнiсiн бiздiң жайдың, Уәдеңнен, Балқия, неге тайдың? Мысырдың шаһарына жетiп барып, «Шаһмаранды көрдiм» деп жұртқа жайдың. Келген күнiң сәтi жоқ күн екен ғой, Уағдасыздың бiреуi сен екен ғой. «Адам ұғлы опасыз» деушi едi, «Опасыз» дегендерi шын екен ғой. Естiген соң Балқия қылды аһын: – Бұ тұғырда жоқ едi һеш күнәһым. Ақаптың түрлi-түрлi сөздерiне, Алданғаннан бұл iстер болды,шаһым. Ақап алдап сөйледi мен пақырға: «Ғашықпысың Мұхаммед пайғамбарға, Ол ғазиз Пайғамбарды көргiң келсе, Шаһмаранға алып бар менi бiрге». Мiнейiк екеуiмiз қайық, – дедi, Бiлмесiн бiздi бөтен халық, – дедi. Шаһмаран қолымызға кiре қалса, Пайғамбарды көруiң анық, – дедi. Кездiрермiн дүниенiң жүзiн, – дедi, Есiтермiн ағаштардың сөзiн, – дедi. Бiзге керек ағашты тапқаннан соң, Азат қылып қоярмыз өзiн, – дедi. Есiтiңiз Ақаптың халiн, – дедi, Әуарасын бiлдiңiз оның, – дедi. Пайғамбарды көрерсiң дегеннен соң, Алып келiп едiм ғой, шаһым, – дедi. Андан соң мен Ақапқа: – Тоқта! – дедiм, Бiр насихат менен де тыңда, – дедiм. Өз жерiме жеткiзiп салған үшiн Разы болсын сендерге Алла, – дедiм. Ақап, – дедiм, – алданба бұ жаһанға, Жүзiк iздеп бармаңыз Сүлейменге. Ол жүзiктi алуға бұйрық жоқ Сүлейменнiң соңында бөтен жанға. Әй, Ақап, осы менiм сөзiм, – дедiм, Әгар салсаң сөзiме көзiң, – дедiм. Бекер жүрiп жаныңа обал қылма, Һәлак болып қаларсың өзiң, – дедiм. Бiр су үшiн кездiңiз дүниенi, Кем көрерсiз ол судан пайданы. Сiзге бiр шөп жақсы сөз сөйлеп едi, Иғтибар қылмадыңыз сiздер оны. Һәр шөпте һәр түрлi сөз көп едi ғой, Осындай пайдалы сөз жоқ едi ғой. Сығып менiң суымды iшкен адам Ауырмайды, өлмейдi, – деп едi ғой. Суымды iшкен һеш кәрi болмас, – дедi, Қиямет күнге шақты өлмес, – дедi. Сондай пайда сендерден кетiп қалды, Ендi қайтып қолыңа кiрмес, – дедi[м]. Сiздер неге сол шөптi алмадыңыз, Суын сығып ауызға салмадыңыз. Тiрi болып дүниеде һеш қартаймай, Қиямет күнге шақты қалмадыңыз. Ақап молда өкiнiп «аһ» дейдi, – Сiз едiңiз құрметтi шаһ, – дейдi. Ғапыл болып қалғанбыз екен бiздер, Сiзден кәрiм тiлеймiз тағы, – дейдi. Падишаһым, тастама ендi бiздi, Кездiрейiк сахарадан ендi сiздi. Ол шөптi тапқаннан соң осы жерге, Алып келiп қоялық тағы сiздi. Ол Ақапқа мен айттым: – Жүре алмаспын, Ықтиярмен мехнатты көре алмаспын. Аллаһу ағлам, шартым бар, ендiден соң Адамдардың қолына кiре алмаспын. Ақап: – Ендi өткен iс өттi, – дедi, Пұрсатым қолымыздан кеттi, – дедi. Өзiмнiң керегiмдi тауып алдым, Ендi маған сол су да жеттi, – дедi. Шаһимаран Жамсыбқа сөзiн айтты: – Ендi бұлар кетпекке қиял еттi. Ақап тiлiмдi алатын болмаған соң, Балқияға айттым мен насихатты. – Балқия, берi маған қараң, – дедiм, Кемшiлiктi сен қылдың маған, – дедiм. Сен кемшiлiк қылсаң да мен қылмаймын, Бiр насихат айтайын саған, – дедiм. Бұ Ақаптың тiлiн алма, – дедiм, Насихатым тыңдамай қалма, – дедiм. Бұл Ақапқа ерiп теңiз кешiп, Сүлейменнiң мақамына барма, – дедiм. Әгарда Сүлейменге бара қалсаң, Насихатым осы-дүр құлақ салсаң: Сүлеймен пайғамбардың бармағында Жүзiкке жақын барма, тiлiмдi алсаң. Ол жүзiктi алуға кiм ойланар, Алайын деп тұрғанда отқа жанар. Ала бiлсе Ақаптың өзi алсын, Алғаны сол – сол жерде күйiп қалар. Әй, Жамсыб, амандасып олар маған, Сүлейменге кеттiлер ол арадан. Олар ендi Сүлейменге бара тұрсын, Өз ахуалым айтайын ендi саған. Әй, Жамсыб, Ақап келiп менi тұтқан, Сандығына бекiтiп алып кеткен. Мұнда қалған айдаһар әскерлерiм, Менi жоқтап баршасы зарлық еткен. Ол уақытта әскерiм менi жойған, Iзденiп, таба алмайды қырдан-ойдан. Ыза болып, қалғанынан төбелесiп, Бiреусiн-бiреуi жеп қойған. Менi бiлiп келдiлер қалғандары, Жиылдылар қасыма олар бәрi. Баршалары жыласып, зарлық етiп, Аяғыма бастарын қойды бәрi. – Сұлтаным, қайда кеттiң тастап бiздi, Сондан берi таппадық iздеп сiздi. Уақиғаңды айтыңыз, сұлтаным, – деп, Айдаһарлар сұрайды менен сөздi. Мен оларға сөйледiм уақиғамды, Келiп ол басымыздан өткен күндi. Ақап молда өзiмдi ұстап алып, Сандыққа бекiтiп, алып кеткен күндi. Айттылар: – Балқияны бiлген болсақ Қайтып мұнда келгенiн көрген болсақ, Сонда бiзге бек жақсы болар едi, Сүйектерiн жапырақтап тiлген болсақ. Айдаһарлар кеңесiп айтар сөздi, Адам ұғлы бiлдi ғой жерiмiздi. Ендi қойып бұ жерден кетсек керек, Мұнда тыныш қоймаслар ендi бiздi. Адамның баласының көп амалы, Амал қылып келерлер жорамалы. Ендi көшiп бiр жерге барайық бiз, Тау аралап, мекендер қарағалы. Айдаһардың бәрiне қорқу түсiп, Ақылдасып тұрдылар жиылысып. Бұрыннан ата-баба жұрты болған Жердi тастап, бұ жерге келдiк көшiп. Осы жерде тұрамыз қысты күнде, Жазды күнi – Қап тауының етегiнде. Андағы жайлауымыз мұнан жақсы, Жаз болғанда кетемiз көшiп сонда. Андан соң ол аралға кiрмедiк бiз, Маңдайында ендi аралдың жүрмедiк бiз. Адамдардан қорыққаннан содан берi Ол аралдың қарасын көрмедiк бiз. Әй, Жамсыб, қорқуымыз бiздiң һаман, Болармысыз атаңыз сiздiң Адам. Сол уақытта жаннаттан шыққаннан соң, Дүниенiң жұртына басты қадам. Жаннаттан шығып Адам жерге енген, Бiр перiште адамды алып келген. Дүниеде тұратұрған жануарларға Айғай салып перiште хабар берген. – Келiп қалды дүниеге Адам, – дептi, Балалары көп болар тамам, – дептi. Олардың мәкәрiнен, хайласынан Һешбiр жерде болмассыз аман, – дептi. Бұ дауысты шағала естiп алған, Су жүзiне дарияға ұшып барған. «Дүниеге Адам деген келiптi», – деп, Балықтарға шақырып хабар салған. Шағала балықтарға хабар салған, «Адам деген дүниеге келiп қалған, Перiштеден естiдiм», – дегеннен соң, Шошып бәрi балықтар қайғыланған. Шағала дер: – Не керек шошып, – дейдi, Онша қатты уайымға түсiп, – дейдi. Адам келсе, шомарсыз су түбiне, Бiз кетермiз аспанға ұшып, – дейдi. Адамдар су түбiне түспес, – дейдi, Қанаты жоқ, әуеге ұшпас, – дейдi. Сiздер менен бiздерге зарар қылмас, Құрғақтағы жануардан көшпес, – дейдi. Балық айтар: – Қорқады бiздiң жүрек, Хақ Тағала оларды қылған зерек. Адам деген хайласы, мәкәрiмен, Жер астында болсаң да тапса керек. Әй, Жамсыб, адам деген құртады ғой, Ақап менiң жүрегiмдi өртедi ғой. Бұ дүниеде арыстан, аю, қабылан, Баршалары адамнан қорқады ғой. Әй, Жамсыб, амал бек көп адамдарда, Апарды ғой бiздi де талай жерге. Дүниедегi жануарлар рақат көрмес, Жақынында адамдар болған жерде. Жамсыб айтар: – Әй, шаһым, бұ күн сiзге, Қорқыныш екенмiн ғой өзiңiзге, Адамменен тынышыңыз кетер екен, Олай болса рұқсат бер ендi бiзге. Адам болса, әй, шаһым, қорқатының, Адаммын ғой қасыңда ғарiп құлың. Адам сақтап қасыңда не қыласың, Кете берсiн қоя бер, тез құтылың. – Әй, Жамсыб, сен оны бiлген жоқ па, Ақап маған қылықты қылған жоқ па. Қырық күндей тұтқында жүрмектiгiм, Балқияның айтуынан болған жоқ па. – Падишаһым, айтқаның рас, – дейдi, Сөзiңiзге сiздiң жоқ талас, – дейдi. Адамзаттың iшiнде түрлiсi бар, Сонда да бiз олардай емес, – дейдi. – Раст болса не үшiн сөйлейсiң сен, Жер үстiне шығар деп тiлейсiң сен. Опасы жоқ адамның қастарына «Кетемiн» деп рұқсат сұрайсың сен. Жер үстiне шығарсам, кетер едiң, Жылдам барып елiңе жетер едiң. «Пәлен жерде, пәленше тау астында Шаһмаранды көрдiм» деп айтар едiң. Елдiң бәрi есiтiп бiлер едi, Менi iздеп бұ жерге келер едi. Өзiмiздi бекiтiп ұстап алып, Тәж-тағымды тас-талқан қылар едi. Сенi мұнан шығарсам ұтылармын, Адамдардың қолына тұтылармын. Не болса бұ жерден мүлде көшiп, Өзге жерге жөнелсем құтылармын. Әй, Жамсыб, сөз айтамын, қара бермен, Сенi мұнан шығарып қоя бермен. Сенi мұнан шығарып жiберiп мен, Өлiмнiң шеңгелiне барып кiрмен. Бұрында да көрдiм ғой көп мехнатты, Мехнаттар сүйегiмнен өтiп кеттi. Әгар сенi жiберсем, маған – өлiм, Өлерiм келмейдi ғой, жаным тәттi. Қысты күнде осында бiз тұрамыз, Жаз болғанда жайлауға бiз жүремiз. Жайлауда, Қап тауында сейiл қылып, Неше түрлi тамаша бiз көрермiз. Қап тауында көресiң ғажап iстер, Неше түрлi ағаштар, көп жемiстер. Бақ-бустан iшiнде ағаштарда Гүл-шешегi ғашығынан сайрар құстар. Қап тауында бақта алмалар бар, Жаратыпты Халиғым Пәруардигар: Ендiден соң «жерiме кетем» деме, Жiбермеспiн, әуара болма бекер. Бұ сөздердi айтқан соң Шаһимаран, Риза болды тұрмаққа Жамсыб ағаң. Қыста мұнда болдылар, жазда тағы да Сейiл қылып жүрдiлер екi арада. Мұныңменен алты ай өттi заман, Бiр күн көрдi Жамсыбты Шаһимаран. Жерiн сағынып, жүздерi сарғайыпты, Көргеннен соң аяды қатты жаман. Жамсыб оған бек зағиф көрiнiптi, Мойны жiңiшке, белдерi бүгiлiптi. Жүзi сары, ғарiптiң көздерiнен Селдей болып жастары төгiлiптi. Көргеннен соң Жамсыбтың қияпатын, Бiлген соң көңлiндегi жарақатын, Жуатып, айналдырып тұрайын деп, Сөйлейдi Балқияның хикаятын. * * * – Көңiлдер жуанады сөзден, – дейдi, Балқия қалды жаһан кезген, – дейдi. «Ақап пенен Балқия не болды?» – деп, Жамсыб-ау, сұрамайсың бiзден, – дейдi. Жамсыб айтты: – Оларды бiлiстiң бе, Оларменен тағы да жүрiстiң бе? Олар ол Сүлейменге кеткеннен соң, Оларменен тағы да көрiстiң бе? Имлиха дер: – Оларды көргенiм жоқ, Оларменен онан соң жүргенiм жоқ. Оларды мен жолығып көрмесем де, Хал-ахуалын есiтiп бiлдiм анық. Әй, Жамсыб, бiлгенiң жоқ сенiң, – дейдi, Қол астымда жылан көп менiм, – дейдi. Сол жыландар iшiнде жыландар бар, Елшi жылан дерлер, бiлгiн, – дейдi. Елшi жылан бiздерге келер, – дейдi, Елшiлiкке бiздерге жүрер, – дейдi. Өзi тағы құбылып жын секiлдi, Һәрбiр түрлi суретке кiрер, – дейдi. Елшi жылан сондайын жылан, – дейдi, Оны тағы айтайын саған, – дейдi. Жын секiлдi құбыла бергенiнен, «Елшi жылан» дегенлер оған, – дейдi. Балқияның уайымын мен де жедiм, «Бiлсем екен хабарын оның», – дедiм. Хабарларын бiлгенiм айрым-ашық, Сол бiр елшi жыланнан естiп едiм. Шақырдым, келдi маған елшi жылан, Келгеннен соң бұйрық қылдым оған: – Құпия жүрiп Мысырға барып келшi, Келдi ме екен Балқия есен-аман. Бұйырған соң Мысырға елшi жүрген, Патшаның мәжiлiсiне барып кiрген. Балқияның iнiсi – Қаһар патша Тақытында отыр екен, оны көрген. Падишаның қасында көп адам тұр, Қағаз ашып бiр адам кiтап оқұр. Жазыпты Балқияның жүргендерiн, Дүниеде жақсы-жаман көргендерiн, Пайғамбардың ғашығымен дүние кезiп, Және қайтып Мысырға келгендерiн. Ол уақытта Балқия келген екен, Ахуалын жұртқа мағлұм қылған екен, Өзi тағы дүнияға араласпай, Бiр мүйiсте ғибадатта болған екен. Ол бiр адам кiтабын оқыр-мыс, «Балқия көрiптi, – деп, – бiрқатар iс». Тыңдаған жан баршасы қайран қалып, Болады екен уақиға мұндай да-мыс. Ол кiтапты оқыпты қолына алып, Жұрт тыңдапты баршасы қайран қалып. Оқып болып адамдар тарқаған соң, Кiтапты қойнына қойған салып. Кiтапты қойнына салып алды, Шығамын деп есiкке жүрiп барды. Жасырынған жерiнде елшi жылан, Қайда кетер екен деп көзiн салды. Тысқарыда аты бар, байлаулы тұр, Елшi ғиар бiр шеттен қарап отыр. Ол бiр кiсi есiктен шығып алып, Атына мiнейiн деп келе жатыр. Одан бұрын атына елшi келген, Атыны шешiп оның қоя берген. Өзiн қылып ол аттың суретiнде, Ол адамның алдына қарсы жүрген. Болыпты ғиар елшi ат секiлдi, Алдына ол адамның жүрiп келдi. Ол бейшара ғиарды қайдан бiлсiн, Өзiмнiң атым ғой деп оған мiндi. Өз атым деп елшiге мiнiп кеттi, Елшi жүрiп оны алып маған жеттi. Жұлып алып ол елшi жөнелген соң, Атты шошыған деп қиял еттi. Атым деп үзеңгiге қадам басқан, Елшi оны мiнгеш алып қашқан. Жуас ат, асау болып қалыпты деп, Ұстай алмай атты жаман сасқан. Елшi жылан адамға бүлiк салды, Байлап алып қасыма келiп қалды. Бейшара кенеттен менi көргеш, Ақылы кетiп басынан талып қалды. Көргеннен соң ол адам менiм жүзiм, Хошы кетiп тастады аттан өзiн. «Су сеп» дедiм, үстiне су септiлер, Ақылы келiп басына, ашты көзiн. – Басың көтер қорықпа, адам, – дедiм, Шаһмаран деп айтарлар маған, – дедiм. Осы жерде бiздердiң қасымызда Бiр де зиян қылмаслар саған, – дедiм. Андан бiраз тыныштап көңлi оның, Басына ақылы келдi бейшараның. Амандасып, сөйлесiп оныңменен, Хал-ахуалын сұрадым Балқияның. – Әй, шаһым, Балқияның жүргендерiн, Көп ғажайып дүниеде көргендерiн, Қайтып келiп, Мысырға кiргенiнше, Кiтап қылып жазғанлар соның бәрiн. – Қасыма қой ол кiтапты менiм, – дедiм, Қайда болса мен оқып жүрем, – дедiм. Мен айттым: – Кәнеки, кiтабыңды Шығарып маған оқып көргiн, – дедiм. Кiтабыңды оқышы маған, – дедiм, Бастан-аяқ қалдырмай тамам, – дедiм. Бастан-аяқ кiтабың оқыған соң, Үйiңе жөнелтейiн аман, – дедiм. Бастан-аяқ кiтабын оқытып алдым, Баршасын да көңiлге бекiтiп алдым. Балқияның дүниеде көргендерiн, Баршасын да көңлiме тоқып алдым. – Және, – дедiм, – Мысырдың шаһарында, Не қылып тұр Балқия осы күн анда. Падиша ма, падиша болған жоқ па, Қай орында тұрад деп осы күнде. Балқияда ойы жоқ бұ дүниенiң, Кеше-күндiз ғибадат iсi оның. Мысырдың падишасы Қаһар патша Iнiсi ғой бiр туған Балқияның. Бiлдiм мен Балқияның бар жүрмiсiн, Естiдiм ол адамнан бар көрмiсiн. Сый қылып асыл тастан жауһар бердiм, Кiтап оқып қызметтi қылған үшiн. Қасымда тұр баяғы елшi жылан, Тағы да мен бұйрық қылдым оған. Бұ адамды аулына апарып сал, Һешбiр зарар келтiрмей есен-аман. Елшi болды тағы да ат секiлдi, Мiнгiзiп ол Мысырға таман жүрдi. Мысырдың шаһарында ол адамның Өз үйiне апарып қайтып келдi. Жамсыб оны есiтiп қылды уайым, – Жоқ едi ғой менiм, – деп, – һеш күнәһым. Сол адамды үйiне жiбергендей, Жiбер-сәна менi де, падишаһым. – Жiбермеспiн, әй, Жамсыб, жүре алмассың, Ендi қайта елiңдi көре алмассың. Анда барғаш бiздердiң жайымызды Адамдарға бiлдiрмей тұра алмассың. Бiздердiң жайымызды бiлдiңiз сiз, Пышақпенен тесiктi тiлдiңiз сiз. Жiберсем, анда барып сiз сөйлерсiз, Адамдардың бәрiне бiлдiрерсiз. Хайлакер адамдарды алып келiп, Бұ тұрған мекенiмдi бiлдiрерсiз. Әй, Жамсыб, күдерiңдi үз елiңнен, «Жiбер» деп тiлеме ендi бiзден. Болмайтұрғын нәрсенi сұрағанша, Сұра, Жамсыб, сен ендi басқа сөзден. – Әй, шаһым, өтiнiшiм сiзге, – дейдi, Мейiрманшылық қылыңыз бiзге, – дейдi. Бiз ғарiптiң көңiлi уанбас па, Балқияның қиссасын сөзле, – дейдi. Ақап пен Балқияның кеткендiгiн, Жетi теңiз үстiнен өткендiгiн. Жетi теңiз үстiнен өтiп барып, Сүлейменнiң мақамына жеткендiгiн. – Әй, Жамсыб, мен сөйлеймiн ендi сiзге, Сөйлеуге кезлiк болды бүгiн бiзге. Ақап пенен Балқия аяғына Суды сүртiп кiрдiлер бiр теңiзге. Ол теңiзден көп жүрiп өттi бұлар, Бiр заманда құрғаққа шықты бұлар. Шыққаннан соң тағы да бұ екеуi, Неше күн құрғақпенен кеттi бұлар. Неше күн жүрiп ендi бұлар кеттi, Тағы да бiр теңiзге барып жеттi. Аяғына сол суды сүртiп алып, Ол теңiзден тағы да жүрiп өттi. Құрғақпенен тағы да жүрiп кеткен, Бiр теңiзге тағы да барып жеткен. Сол суды аяқтарға сүрте-сүрте, Ол жетi теңiздердiң бәрiн де өткен. Ендi одан тағы да жүрiп кеттi, Бiр үлкен жасыл тауға барып жеттi. Тастары таудың бәрi жауһар тастан, Жапырағынан жұпардай иiс келiптi. Топырағы – жұпар, тасы – iнжу-маржан, Хош иiстерi келе-дүр һәр сайлардан. Сайдан жүрiп бiр қуысқа келдi бұлар, Сол екен дегендерi ғар Сүлеймен. Ғар iшiнде бiр тақыт құрулы тұр, Тақыт үстiнде жабулы адам жатыр. Асыл киiм үстiне кигiзiптi, Сөйлесуге тiлi жоқ жансыз ақыр. Сай iшiнде алтын тақыт құрылыпты, Тақыт үстiне Сүлеймен қойылыпты. Үстiндегi қиматты киiмдерден Сайдың iшi баршасы нұр болыпты. Кигiзiптi қиматты киiмдерiн, Кеудесiне қойыпты оның қолдарын. Кiшкене бармағында жақұт жүзiк Нұрменен балқытыпты сайдың бәрiн. Бармағында жүзiгi Сүлейменнiң Көзiнi шағылдырар қарағанның. Ақап оны көрген соң, болып қалды Падишасы болғандай бұ жаһанның. Ақап дер Балқияға: – Жүр баралық, Бармағынан жүзiктi шығарайық. Сол жүзiктi шығарып киiп алып, Бұ дүниеге падиша бiз болайық. Балқия дер: – Тамиғым жоқ бұ дүнияға, Дүние мүлкi көрiнбей[дi] Балқияға. Тамиғым болса қаңғырып кетпес едiм, Патшалықты тастап мен айдалаға. Әй, Ақап, мен айтайын саған, – дедi, Осы күнде бiз әлi аман, – дедi. Ол жүзiкке жолама, тiлiмдi алсаң, Көрерсiң деп қорқамын зиян, – дедi. – Әй, Балқия, қорықсаң бiр жақта тұр, «Есiм ағзам» дұғасын оқып отыр. Өзiм барып жүзiктi алайын, – деп, Ақырындап тақытқа келе жатыр. Ақап тағы оқып ол «Есiмдердi», Тура басып тақытқа қарай жүрдi. Балқия бiр тараптан қарап тұрып, «Есiм ағзам» дұғасын оқыр едi. Ақап келiп тақыттың астын қар[ар], Астында жатыр екен бiр айдаһар. Ол айдаһар Ақапты көргеннен соң, Құйрығын көтерiп айқай салар. Бақырады айдаһар оған бағып: – Адам ұғлы, келдiң, – деп, – мұнда нағып? Құдайдан қорықпай мұнда нағып келдiң, Жылдам кет, күл қылармын сенi жағып. Ақап оны тыңдамай жақындасты, Ашуланып айдаһар аузын ашты. Аузын ашып «аһ» деп дем шығарған соң, Ақапқа жалындатып оттар шашты. Айдаһар жаман қатты ашуланды, Аузынан оттар шашып айғай салды. «Есiм ағзам» дұғасын оқыған соң, Оты сөнiп күюден аман қалды. Ақап келiп тақытқа басты аяқ, Айдаһардың отына қарамай-ақ. Дүниеге, нәпсiге ергендер Жесе керек ақырында жуан таяқ. Ақап ендi жүзiкке жақын жеттi, Хақ Тағала Жәбiрейiлге жарлық еттi: – Әй, Жәбiрейiл, Сүлейменге жылдам жетiс, Жүзiгiн алмасын оның, – дептi. Жәбiрейiл Ақапқа: – Адам, – дейдi, Бұйрық жоқ жүзiкке саған, – дейдi. Айқай салып, дауыстап: – Ол жүзiктен Қолыңды тарт! Әй, ақымақ, надан! – дейдi. Жәбiрейiл күңiреп айқай салып, Батыр Ақап сол жерде қалды талып. «Есiм ағзам» оқудан шама кеттi, Айдаһардың отымен кеттi жанып. Балқия да сол жерде талып қалған, От жалқыны оны да шалып қалған. Бiраздан соң қараса көзiн ашып, Ақап молда күл болып жанып қалған. Есiн жиып, Балқия қарап тұрды, Тақыт алдында тұрған бiр адам көрдi. Балқия көргеннен соң ол кiсiден: – Қайдан келдiң, кiмсiң? – деп хабар сұрды. – Сұрасаңыз, келдiң, – деп, – қайсы жақтан, Жәбiрейiл мен боламын, келдiм Хақтан. Құдайдың әмiрiмен келiп едiм, Сендердi айдағалы осы тақыттан. Сен өзiң қай адамсың, келдiң мұнда, Не жұмысың бар едi Сүлейменде? Келдiңiз бе жүзiгiн алайын, – деп, Сiзден ақымақ жоқ шығар бұ жалғанда. Балқия Жәбiрейiлге жауап сөйлер: – Бәни Ысрайыл қауымынан затым болар. Бiр заманда Мысырдың шаһарында Патша едiм, Балқия атым болар. Мен өзiм – дүниеден безген адам, Патшалықтан күдерiн үзген адам. Ақырзаман пайғамбары Мұхаммедке Ғашық болып дүниенi кезген адам. Бiр күн мен Тауратты оқығанда, Мұхаммедтiң мақтауын көрдiм анда. «Ол жүмлә Пайғамбардың абзалы», – деп, Жазылыпты Таураттың кiтабында. Андан соң қарадым дүнияға, Ғашық болдым Мұхаммед Мұстафаға. Оны iздеп жалғыз ғарiп басым, Қайықпенен кiрдiм мен дарияға. Iздеп жүрiп Хақ досты Мұхаммедтi, Дүниеде көрдiм деп мехнатты. Бiр күн Ақап кез болып менi алдап, Осы жерге кетiрдi мен ғарiптi. – Мұнша мехнат көрiпсiң, Балқия, сен, Көрiпсiң мехнаттың һәр түрлiсiн. Соның үшiн қалыпсың отқа күймей, Пайғамбардың ғашығы болған үшiн. Хақтың досы Мұхаммед, бiлi, – дейдi, Оған уақыт болған жоқ әлi, – дейдi. Ол Расулды дүниеде көре алмассың, Қияметте көрерсiң оны, – дейдi. Мұнда тұрма, сен ендi iзде жерiң, Қайдан келдiң, сол жерiңе жүре бергiн. Ол Пайғамбар туатын уақыт болған жоқ, Көп жылдан соң туады, оны бiлгiн. Мұны айтып перiште ғайып болды, Балқияның көңлiне уайым толды. «Жалғыз ендi қайтып жүремiн», – деп, Зағыпырандай сарғайып жүзi солды. Шаһмаран дер: – Тыңдап тұр, Жамсыб-ай, Адам көрмес мехнатты Балқиядай. Жәбiрейiл кеткен соң теңiз жаққа, Жөнелдi жүремiн деп елге қарай. Ол суды аяғына сүртiп алды, Құрғақ жердей теңiзде жүрiп барды. Жалғыз байғұс теңiзбен жүрiп келiп, Бiр заманда құрғаққа жетiп қалды. Келiп шықты бiр жерге ағашы көп, Арасында һәр түрлi хош иiстi шөп. Зағыпыран, қалампыр бәрi сонда, Балқия мұндай жердi һеш көрген жоқ. Өскен екен ол жерде һәр түрлi гүл, Һәрқайсының қасында сайрар бұлбұл. Арасында тамаша қылған шақта, Ашылады қараңғы болған көңiл. Тастарының баршасы жауһар едi, Балқия қайран болып қарап тұрды. Келгенде бұ жердi көргенi жоқ, Жаңылыс жолға кеткенiн ендi бiлдi. Балқия дер: – Бұ жердi бiлмедiм мен, Келген шақта бұ жерден келмедiм мен. Келген шақта бұ жерден келгем болса, Неге мұның бiреуiн де көрмедiм мен. Адасқанға ғарiптiң көзi жеттi, «Дариға, қайтейiн ендi», – дептi. Қарап тұрып бұ жерде өлер хал жоқ, Бiр жаққа жөнiн тауып жүрiп кеттi. Қай етсiн, ол Балқия қалды сасып, Жейтұғын тамағы жоқ қарны ашып. «Ассыз, сусыз далада не болам?» – деп, Келе жатыр көңiлiн қайғы басып. Балқия кешке шейiн жүрдi дейдi, Алдында бiр теңiздi көрдi дейдi. Күн батып, ақшам уақыты болғанында, Теңiздiң жағасына келдi дейдi. Ол Балқия теңiзге келiп қалды, Жүруге шамасы жоқ болып қалды. Шаршап келген, өзiнiң тамағы жоқ, Теңiздiң жағасында қонып қалды. Балқия ендi сонда жатып алды, Түн ортасы болғанша ұйықтап қалды. Теңiзден бас шығарып бiр жануар, Түн ортасы болғанда айғай салды. Айғайынан Балқия шошып қалар, Онан басқа теңiзде көп жануар. Баршасы у-шу келiп дауыстайды, Арыстан, қабылан, маймұн, баршасы бар. Шығып келдi теңiзден көп жануар, Һәрқайсының аузында гауһары бар. Таң атқанша құрғақта жүрiп-жүрiп, Таң атқан соң теңiзге кiрдi олар. Таң атқан соң Балқия тұрды дейдi Ол теңiзге тағы да кiрдi дейдi. Неше күндер тағы да ол теңiзден, Өтiп шығып құрғаққа келдi дейдi. Балқия бiр қырқаға қадам басты, Ол қырқаның тастары бұдыр тас-ты. Бұдыр таста жүрерге қиын болып, Бейшара Балқияекең жаман састы. Балқия ол тастардан жүрдi дейдi, Мың пәле ол тастарда көрдi дейдi. Азаптанып тастардан жүрiп өтiп, Тағы да бiр теңiзге келдi дейдi. Ол кешеде Балқия анда болды, Түн iшiнде жүрмедi, ендi қонды, Бiр уақытта қараса бас көтерiп, Су жүзiнде адамдар пайда болды. Олар екен теңiздiң адамдары, Су түбiнде екен-дi мекендерi. Түн болғанда ол судың жиегiнде Су астынан шығыпты олар бәрi. Андан соң тағы шықты жануарлар, Кеуделерi қап-қара, бек жуанлар. Баршалары дариядан шығып келдi, Емшектерi торсықтай болып олар. Жануарлар дариядан шығып келген, Теңiздiң аттарына емшек берген. Ол теңiздiң аттарын емiзген соң, Таң атқанда баршасы суға кiрген. Балқия ол теңiзден тағы да өттi, Тағы да бiр құрғаққа келiп жеттi. Ол жерде ағаштар бар, жемiсi көп, Балқия жемiстерден ендi жептi. Балқия жемiстерден жеп алды, Бейшараның тамағы тойып алды. Онда тағы тұрмады, жүрiп кеттi, Тағы да бiр теңiзге келiп қалды. Жүре бердi Балқия күндiз-түнде, Кезе бердi тауын да, теңiзiн де. Балқия дарияға келгеннен соң, Қонып қалды дарияның жиегiнде. Балқия түнде көрдi айғыр, аттар, Шығып келдi теңiзден қысырақтар. Теңiздiң жиегiне шығып келiп, Ағаштың арасынан шөп оттарлар. Ағаштың арасында оттап жүрген, Балқия баршасыны қарап көрген. Түн iшiнде баршасы оттап жүрiп, Таң атқанда теңiзге бәрi кiрген. Таң атқаннан соң Балқия тағы кеттi, Ол теңiзден тағы да жүрiп өттi. Ол теңiздiң ары жақ жиегiнде Бiр адырға Балқия келiп жеттi. Балқия ол адырға жақын келдi, Ол адырдың астында теңiз ердi. Ол жиекте сиқнұқұр деген балық Ойнасып жүрер екен, оны көрдi. Сиқнұқұр деп айтадылар оның атын, Фахредин, айт оның қасиетiн. Ол балықты қолына тұтқан адам, Жимағқа болады күш-қуатың. Бел жоқтығы еркекке уайым болар, Ол табылса жимағың дәйiм болар. Ол балықты қолға алып ұстаған соң, Сол уақытта нәпсiңiз қайым болар. Балқия ол арадан жүрiп кеттi, Тағы да бiр теңiзге барып жеттi. Аяғына суды сүртiп алып, Ол теңiзден тағы да жүрiп өттi. Анда көрдi Балқия көп ағаштар, Ағаштарға қоныпты түрлi құстар. Ақ күмiске ұқсаған ағаштардың Басында қонып алып отыр-мыслар. Ол ағаштар мысалы аппақ күмiс, Түрлi-түрлi әуезбен сайрайды құс. Мiне, Жамсыб, бұ жүрген сапарында Көрiптi ғой Балқия бiрқатар iс. Неше түрлi шешектер гүлдерi бар, Мұрнына исi кiрген қайран болар. Балқия ол күн андан жүрiп кетпей, Кеш болғанда тағы да сонда қонар. Балқия ол түн анда болды дейдi, Тамашалар тағы да көрдi дейдi. Бағзылары гүлдердiң қараңғыда Жанған шамдай жарқырап тұрды дейдi. Балқия теңiз жаққа қарай бердi, Кiшiрек ала құстар шығып келдi. Ол жерде жанып тұрған шешектердiң Қасына құстың бәрi жүрiп келдi. Жарқанаттың құстары келдi олар, Нұр шешектiң астында тұрды олар. Нұр шешектiң астында түнде тұрып, Таң атқанда теңiзге кiрдi олар. Балқия ол арадан тағы жүрдi, Жүре-жүре бiр жерге тағы келдi. Ол [жерде] ағаштардың жапырағы ақ, Жемiсi жасыл, суретi құс секiлдi. Мiне ғажап, ағашта – жасыл жемiс, Жасыл жемiс, өзiнiң суретi құс. Тұмсығы мен қарасаң тырнақтарын, Қызыл маржан секiлдi қызыл-мыс. Сондай ғажап Құдайдың бұ iстерi, Құс секiлдi жаратқан жемiстерi. Жауһар тасты бекiтiп қойғандайын, Тұмсығы мен тырнақтың ең ұштары. Және көрдi ағаштар анда бағып, Жемiстерi тұрады оттай жанып. Кей жемiстер адамдай болып отыр, Балқия қарап тұрды қайран қалып. Кейбiр жемiс тұрыпты жылай-жылай, Балқия һәм жүрiптi қарай-қарай. Балқия бiрқатарын көрiп келген, Сен оны көргенiң жоқ, Жамсыбым-ай! Балқия бiр ағашқа тағы бақты, Күйеден қап-қара жапырақ-ты. Жемiстерi тағы да ол ағаштың Аппақ екен, ақтығы қардан ақ-ты. Балқия тамаша қып көп жүрiптi, Тағы да бiр ағашқа кез келiптi. Көлеңкесi ағаштың үлкен екен, Мың кiсi отырса да сияр дептi. Үлкен екен ағаштың көлеңкесi, Жемiсiнiң үлкендiгi адам басы. Суретi адамның суретiндей, Баршасы бар: мұрны мен көзi-қасы. Тап адамдай қарап тұр көзi-қасы, Өрiп салып қойғандай қара шашы. Көрмеген жан кенеттен көре қалса, Ойлар едi: «Асылған адам басы». Мұндағы ағаштардың салтанатын, Жазып тамам болмас-ты бар сипатын. Бұ ағаш Үндiстанның шекiлдеуiк Ағашы дерлер-мiс оның атын. Балқия жемiстердi көрiп жүрдi, Жүре-жүре бiр ағашқа тағы келдi. Бұ ағаштың қараса жемiстерiн, Бастан-аяқ суретi қыз секiлдi. Қыз секiлдi әдемi бастары бар, Бастарында қап-қара шаштары бар. Аяқтары, қолдары, басқа жерi, Аузында iнжудей тiстерi бар. Әй, Жамсыб, мұның бәрi Құдiреттен, Қыз секiлдi ағашта жемiс бiткен. Шашынан бұтағына байлағандай, Бас – жоғары, аяғы төмен кеткен. О жердiң жақынында жын, перiлер, Ол ағаштың атын «уақуақ» дерлер, Ол ағаштың жемiсiн үзiп алып, Қатын қылып ойнарлар ол кәпiрлер. О жерде һәрбiр түрлi ағаштар көп, Асыл сандал ағашы тағы да уд. Балқия көп ғажайып көрдi, Жамсыб, Сен әлi бiреуiн де көргенiң жоқ. Балқия ол арада тамаша еткен, Кешiкпеген, тағы да жүрiп кеткен. Неше күн жүргеннен соң ол Балқия Тағы да бiр теңiзге барып жеткен. Теңiздiң жағасына келiп қалды, Тағы жатып сол жерде қонып алды. Теңiзден қисабы жоқ су жылқысы Шығып келiп сол жерде толып алды. Олар бәрi құрғақта тамаша еттi, Таң атқаш су iшiне енiп кеттi. Балқия аяғына суды сүртiп, Теңiзге кiрiп тағы да жөнелiптi. Балқия ол теңiзден жүрiп өтiп, «Хатта истуа» жерiне келдi жетiп. «Хатта истуа» не деген сөз екен-дүр, Оны тағы кетейiн баян етiп. Балқияның өткенi – жетi теңiз, Ендi теңiз қалған жоқ, өттi тегiс. Ол жерлердiң иесi һеш жоқ едi, Ендi иесi бар жерге келген-мiс. Үшбу-дүр «Хатта истуа» мағынасы – Дәл төбеде күн тұрар, күн ортасы. Дүниенiң ол ортасы деген сөз-дүр, Мағриб пен машриқтың екi арасы. Шаһимаран Жамсыбқа отыр айтып: – Балқия теңiздердiң бәрiн өтiп, Қылзам уәлаятының оң жағында Перiлердiң жұртына келдi жетiп. Балқияны келтiрген өзi Алла, Жамсыб, сен тыңдап отыр, ғапыл қалма. Келе жатқан жолында Балқияның Бақтар-бақшаларда болған алма. Һәр ағашта жемiс көп, бәрi тәттi, Бiрақ оның алмаға көңiлi шапты. Үзiп алып бiр алма жейiн деп, Алманың ағашына жақындапты. Жақындағаш ол ағаш келдi тiлге: – Адам ұғлы, аулақ жүр, жақын келме, Жемiстердiң, алманың иесi бар, Бере алмаймыз бiз оны бөтен елге. Балқия ағаштарға сөйлестi ендi, Себептерiн сұрасып, бiлiптi ендi. – Адамның баласына бермеген соң, Кiм жейдi алманы, жемiстi ендi? Жемiс деген һәркiмге жем болады, Алма деген бақтарда кем болады. Адамның баласына бермейтұғын Иесi бұ бақтардың кiм болады? Адам ұғлы бұ жерде болмағанлар, Не нәрсе екен тазалық бiлмегенлер. Жемiстер мен алманы солар жер – Құдайға һеш күнә қылмағанлар. – Мұнда келдiң, әй, адам, неге? – дейдi, Алмадан һәм жемiстен жеме, – дейдi. Бұ бақтардың иесi перiлер-дi, Олардың хақыларына тиме, – дейдi. Ағаштар Балқияға: – Адам, – дейдi, Болған шығар сенiң де қатаң, – дейдi. «Жеме» деген ағаштан жеген үшiн, Шыққан жоқ па жаннаттан атаң, – дейдi. Атаң Адам ағашқа барған, – дейдi, Бидайынан аузына салған, – дейдi. Сен сол адам баласы емеспiсiң, Жақын келме, жүре бер арман, – дейдi. Естiген соң ағаштан сөздi солай, Жүрiп кеттi Балқия жылай-жылай. Алдында бiр кiшiрек тау бар екен, Жүрiп кеттi жөнелiп тауға қарай. Балқия тауға қарай жолын тұтты, Қақ қасына ол таудың келiп жеттi. Ар жағына ол таудың қарап едi, Бiр үлкен дала екен, шегi жоқ-ты. Және көрдi көп әскер анда тұрған, Екi тарап бөлiнiп майдан құрған. Бiр-бiрiмен бек қатты соғысады, Көргеннен соң Балқия қайран болған. Зеңбiрек, мылтықпенен атысалар, Атысып бiрiн-бiрi жығысалар. Бек күркiреп келедi әуездерi, Найза, қылышпенен һәм шабысалар. Қылыштасып соғысып әскер анда, Сай-шұқырлар баршасы толып қанға. Қарап тұрып Балқия жаман қорқып, Қайтерiн бiлмедi, қалды таңға. Соғыс басылып, бiр уақыт әскер тарап, Қырға қарай кеттiлер тау аралап. Бiр уақытта әскерлер Балқияны Дөң үстiнде көрдiлер бәрi қарап. Әскер бәрi үстiне келiп қалып, Қарайды Балқияны қамап алып. «Дариға, бұлар менi қайтедi», – деп, Балқия тұр бейшара қайғыланып. Мiнiп келген бәрiнiң бар аттары, Һәрқайсының төрт-төрттен қанаттары. Өздерiнiң һәм ұшар қанаты бар, Көргеннен соң Балқия алақтады. Жасыл киiм бәрiнiң кигендерi, Түрлi жемiс, алма-дүр жегендерi. Бәрi бiрдей салтанат, кепиетi, Осылар екен перiнiң дегендерi. Көргендерi жоқ екен бұрын адам, Төңiректеп қарайды бәрi оған. – Қайдан келдiң, қай мақлұқ боласың? – деп, Сұрайдылар хабарды Балқиядан. – Адамзаттан болады асылым менiм, Бәни Ысрайыл қауымынан нәсiлiм менiм. Мысырдың шаһарында патша болған, Балқия деп айтарлар есiмiм менiм. Рабиғ мәскүн болады жерiм менiм, Мұсылмандық дiнi-дүр дiнiм менiм. Рабиғ мәскүн iшiнде Азияда Мысырдың шаһары-дүр елiм менiң. – Бiле алмаймыз айтсаң да сенiң жерiң, Қайда-дүр Рабиғ мәскүн деген орын. Адам бар дүниеде деп естушi едiк, Көргенiмiз жоқ едi мұнан бұрын. Рабиғ мәскүн дегенге көзiң жетсiн, Бiле алмасаң, Фахредин айтып кетсiн. Бұ дүниенiң баршасын төртке бөлiп, Айырып-айырып баршасын баян етсiн. Рабиғ мәскүн осы ғой дүнияда, Орап алған дүниенi дарияда. Еуропа, Африка, Америка, Төртiншi қисымы оның Азияда. Рабиғ мәскүн дегенiң сенiң алыс, Бұ сөзiңе ғажапқа бiз қаламыз. Қалай келiп бұ жерге жалғыз шықтың, Жолың болсын, қай жаққа сiздiң барыс? – Мен боламын көп мехнат көрген адам, Басыма көп бәлелер келген адам. Ақырзаман пайғамбары Мұхаммедке Ғашық болып дүниеде жүрген адам. Анлар айтты: – Жәрдемшiң бiз болайық, Қызметiмiз бар болса аямайық. Ол ғазиз Пайғамбарға ғашық болсаң, Ұлығымызға бiз сенi апарайық. Апарайық, патшамыз бiлсiн сiздi, О да көрсiн мүбәрак жүзiңiздi. Пайғамбардың ғашығы болған болсаң, Құрмет қылып жөнелтер өзiңiздi. Балқия дер: – Бек жақсы сөздерiңiз, Иман нұры балқиды жүздерiңiз. Ендi мен де сiздердi бiлсем екен, Қай мақлұқтан боласыз өздерiңiз? – Бiз өзiмiз мұсылман перi заттан, Кәпiрлермен соғысып қылыш шапқан. Бiздiң соғысқанымыз – перiлердiң Кәпiрлерi болады қанға батқан. Кәпiрлерге бұ күндi тар етемiз, Қойдай қырып баршасын қиратамыз. Перiлердiң мұсылман болғандарын Баршасын өзiмiзге қаратамыз. Алып келдi Балқияға бұлар атты, Ер-тоқым ерттеп салтанатты. Мiнгiзiп Балқияны ортаға алып, Сұлтанның ордасына қарай тартты. Балқия ол атына мiнiп алды, Ортаға алып перiлерi бiрге барды. Перiлер мен Балқия бiрге жүрiп, Жақындап ақ ордаға келiп қалды. Айдалада тiгiлген ақ орда тұр, Жан-жағында құрулы түрлi шатыр. Балқияны перiлер алып бiрге, Тура жүрiп ордаға келе жатыр. Балқияны ордаға келтiрдiлер, Ақырындап атынан ендiрдiлер. Перiлердiң бiреуi падишаға Балқияның келгенiн бiлдiрдiлер. Перiлер падишаға арыз еттi: – Бiр тәбәрiк келтiрдiк сiзге, – дептi, Таудан тауып бiр адам алып келдiк, Дүние кезiп көрiптi көп мехнатты. «Ап келiң» деп падиша жарлық қылды, Перiлер Балқияны алып келдi. Енiп кiрсе, көзбенен қаратпайды, Нұры балқыр орданың күн секiлдi. Iшi оның күндейiн нұр болыпты, Ортасында алтын тақыт құрылыпты. Сол ендi перiлердiң падишаһы Шығып алып ол тақытқа отырыпты. Балқия ол ордаға енiп кiрдi, Тақыт үстiнде отырған шаһты көрдi. Көргеннен соң Балқия падишаға Қол қусырып әдеппенен сәлем бердi. Жүзiн көрдi падиша Балқияның, «Әлiк» деп сәлемiн алды оның. – Қай мақлұқтан болады бұ кiсi? – деп, Атын-жөнiн сұрайды бейшараның. Перiлер дер: – Бұ ғарiп кiсi екен-дi, Мұхаммед пайғамбардың досы екен-дi. «Адам» деген жыныс бар деушi едi, Ол «адам» дегендерi осы екен-дi. Жүрiп Рабиғ мәскүннен келген адам, Пайғамбарға ғашық болып жүрген адам. Сол ғазиз Пайғамбарды iздеп жүрiп, Дүниеде мехнаттар көрген адам. Бұ сөздердi падиша естiп алып, Балқияға қарайды көзiн салып. Пайғамбардың ғашығы дегеннен соң, Тақытына отырғыз[ды] шақырып алып. – Әй, қонағым, қош келдiң, сафа келдiң, Қалай жүрiп бұ жерге келе бiлдiң. Бүгiн ендi сен маған дост боларсың, Досты болсаң Мұхаммед пайғамбардың. Құшақтасып екеуi көрiстiлер, Көргендерiн патшаға сөйлестiлер. Қарама-қарсы отырып патшаменен, Тақыт үстiнде екеуi кеңестiлер. «Ас келтiр» деп падиша бұйырдылар, Балқияны құрметтеп отырдылар. Асылдан дастарқандар салып қойып, Жiбектен орамалдар келтiрдiлер. Балқия мен падиша тақытта отыр, Перiлер қызмет қылып қасында тұр. Бiр уақытта перiлердiң хадимдерi Алтын паднос көтерiп келе жатыр. Ұзындығы падностың он кез болар, Бiр падносқа қойылған он табақ бар. Табақтың қайсы алтын, қайсы жақұт, Көргендердiң көзiнiң жауын алар. Табақтардың қайсы ақ, қайсы жасыл, Асыл тастан қылыпты бәрiн хасыл. Қайсылары табақтың лағыл тастан, Қайсылары iнжуден, бәрi асыл. Һәр табақта һәр түрлi тағам болған, Тағамдары табаққа тамам толған. Бiр табақтан он кiсi тояды екен, Болады екен перiнiң асы молдан. Перiлердiң тағамы тәттi балдан, Шартыменен баршасы даярланған. Қай табақта қозының, қойдың етi, Қай табақта құс етi жаркой салған. Һәр табақта һәр түрлi тағам болыпты ғой, Дастарқанға баршасы келiптi ғой. Көз көрмеген, құлақтар естiмеген Тағамдарды Балқия көрiптi ғой. Андан соң келтiрдiлер түрлi жемiс, Аяқтары ап келген бәрi күмiс. Перiлердiң қасында Балқиякең Бiрқатар тамашаны көрген-мiс. Андан соң бал-шәрбат келтiрдiлер, Оны iшiп бiр заман отырдылар. Андан соңыра «әлхамдулиллаһи» деп, Дұға қылып қолдарын көтердiлер. Тағамнан соң перiлер бұл дұғаны оқыдылар: – Әлхамду лиллаһи әлләзи әтғаманә Уа сақианә уа жағаланә Мин әл-муслимин, – дедiлер. Жазатұғын сөзiм көп сондан өзге, Бәрiн жазсақ болады ауыр бiзге. Сонда да бұ дұғаның мағынасын Айтып кетсем керек қой ендi сiзге. Хамду бiрлә мақтаймыз Тәңiрiмiздi, Тағам берiп тойғызды бүгiн бiздi. Тағамнан соң тағы да сусын бердi, Мұсылманнан әйлады жүмләмiздi. Арасында бiр ғалым перi бар-ды, Тұра келiп қолына кiтап алды. Фаһри әлем Мұхаммед Расулды Мақтап жазған сөздердi оқып салды. Анда тұрған перiлер бақырдылар, Дауыс қылып баршасы ақырдылар. «Ассалауат уассалам әләйка», – деп, «Иә, Хайр, Халиқ Алла», – деп бақырдылар. Артық нәрсе адамда дiн болыпты, Дiнi жоқтың дәулетi кем болыпты?! Бұлардың салауатын естiген соң, Балқияның бiр ғашығы мың болыпты. – Жүрегiмде көп едi дұғам, – дейдi, Артылды ғой дұғамыз тағы, – дейдi. Ол менiң ғашық болған Пайғамбарым, Бiлесiз екен сiздер де, шаһым, – дейдi. – Әй, Балқия, жан бар ма оны бiлмес, Оны бiлмес болса, ол мүмiн емес. Ол ғазиз Пайғамбарды бiлмегеннiң Алланы бiлуге де ақылы келмес. Неге бiз бiлмейiк ол Пайғамбарды, Оның үшiн жаратқан көк пен жердi. Алланы бiлген кiсi оны бiлер, Алланы бiлмегендер кәпiрлер-дi. Балқия дер: – Әй, шаһым, есiмiңiз кiм, Айтсаңыз екен маған нәсiлiңiз кiм? Неден сiздi жаратқан Хақ Тағала, Әуелде жаратылған жисмыңыз кiм? – Перiден ғой, бiлесiң, менiм затым, Айтайын жаратылған кепиетiм. Өзiм барша перiнiң патшасымын, Шаһсахара дейүрлер менiм атым. Менден тағы ұлығырақ шаһымыз бар, Оның атын тағы да Шаһлас дерлер. Қылзамның уәлаяты қалбыменен Екеумiзге қарайды бек көп жерлер. Айтып едiң, Балқия, бiзге сөздi, Сұрадың жаратылған әсiлiмiздi. Бiлгенiмше, қуатым жеткенiмше, Айтайын жаратылған жөнiмiздi. Ендi айтайын мен саған қылып анық, Жаратыпты ғаламды Жаппар Халық. Көк үстiнде ұжмақты жаратқанда, Жер астында жаратқан жетi тамұқ. Шаһсахара сөйлейдi Балқияға: – Бәрiң тиiс бұ сөздi тындамаққа, Жаһаннамның отында жаһаннамда Екi мақлұқ жаратты Хақ Тағала. Бiрi еркек болыпты аты Хәлiс, Екiншiсi ұрғашы, аты – Мәлiс. Құйрығы бiреуiнiң дәл жыландай, Бiреуiнiң құйрығы шаян-мыс. Екеуi де дәл оттан жаратылған, Екеуi бiр-бiрiне ғашық болған. Құйрықтарын екеуi бiр-бiрiне Орап алып екеуi зина қылған. Бұйрықсыз екеуi қылған зина, Шайтан бұдан болыпты сондай бала. Андан соңыра ол Мәлiс буаз болып, Жаһаннамда туыпты егiз бала. Мәлiс анда баласын тапқан егiз, Бiреуi еркек екен, бiреуi – қыз. Құйрығынан тауыпты жылан-шаян, Қисабы жоқ не қылып айтайық бiз. Хәлiс пенен Мәлiстiң бойы мың кез. Жуандығын, падиша, оның бiлмес. Олардан туған жылан-шаяндарды Ұсақ болар екен деп айтып болмас. Хәлiс пенен Мәлiстен жаһаннамда, Жылан-шаян туыпты бек көп анда. Күнәһар пенделерге азап үшiн, Жаратыпты оларды Құдауанда. Ол егiздiң сыңары еркек бала, Ер жетiптi тамұқта бара-бара. Құдайға құлшылықты көп қылыпты, Не болды екен соңында бұ бейшара. Өзi бұрын некесiз туған бала, Шаянқұйрық Мәлiс ғой оған ана. Ғибадаты қайырлы болар ма екен, Не жазды екен соңында Хақ Тағала. Атын Харис дедiлер ол баланың, Ғибадаты қисапсыз болған оның, Тағдыры хақ, тағы да көкiрегiне Хайыры жоқ ғылымдық толған оның. Ол бiлгендi перiште бiле алған жоқ, Бiреуi де Харистей бола алған жоқ. Ғибадатта һәр дайым болсалар да, Харистей ғибадатты қыла алған жоқ. Ғибадаттар көп қылды Харис анда, Ғалиб болды тозақта барша жанға. Көктегi перiштелер мұны көрiп, Тахсин қылып баршасы қалды таңға. Құдайға ол бек жақын болып қалды, Ол уақытта назарын оған салды. Құлшылығы бек асып кеткеннен соң, Құдай оны шығарып көкке алды. Ауыстырды Харистiң табиғатын, Жемей-iшпей қылыпты ғибадатын. Перiштелер секiлдi болғаннан соң, «Әзәзiл» деп қойдылар оның атын. Ол күн оған Құдайдан кәлам болды, Көкiрегiнде ғылымдық тамам болды. Перiштенiң бәрiнен асып кетiп, Баршасына олардың имам болды. Ғылымдыққа алданып жаман болды, Құдайдың мәкәрiнен аман болды. Тәкаппарлық көңлiне кiргеннен соң, Құдайдың лағынетi оған болды. Андан соң Хақ тағдыры сондай болған, Атаң Адам топырақтан жаратылған. Әзәзiл мен бәрiне перiштенiң «Сәжде қыл, – деп, – адамға» жарлық қылған. Перiштелер сәждеге бәрi кеттi, Әзәзiл сәжде қылмай, хилап еттi. Хақ Тағала хатаб қылып Әзәзiлге: – Адамға неге етпедiң сәжде? – дептi. Әзәзiл дер: – Жараттың менi оттан, Адамыңды жараттың топырақтан. Әй, Құда, сен өзiң де бiлесiң ғой, Отыңның жақсы екенiн су-балшықтан. Андан соң Хақ Тағала ашуланып, Лағынеттен мойнына қамыт салып, «Iбiлiс» атап айдады жер жүзiне, «Әзәзiл» деген аты жойылып қалып. Iбiлiс ендi дәргаһтан қайтты, – дейдi. Өзiнiң қарындасын тапты, – дейдi. Өзiмен егiз туған қыз бар едi, Зина қылып соныменен жатты, – дейдi. Өзiнiң қарындасымен жатқан, – дейдi, Он төрт бала ол ондан тапқан, – дейдi. Солардың нәсiлi бәрi шайтан болып, Бүтiн дүние шайтанға батқан, – дейдi. Баян қылдым шайтанның әсiлiн, – дейдi, Некаһсыз пайда болған нәсiлiн, – дейдi. Бiлгенiмше оларды баян еттiм, Ендi айтайын өзiмнiң әсiлiм, – дейдi. Хәлiске Хақ Тағала айтыпты сөз: – Неге, – дейдi, – сiз сабыр етпедiңiз, Некаһсыз екеуiңiз қосылдыңыз, Неге менден жарлықты күтпедiңiз? Иә, Хәлiс, сендердiң не мыналарың, Некаһсыз бiр-бiрiңдi араладың. Бұйрықсыз қосылған себебiнен, Шайтан болып қалды ғой балаларың. Хақ Тағала оларды бек ұрысқан, «Балаларың болды, – деп, – маған дұшпан». Андан соңыра оларға рұқсат берiп, Некаһ қылып оларды өзi қосқан. Қосқаннан соң екеуiн Хақ Тағала, Он екi бала тапты Мәлiс ана. Алтауы еркек бала, алтауы – қыз, Перi болған солардан туған бала. Екi бала тауыпты һәр құрсақтан, Бiреуi қыз, бiреуi еркек тапқан. «Егiз туған қызды алмаңыз», – деп, Бiр бұйрық тағы да болған Хақтан. Құдайдан болғаннан соң сондай пәрмен, Екiншi құрсақтағы қызды алған. Құдайдың бұйрығымен алысқан олар, Мiне, бiздiң нәсiлiмiз содан қалған. Көкте едiк перiштеменен бiрге, Хақ Тағала ендiрдi бiздi жерге. Соғысқалы бiздердi жiберiптi Дiндерi кәпiр болған диюлерге. Құдайдың әмiрiмен келдiк, – дейдi, Диюлердi қиратып, қырдық, – дейдi. Осы жердiң өзi бiр дала екен, Мекен қылып бiз ендi тұрдық, – дейдi. Перi шаһы сөздерiн тамам еттi, Болады екен перiлер сөзге ептi. Сөзi тамам болған соң падишаның, Балқия һәм өзiнi арыз еттi. – Әй, падиша, сөзiмдi қабыл алсаң, Жалғызбын ғой, елiме жүрiп барсам. Не болады сiздердiң араңызда, Мекен қылып бұ жерде тұрып қалсам. – Әй, Балқия, бұ сөзiң сөз болмас-ты, Перiлер құрметiңдi бiле алмас-ты. Перiлермен бiрiгiп адам ұғлы, Мекен қылып бiр жерде тұра алмас-ты. Рабиғ мәскүн – адамның жерi, – дейдi, Осы жердiң баршасы перi, – дейдi. Перiлермен бiрiгiп тұра алмассың, Һәркiмнiң ғой өзiнiң жерi, – дейдi. Адамның адамменен келер жайы, Перiнiң саған болмас жарар ойы. «Әлжинс мағ-әлжинс» деген сөз бар, Бұ сөзiңнiң көрiнбей һеш ыңғайы. – Адам ұғлы бiледi адам жайын, Деген сөзiң раст қой, падишаһым. Сонда да қалай жүрiп өз елiме Жетемiн, – деп Балқия қылды уайым. – Пайғамбардың ғашығында дүние кезiп, Жүрiпсiң өз жаныңнан өзiң безiп. Пайғамбар құрметiне аманат қып, Жiберейiн мен сенi ат мiнгiзiп. Аманат-дүр мiнетiн жақсы атым, Айтайын мен атымның салтанатын. Жалғыз күнде ұша-дүр алты айлық, Пырақтан деп бiлгейсiң оның затын. Алты айлық жол болар мұнда, – дейдi, Халифамыз бар бiздiң анда, – дейдi. Халифаның атыны Ғамел дердiлер, Жарты күнде жеткiзер сонда, – дейдi. Мықтап отыр, ол аттың тартпа басын, Өз еркiне басыны бос қоясың. Һеш қорықпа, ол саған тауып берер, Жарты күнде көрерсiң ел қарасын. Әй, Балқия, сөзiм бар менiң саған, Айтайын ол сөзiмдi, қара маған. Ол ғазиз Пайғамбарға сәлем дегiн, Нәсiп болып көрiссең есен-аман. Мүбарак аяғына басыңды қой, Құшақтап алып оның табанын сүй. «Сiзге иман келтiрген перi шаһын, Иә, Расул, шапағаттан ұмытпа», – де. Андан шаһ орнынан тұрып алды, «Атымды келтiрiң» деп айқай салды. Падишаның жарлығы болғаннан соң, Атын жетеп перiлер келiп қалды. Қараңыз падишаның кереметiн, Үмiт қылып Расулдың шапағатын, Пайғамбардың ғашығы Балқияға Мiнгiздi дәл өзiнiң пырақ атын. Бiр көкбоз ат екен-дүр, алып келдi, Келгеннен соң Балқия оны көрдi. Қанаттары ол аттың алтау екен, Падишаның қасына келiп тұрды. Құс секiлдi әдемi бастары бар, Қыз секiлдi қап-қара шаштары бар. Дем алғанда жұпардай иiс келедi, Аузыңда iнжудей тiстерi бар. Сауырлары жапанның қабыланындай, Көкiрегiнiң қуаты арыстандай. Атлас-жiбек секiлдi жүндерi бар, Балқия көргенi жоқ атты мұндай. Жауһардан зинаттаған тоқым салып, Алтындаған ерiмен ерттелiнiп, «Мiне, ендi осы атқа мiнiңiз», – деп, Балқияның жанына келдi алып. – Әй, Балқия, пыраққа мiнiң, – дейдi, Шапшаң ұшар бұ пырақ, бiлiң, – дейдi. Есен-аман барсаңыз, Ғамелiмiз Халифаның қолына берiң, – дейдi. Падиша ол атына: – Пырақ, – дейдi, Бұ кiсi бiр қадiрлi қонақ, – дейдi. Сақтап оны жығылтпай апара көр, Ренжiтпе сен оны тулап, – дейдi. Әй, пырақ, бұ адамның тiлiнi ал, Не бол десе бұ кiсi, сол болып қал. Бұл бiр кiсi Пайғамбар ғашығы-дүр, Ренжiтпей Ғамелге жеткiзiп сал. «Тәуекел» деп Балқия жалғыз Хаққа, Мiнiп едi таңертең ол пыраққа, Бесiн уақыты жақындап келген шақта, Жетiп келдi Балқия Ғамел жаққа. Балқияның келгенiн Ғамел көрген, Алдына қарсы барып сәлем берген. Қайран қалып: – Сен қандай мақлұқ? – дептi, Падишаның атына мiнiп келген. Ол Ғамел падишаның атын танып, Көрiсiптi алдына қарсы барып. – Қош келдiңiз, қонағым, қош келдiң, – деп, Амандасып көрiскен қолын алып. Мүсәпiрiм, қош келдiң, жақсы келдiң, Мiнiп алып пыраққа қатты желдiң. Қай мақлұқтан боласың сенiң өзiң, Падишаның атына нағып мiндiң? Балқия оған айтты жүргендерiн, Дүниеде жақсы-жаман көргендерiн. Уақиғасын қалдырмай бәрiн айтты, Падишаның атына мiнгендерiн. Бiлдiрдi оған жүрген хикаятын, Тапсырды ол Ғамелге мiнген атын. Сондай жүрген дүниеде адаммын деп, Баян қылды өзiнiң нәсiлiн, затын. Ғамел ендi Балқияны көрдi дейдi, Жақсы адам екенiн бiлдi дейдi. Патша құрмет қылған кiсi екен деп, О да оған көп құрмет қылды дейдi. – Әй, Ғамел, мен бiр ғажап көрдiм, – дейдi, Падишадан бұ атты мiндiм, – дейдi. Алты айлық жол екен екi араңыз, Алты сағат iшiнде келдiм, – дейдi. Осы аттың жүруi бегiрек жат, Жүрiп келдiм бұ жерге алты сағат. Әлде бұ перiлердiң аттарының Баршасы да бола ма осындай ат. – Жоқ, ол аттың жүрiсi қатты, – дейдi, Пырақ аттай бола-дүр заты, – дейдi. Патшаның мiнiп алып, диюлермен Соғысқа баратұрған аты, – дейдi. Ол өзге перiлердiң бар аттары, Һәрқайсының төрт-төрттен қанаттары. Падишаның атындай пырақ емес, Теңiзден шығады ғой олар бәрi. Дүниеде һәр жерде дариялар, Осы жерде жақында бiр дария бар. Дарияның ортасында бiр биiк тау, Ол таудың қақ басында көлдер, сулар. Көлдiң өзi ол таудың қақ басында, Тағы тау бар ол көлдiң ортасында. Құдайым қандай жерлер жаратпаған, Жүрген адам көредi баршасын да. Балқиядай сол жерге жүрiп барсаңыз, Көрер едiң солардың баршасын да. Ол бiр таудың тастары бәрi асыл, Зүбәржаттан екен ол өзi асыл. Күн шыққанда жарылып таудың өзi, Қанатты аттар болады сондай хасыл. Күн шыққанда зүбәржат тау жарылар, Iшiнен төрт қанатты аттар шығар. Құдайдың әмiрiмен шыққаннан соң, Перiлердiң аттары болар солар. Ол аттардың өздерi ғажап сұлу, Шығып келiп ол таудан iшерлер су. Iшкеннен соң тауға енiп бекiтiлер, Құдайдың құдiретi-дүр, бiлсеңiз бұ. Перiлердiң аттары солар, – дейдi, Диюлердi қиратып салар, – дейдi. Ол аттардың ажалы жеткен шақта, Шаһид болып өлерлер олар, – дейдi. Шаһид болып аттары өлер, – дейдi, Тағы жүрiп сол тауға келер, – дейдi. Тау жарылған шағында ұстап алып, Бiреуiне сол аттың мiнер, – дейдi. Бiр перiнiң аты өлсе шаһид болып, Бiр ат ұстар тағы да тауға келiп. Мойынсұнып алдына қарсы келер, Жүгендеп алып атты кетер мiнiп. Су iшерлер ол аттар, от жемеслер, Диюлердi қасына келтiрмеслер. Дию түгiл, перiнiң күштiлерiн, Кәпiр болса үстiне мiндiрмеслер. Перiлер диюлермен көп соғысалар, Кейбiр дию әуеге қарай қашар. Осы атпен соңындан ұшып барып, Қуып жетiп әуеде қанын шашар. Кей дию теңiзге кiрiп кетер, Перi шомып атпенен қуып жетер. Терең теңiз түбiнде соғыс салып, Диюлердi өлтiрiп һәлак етер. Кәпiр ғой диюлердiң дiнi, – дейдi, Қырып салған оларды игi, – дейдi. Естiмесең, перiнiң аттарының Осы болар шын асыл тегi, – дейдi. Ғамел сөйлеп қоймады сөздiң кемiн, Бiлдiрiптi аттардың асыл тегiн. Ат кеңесi бiткен соң, ол Балқия Сұрайды ол Ғамелден өз керегiн. – Ендi сiзден сұраймын, Ғамел аға, Қайсы жақтан кетедi дүнияға? Рабиғ мәскүн жолыны бiлермiсiң, Оны дағы баян қыл Балқияға. – Әй, Балқия, айтайын саған сөзiм, Әгар салсаң сөзiме көңiл көзiң. Айырылмай түстiк жаққа жүре берсең, Рабиғ мәскүнге шығарсың барып өзiң. Балқия Ғамелменен амандасып, Жүрiп кеттi тәуекел жолын басып, – Деген шақта Жамсыбқа Шаһимаран, Жылап қойды Жамсыбың жасын шашып. – Балқияда қалмайды уайым, – дейдi, Ғамел айтқан жолының жайын, – дейдi. Сол Балқияны Ғамел жөнелткендей, Жөнелт-сәна менi де, шаһым, – дейдi. – Қадiрлi екен, әй, Жамсыб, жаның, – дейдi, Құтылудың ойлайсың жайын, – дейдi. Сенiң жаның өзiңе ғазиз болса, Сондай ғазиз менiм де жаным, – дейдi. Сенiң жаның секiлдi менiм жаным, Кiмдi көрдiң өлiмге жан қиғанын. Кiм болса да өз жанына өзi қастық Ойламайды, сен оны бiл, шырағым. Шаһимараннан бұ сөздi естiп алып, Бейшара Жамсыб қалды қапаланып. – Не болады жiберсең, падишаһым, Кетпес едiм мен сiзге зиян салып. Бiлмесе өзiңiздi менiм елiм, Қалайшадан болады сiзге өлiм. Ант iшейiн һешкiмге бiлдiрмеске, Қастығым жоқ, әй, шаһым, сiзге менiм. Есiткен соң бұ сөздi аждаһалар, Баршалары Жамсыбты аядылар. «Бейшараны жiберсең қай ете», – деп, Ғұзыр қылып Шаһмараннан тiледiлер. – Қанша күн Жамсыб ендi мұнда жатты, Зарлағаны һәрдайым бiзге батты. Сiз мұны жiберiңiз ендi, шаһым, Қатты қылып өзiне насихатты. Бiздерге қаһар қылып кетпе деңiз, Уағдаңнан һеш уақыт қайтпа деңiз. Бiздердiң осы жерде тұрғанымыз, Елге барып һешкiмге айтпа деңiз. Кеше-күндiз зарлықты айтты, – дейдi, Хақ iсiне кiмнiң көзi жеттi, – дейдi. Құдайдың жазбағаны болмайды ғой, Бiздiң де тынышымыз кеттi, – дейдi. Тiлеген тiлектерiн аждаһаның Есiтiп қапа болды Шаһмараның: – Ендi менiм ажалым дүниеде, Моншаға түсуiмен болар оның. Бұ Жамсыб уағдасында тұрмас, – дейдi, Монша[ға] түспей тағы жүрмес, – дейдi. Елiне барғаннан соң монша түссе, Ел-жұрты бiлмейiнше қалмас, – дейдi. Барғаннан соң уағдасын кесер, – дейдi, Әлбетте, ол моншаға түсер, – дейдi. «Шаһмаранды көрiпсiң, айтыңыз», – деп, Жұрттың бәрi Жамсыбты қысар, – дейдi. Қысқаннан соң шарасыз сөйлер, – дейдi, Елiнiң халқы баршасы бiлер, – дейдi. «Жүрiңiз Шаһмаранды ұстаймыз», – деп, Баршалары жиылып келер, – дейдi. – Әй, шаһым, естi-сәна сөзiм, – дейдi, Жылай-жылай кептi ғой көзiм, – дейдi. Таурат пенен Зәбұрдың хақы үшiн, Моншаға [һеш] түспеспiн өзiм, – дейдi. Имлиха дер: – Әй, Жамсыб, өзiңiзге, Инанбаймын ант қылған сөзiңiзге. Адам ұғлы, сөзiңе иғтибар жоқ, Қыласың ғой бiр iстi соңыра бiзге. Тағы Жамсыб ант етiп қылды зарын, Айдаһардың күйдiрдi бағырларын. Жиылысып тағы да Шаһмараннан Қайтадан тiледiлер тiлектерiн. Шаһимаран айтады: – Жарандар сiз, Неге мұнша тiленiп көп сөйлейсiз? Адамның опасызын бiлесiз ғой, Неге мұнша тiлек қылып көп сұрайсыз? Олар айтты: – Бiздердiң iсiмiз жоқ, Iсiңiзде бiздердiң iсiмiз жоқ. Бейшара көңiлi сынған ғарiп едi, Құтқарып жiберетiн күшiмiз жоқ. Бiр тiлек қылып едiк сiзге, – дейдi, Жәрдемшiсi жоқ мұның өзге, – дейдi. Жанымыз сiздiң үшiн пида болсын, Өкпелеме, әй, шаһым, бiзге, – дейдi. Бұ бiр iстiң мәнiсiн сiз бiлерсiз, Жiберсеңiз өзiңiз жiберерсiз. Тақсыр, бiзде бiттей де ықтияр жоқ, Не қылсаңыз Жамсыбқа сiз қыларсыз. Мұныңменен өттi ғой неше заман, Үндемей сабыр қылды Жамсыб ағаң. Бiр күн тағы Жамсыбтың жүздерiнi Көзiн салып көрiптi Шаһимаран. Шақырды: – Жамсыб мұнда келсiн, – дедi, Бiздердiң халiмiздi бiлсiн, – дедi. Балқияның қиссасын сөйлейiн мен, Көңiлi соған уанып тұрсын, – дедi. Жүзiн көрдi Жамсыбтың Шаһимаран, Шақырды: – Берi кел, – деп, – маған таман. Балқияның ахуалын сұрамайсың, Болғаным жоқ едi ғой әлi тамам. Әй, Жамсыб, Балқияны бiлмедiңiз, Хикаятын сөйле деп келмедiңiз. – Ол Ғамелдiң қасынан кеткеннен соң, Қайсы жаққа барды екен Балқияңыз? Сөйлеңiз, әй, шаһым, хайыр, – дейдi, Көңiлiмiз ғарiптiкте ауыр, – дейдi. Балқияның қиссасын сөйлесеңiз, Болмас па едi аз ғана тәуiр, – дейдi. Шаһимаран Жамсыбқа айтты дейдi: – Ол Ғамелден Балқия кеттi, – дейдi. Неше күндер жүрген соң ол Балқия Бiр үлкен биiк тауға жеттi, – дейдi. Жетiп қалды Балқия тау қасына, Кеше-күндiз сиынып Алласына. Балқия екi күндей мехнат шегiп, Шығып жеттi ол таудың қақ басына. Балқия тау үстiнде жүрiп едi, Тап алдында бiр үлкен кiсi көрдi. Шамасыз үлкендiгiн көргеннен соң, Балқияның көңiлiне қорқу кiрдi. Алдында жазып қойған тақтайы бар, Машриққа қолын созып оған қарар. Ол тақтайдың бетiне қарап өзi, «Лә иләһа илла Алла» деп зiкiр салар. Машриқ жақта оң қолы, мағрибте – сол, Қарауға бек қорқыныш, кеудесi мол. Зiкiрi – «Лә иләһа илла Алла, Мұхаммед – Расул Алла», – дейе-дүр ол. Есiтiп қорқу кеттi Балқиядан: «Бұ екен ғой өзi бiрнеше адам, Мұсылманның дiнiнде екен өзi, Мұндан, сiрә, жамандық болмас маған. Бiледi екен ол кiсi Мұхаммедтi, Мұхаммедтi Расул деп зiкiр еттi. Амандасып, жолығып сөйлесейiн, Һәм бiлейiн өзiнi қандай заттан». «Тәуекел» деп Балқия жүрiп келдi, Алдында қол қусырып сәлем бердi. – Кiм боласыз, бұ шақты кеудеңiз мол, Бұ жаһанда көрмедiм сiздей ердi. Ол сұрайды: – Сен өзiң қай мақлұқтан, Мұнда жүрiп келдiң, – деп, – қайсы жақтан? Балқия жауап бердi ол кiсiге: – Мен өзiм боламын, – деп, – адамзаттан. – Сұбхан Алла, бұ жерде жүргенiңiз, Қайсы жақтан бұ жерге келгенiңiз. Дүниеде адам бар деп есiтушi едiм, Әмме бiр де жоқ едi көргенiмiз. Қайдан шығып келдiң сен осы жерге, Қалай жүрдiң жалғызың теңiздерде? Адамдардың мекенi – Рабиғ мәскүн, Андан нағып оралдың бұ жерлерге? Балқия оған айтты уақиғасын, Сапар шегiп бар көрген әңгiмесiн. Уақиғасын айтқан соң андан сұрады: – Тақсыр, – дейдi, – өздерiң кiм боласың? Қолыңыздың бiреуi мағрибте, Бiреуi[н] созыпсыз машриқке. Алдыңызға бұ қойған тақтай не-дүр, Баян қылсаң болмас па мен ғарiпке. Келбетiңнен байқаймын, перiштесiң, Перiштелер секiлдi келiстiсiң. Құдай саған бұйырды қандай қызмет, Осы күнде сен өзiң не iстесiң? – Мен өзiм перiштемiн, атым – һаил, Маған қызмет бұйырған Қадiр Жалил. Машриққа ұзатқан қолымменен Жарықтықты ұстаймын, сен оны бiл. Мағрибке ұзатқан қолымменен Қараңғылық ұстармын оныңменен. Арман қарай мен оны жөнелтемiн, Қараңғылық кетедi соныңменен. Ол бiр қолым машриқта менiм, – дейдi, Жарықтықты тартармын, бiлiң, – дейдi. Андан соңыра таң атады, күн туады, Осы менiм қызметiм, жөнiм, – дейдi. Мәнiсi сол қараңғы болуының, О да кетiп жарықтық келуiнiң, Тақтайдағы жазу һәм қисабы-дүр Күн менен түннiң артып-кемуiнiң. Тамам қылды перiште сөздерiн ол, Құдайға қылатұғын қызметiм сол. Балқия һәм сұрайды перiштеден: – Қайда, – деп, – Рабиғ мәскүнге кететiн жол? Рабиғ мәскүн тарапы, мiне, мұнда, Һеш бұрылмай тура жүр осы жөнге. Жүре-жүре алдында бiр тау болар, Бiр перiште көрерсiң тағы сонда. Тура қарап сол тауға жүрерсiз сiз, Онда ол перiштенi көрерсiз сiз. «Рабиғ мәскүн жолдары қай жақта?» – деп, Тағы да перiштеден сұрарсыз сiз. Балқия перiштемен амандасып, Жүрiп кеттi, тәуекел, жолды басып. Бiрнеше даламенен жүре-жүре, Келiп қалды бiр тауға жақындасып. Балқия жүрiп тауға келдi дейдi, Ондағы перiштенi көрдi дейдi. Сәлем берiп, перiште сәлем алып, Хал-ахуалын сұрасып бiлдi дейдi. – Қай мақлұқсың, қай жақтан едiң? – дейдi, Ахуалыңнан хабарды бергiн, – дейдi. Балқия дер: – Адамзат боламын мен, Рабиғ мәскүн болады жерiм, – дейдi. – Рабиғ мәскүн болыпты сенiң жерiң, Қап таулары болыпты бiздiң орын. Адам ұғлы бар деп есiтушi едiм, Жоқ едi ғой көргенiм сенен бұрын. Қарап жатыр Балқия ол мәлiкке, Бiр қолын жiберiптi жетi көкке. Жетi қат жер астында бiр қолдары, Оны көрiп қалыпты һәм ғажапқа. Балқия перiштеге салды көзiн, Зiкiр айтып отырған көрдi өзiн. Айта-дүр «Лә иләһа илла Алла, Мұхаммед – Расул Алла» деген сөзiн. Ол Балқия сұрайды: – Иә, перiште, Осы жерде сен өзiң қандай iсте? Бiр қолыңыз көкте екен, бiрi – жерде, Бiр қызмет болса керек бүгiлiсте. Перiште дер: – Әй, адам, сөзiм тыңда, Желдерге уәкiл қылған менi Алла. Бiр қолымыз көкте-дүр, бiрi – жерде, Мәнiсiн айтайын, ғапыл қалма. Көктен, тағы жерден де шығады жел, Желге хадим қылыпты менi Жалил. Өлшеуменен мен оны жiберермiн, Болмаса ұшар едi бар тұрған ел. Бiр қолымыз көктегi желдi бағлар, Бiр қолымыз жердегi желдi аулар. Әгар желдi еркiне қоя берсем, Ұшар едi мақтадай болып таулар. Қоя берсем, жел сондай есер едi, Жер желмен[аспан]-көкке ұшар едi. Көк желiн қоя берсем, көктiң бәрi Тас-талқан болып жерге түсер едi. Балқия перiштемен амандасты, Жол-жөнiн сұрап алып андан көштi. Перiштенiң көрсеткен жөнiменен Жүрiп, тағы бiр тауға жақындасты. Балқия ендi жүрiп тауға келген, Ол тауда бiр ғажайып тағы көрген. Таудың өзi әуеде асылып тұр, Жерден жоғар[ы] бiрқатар көтерiлген. Келiп көрдi Балқия ғарiп-пақыр, Төрт мүйiсiнде төрт сурет перiште тұр. Қол көтерiп баршасы дұға қылып, Мiнәжат қылып Құдайдан тiлеп отыр. Перiштенiң төртеуi төрт суретте, Һәрқайсысы Құдайға мiнәжатта. Бiреуiнiң суретi адам екен, Бiреуiсi бүркiттей қияпатта. Бiреуi арыстандай, бiрi – өгiз, Суреттерiн олардың айттым тегiс. Мұндай сөздi есiткеш: «Сұбхан Алла, Жаратқушы һәр iске Қадiр», – деңiз. Ол перiште суретi адам түстi, Мiнәжаты Құдайға оның күштi. «Иә, Раббы, адамдардың ризығын бер», – деп, Дұға қылып көзiнен төгер жасты. Ол перiште суретi бүркiт түсте, Ризықты тiлеп тұр барша құсқа. «Иә, Раббы, барша құс ризықтарын Өзiң бер», – деп тiлеп тұр ол байғұс та. Ол перiште суретi өгiздейiн, Хайуандардың ризығын тiлер дәйiм. «Иә, Раббы, жер жүзiнде хайуандардың Ризықтарын айыршы-дүр, әй, Құдайым». Суретi арыстандай перiштенiң, Мiнәжаты Құдайға бұ-дүр оның: «Иә, Раббы, ризықтарын бере көр», – деп, Жер жүзiнде жыртқыш жануарлардың. Балқия перiштенiң бәрiн көрдi, Қайран болып оларға қарап тұрды. Ол бiр адам суреттi перiштеден: – Адамбысың әлде? – деп хабар сұрды. Ол перiште: – Емеспiн адам, – дейдi, Адам қайда бұ жерде, балам, – дейдi. Бiрақ менi адамның суретiнде Жаратыпты Құдай Тағалам, – дейдi. Балқия перiштеге арыз айтты, Жол жөнiн сұрап алып тағы кеттi. Жүре-жүре бiр жасыл зүбәржаттан Бек биiк үлкен тауға келiп жеттi. Жиегiмен ол таудың жүрiп кеткен, Биiктiгi ол таудың көкке жеткен. Бұрын мұндай биiк тау көргенi жоқ, Көргеннен соң Балқия есi кеткен. Ол таудың етегiмен жүрдi дейдi, Онда тағы бiр перiште көрдi дейдi. «Таудың атын, жол-жөнiн сұрайын», – деп, Перiштенiң қасына келдi дейдi. Перiштенiң қисапсыз қолдары көп, Қолдарының бәрiн тұр селкiлдетiп. Тiлiмен «Лә иләһа илла Алла, Мұхаммед – Расул Алла» деп тұрар айтып. Балқия перiштеге сәлем бердi, Сәлемiн алып оның қарап тұрды. – Қай мақлұқтан боласың өзiң сен? – деп, О дағы Балқиядан хабар сұрды. – Сұрасаңыз кiмсiң деп ендi бiзден, Мен бiр адам боламын жаннан безген. Мұхаммед пайғамбарға ғашық болып, Дарияларды, тауларды жүрiп кезген. – Жалғыз басың қиын-ды бұ жүргенiң, Жапандарда, тауларда жүгiргенiң. Адам деген зат бар деп есiтушi едiм, Бiрақ оны жоқ едi һеш көргенiм. Балқия дер: – Не ғажап, жүрмейсiз сiз, Рабиғ мәскүн жерiне келмейсiз сiз? Күшiңiз, қуатыңыз бола тұрып, Нағып бiр де адамды көрмейсiз сiз? – Әй, адам, бек көп мұнда перiштелер, Жаратты-дүр оларды Қадiр, Жаппар. Һәрқайсының тұратын алдарында Тағайыңдап қойылған қызметi бар. Мойындарын қызметтен бұра алмайды, Тастап оны һеш жерге жүре алмайды. Рабиғ мәскүн дүниеге жүрiп барып, Сол себептен адамды көре алмайды. Нәпсiмiздi қадiрлеп күткенiм жоқ, Қарсылықты Құдайға еткенiм жоқ. Хақ Тағала өзiмдi жаратқаннан Берi жүрiп һеш жаққа кеткенiм жоқ. Балқия дер: – Қай жерде жүрмедiм мен, Қай дария, қай тауға кiрмедiм мен. Қанша таулар дүниеде көрiп едiм, Бұ секiлдi биiк тау көрмедiм мен. Тауларды дүниеде мен көрдiм қатты, Артық екен бұ таудың салтанаты. Балқия һәм сұрайды перiштеден: – Қандай тау болады, – деп, – мұның аты? – Әулиелер – Құдайдың досы, – дейдi, Зiкiрлерi – Құдайдың сөзi, – дейдi. Тамам бүтiн дүниенi орап алған Қап тауы дегендерi осы, – дейдi. Осы тауға һешбiр тау жете алмас-ты, Адам шығып ол тауға кете алмас-ты. Перiштеден басқа жан тауға шығып, Ар жағына асып ол жете алмас-ты. Тау артында ақ жер бар өзi түпсiз, Үлкендiгi дүниедей оның отыз. Оның бәрi перiштеменен толған, Осы сөздi жақсылап тыңдаңыз сiз. Қолдарында тулары нұрдан асыл, Жазылған жазулары бәрi жасыл. Ол тауға жазылыпты: «Лә иләһа Илла Алла, Мұхаммед – Хаққа Расул». Ол ақ жердiң тағы да ар жағында Бiр дала жер ғанбардан, бiлiң онда. Үлкендiгi дүниеден жетпiс оның, Перiштемен толыпты бәрi сонда. Ол жердiң ар жағында тағы жер бар, Үлкендiгi дүниеде жетпiс болар. Топырақтары алтыннан екен оның, Баршалары перiштеменен толар. Ар жағында тағы да жер бар-мыс, Топырақтар, тастары, бәрi күмiс. О да тағы дүниедей жетпiс екен, Перiштеменен толыпты о да тегiс. Ол жерде перiштенiң көптiгiнiң, Қисабыны бiлмес-тi һешкiм оның. Жоғарыдан бiр ине тастасалар, Түсер едi бастарына перiштенiң. Олар бiлмес дүниенi, ақыреттi, Жаһаннамды, шайтанды һәм жаннатты. Кештi һәм күндiздi бiлмес олар, Бiлгендерi олардың ғибадат-ты. Балқия дер: – Дүниемiз боқ екен ғой, Онда халық аз екен, жоқ екен ғой. Құдайдың жерлерi де бек көп екен, Перiштесi одан да көп екен ғой. – Әй, Балқия, ғайыпта тағы мақлұқ, Бiз бiлмеген тағы да одан да көп. Мәгәр оны Құдайдың өзi бiлер, Одан басқа оларды бiлген жан жоқ. Балқия перiштеге: – Әй, жар, – дейдi, Жетi қат көк, жерменен бұлар, – дейдi. Ғаршы-Күрсi, тағы да Лаух-Қалам Не нәрсенiң үстiнде тұрар? – дейдi. – Әй, Балқия, баршасы олар, – дейдi, Перiштенiң үстiнде болар, – дейдi. Ғаршы-Күрсi, жер-көктiң баршасы да Арқасында алмадай тұрар, – дейдi. Фердаус ұжмағында бiр тау бар-ды, Жақұттан-дүр, шығарып оны алды. Көктi, жердi көтерген перiштенiң Аяғының астына соны салды. Перiштенiң аяғы тас үстiнде, Тасты қойған өгiздiң қақ басында. Қақ басына маңдайға қойған оны, Дәл екi мүйiзiнiң арасында. Ол өгiздiң бек үлкен екен басы, Мың жылдық жол мүйiздiң екi арасы. Дәл сол екi мүйiздiң арасында, Маңдайына қойылған жақұт тасы. Ол өгiздiң аяғы төрт мың аяқ, Оған берген аяқты аямай-ақ. Аяқтарын бекiтiп басып алып, Көтерiп тұр жерлердi шаршамай-ақ. Яхуда-дүр дейдiлер өгiз атын, Қара ендi өгiздiң күш-қуатын. Аяқтарын басып ол бiр кемеге, Көтерiп тұр жерлердiң жетi қатын. «Кiмкiм» деп ол кемеге есiм берген, Дүниеде жоқ һеш оның мысалын көрген. Ол кеменiң тағы да үлкендiгiн Үлкенiрек дейдiлер көк пен жерден. Сол кеме[ге] бастырған Яхуданы, Бiр балыққа қойылған ол кеменi. Перiште Балқияға айтып отыр, Жақсы көрiп бейшара Балқияны. «Нон» дейдiлер балықтың есiмiн оның, Жетi қат көк, жетi қат жердiң бәрiн Аузына салынса ол балықтың, Бiр жапырақ қылар едi баршаларын. Үлкен теңiз балықтың астында, бiл, Ол теңiздiң астында болады жел. Ол желдiң астында қараңғылық, Андан соңыра бiлгушi Қадiр Жалил. Балқия дер: – Бәрәк Алла ғылымыңызға, Ғылымдықты берiптi Құдай сiзге. Ендi сiздiң қолыңыз селкiлдейдi, Оны тағы айтсаңыз екен бiзге. – Әй, Балқия, дүниеде көп тауларың, Биiк-биiк жерлерiң, адырларың. Сол таулардың, адырдың баршасының Қап тауына байлаған тамырларын. Мiне, саған, Балқия, хабар, – дейдi, Хақ Тағала бұйырса әгар, – дейдi. Бiр жерге жақсылықты қылайын десе, «Тамырларын босатып жiбер», – дейдi. Тамырларын ол жердiң қыламын бос, Бәрiн саған айтамын көргенге дос. Егiндерi, шөптерi бәрi шығып, Көңiлдерi ол жердiң болады хош. Тағы көзiм бiр жаққа саламын мен, Бұйрықты Құдайдан аламын мен. Жаманшылық бiр жерге қылайын десе, Тамырларын қысқартып аламын мен. Андан соң қахатшылық бола-дүр ол, Құрғақ болып сулары болмайды мол. Егiндерi, шөптерi бәрi құрып, Мiне, менiм қылатын қызметiм сол. Балқияекең бiрқатар сөздi бiлдi, Перiштенiң ғылымына тахсин қылды. Жүретұғын жолының жөнiн сұрап, Амандасып тағы да жүре бердi. Амандасып Балқия кетiп қалды, Тағы да бiр сағаға жетiп барды. Екi жағы сағаның тастан шарбақ, Биiктiгi әуеге парапар-ды. Екi жағы тас құйма биiк болған, Ортасында тағы да перде құрған. Сол перденiң екi жақ шеттерiнде Екi үлкен перiште көрiнiп тұрған. Перiштенiң бiрiнiң басы өгiз, Бiреуiнiң бас жағы қойдай-мыс. Зiкiрлерi: «Лә иләһа илла Алла, Мұхаммед – Расул Алла», – дерлер-мiс. Екеуi де бек үлкен перiштелер, Балқияның келгенiн көрдi олар. – Қай мақлұқтан боласыз, келдiңiз? – деп, Екеуi Балқиядан сұрадылар. – Мен айтайын сiздерге сөзiм, – дейдi, Мехнат көрiп сарғайған жүзiм, – дейдi. Әуре болып дүниенi кезiп жүрген, Адамзаттан боламын өзiм, – дейдi. – Әй, адам, жалғыз нағып жүрдiң, – дейдi, Жалғыз қанша мехнаттар көрдiң? – дейдi. Не жұмысың бар едi бұ жерлерде, Қайдан жүрiп бұ жаққа келдiң? – дейдi. Балқия баян қылды жүргендерiн, Жақсы-жаман дүниеде көргендерiн. Мұхаммед пайғамбарға ғашық болып, Оны iздеп бұ жаққа келгендерiн. – Ахуалым сiзге қылдым аян, – дейдi, Әлi де болса жанымыз аман, – дейдi. Не қызметте тұрасыз өздерiңiз, Бiлдiрiңiз сiздер де маған, – дейдi. Сұраған соң айтады перiштелер: – Бұ перденiң артында бiр қақпа бар, Күмiстен құлып салып бекiтiп қойған, Бiздер оның сақшысы боламызлар. Балқия сиынады жалғыз Хаққа: «Пәруардигар Құдайым, өзiң сақта». Жолын, жөнiн сұрайды перiштеден: – Рабиғ мәскүн тарапы қайсы жақта? Анлар дер: – Ендi саған не етпек керек, Әлбетте, бұ қақпадан өтпек керек. Осы қақпа ашылып өткеннен соң, Рабиғ мәскүн жағына кетпек керек. Жолдасың жоқ жүретiн өзiңменен, Бiрiгiп тұра алмассың бiзiңменен. Бұ қақпадан өтпесең, кейiн қарай Кетерсiң жүрiп келген iзiңменен. Балқия дер: – Ашыңыз, өтейiн мен, Аман-есен жерiме жетейiн мен. Кақпаңызды ашыңыз, перiштелер, Тәуекел деп Құдайға, кетейiн мен. Анлар айтар: – Келiпсiң жалғыз мұнда, Ол қақпаның кiлтi жоқ бiздiң қолда. Өз қолымен бекiтiп алып кеткен, Оның кiлтi бола-дүр Жәбiрейiлде. Ол қақпаның кiлтi жоқ анық бiзде, Дұға қылып Құдайдан жәрдем көзде. Жәрдем қылып Құдайым жарлық қылса, Келiп ашар Жәбiрейiл оны сiзге. Дұға қылып Балқия «әмин» дейдi, – Сиынамын, Құдай-а, саған, – дейдi. Мұхаммед пайғамбардың құрметiне Бұ қақпаны аш ендi маған, – дейдi. Көздерiнен Балқия жасын шашты, Қабыл болып дұғасы көкке асты. Жәбiрейiл перiште сол сағатта Балқияға қақпаны келiп ашты. Хақ жәрдемiн Балқия бiледi ендi, Перделерi көтерiп кiредi ендi. Өтейiн деп есiкке келген шақта, Жәбiрейiл перiштенi көредi ендi. Жәбiрейiл Балқияны көрдi бағып, Сөйлестi Балқиямен өзi танып: – Әй, сен Пайғамбардың шын ғашығы, Осы жерге адасып келдiң нағып? Сондан берi, бейшара, жүрiпсiң сен, Бiрқатар мехнаттарды көрiпсiң сен. Сенiң жөнiң бұ жерден емес едi, Адасып бұ жұрттарға келiпсiң сен. Әй, Балқия, сен ендi қылма уайым, Тәуекелдi Құдайға әйла дайым. Пайғамбарға өзiңдей ғашықтарды Көрсеттi бәрiн саған бiр Құдайым. Саған жұртты кездiрмек үшiн шығар, Ғажайыптар көргiзбек үшiн шығар. Мақлұқаттың қасында Пайғамбардың Құрметiнi бiлгiзбек үшiн шығар. Көргiзбекке Расулдың ғашықтарын, Кездiрген шығар саған Қап тауларын. Құдайдың тағдырына сабыр етсең, Биқисап көп табарсың сауаптарын. – Иә, Жәбiрейiл, ниетiм менiм, – дейдi, Мың мехнат көрсе жан-тәнiм, – дейдi. Бүтiн дүние ғұмырындай ғұмырым болса, Пида болсын жолына оның, – дейдi. Құдай, маған берсеңiз дүния ғұмырын, Мехнатпенен өткерсем оның бәрiн. Зәрре-тозаң қадары ренжiмен, Құрметiне мағшұғым Пайғамбардың. Жәбiрейiл дер: – Балқия, Бәрәк Алла, Махаббатың күштi екен сенiң анда. Жолдарың болсын, ендi жүре бер, – деп, Ғайып болды Жәбiрейiл сол заманда. Балқия ол қақпадан шығып кеттi, Жалғыз жүрiп неше күн сапар шектi. Даламенен неше күн жүргеннен соң, Бiр теңiздiң бойына келiп жеттi. Бағанағы суы бар Балқияның, Сақтаулы екен қасында ол су оның. Сол суды аяғына сүртiп алып, Ортасына барды ол дарияның. Ортасына дарияның келiп жеттi, Онда көрдi тағы да кереметтi. Ортасына жеткенше ащы су-ды, Ортасынан асқан соң болды тәттi. Келiп жеттi ортаға қадам басып, Ащы судан тұщыға шықты асып. Қараса ащы су мен тұщы суды, Соғыс салып жатырлар төбелесiп. Күнде бiр уақ соғысты салады екен, Бiр мезгiлде тоқтасып қалады екен. Төбелестi қойса да бұ екi су, Бiр-бiрiне қосылмай ағады екен. Қайран болып Балқия андан өттi, Жүре-жүре аралға келiп жеттi. Ортасына аралдың келгеннен соң, Балқияекең тағы да көрдi гәптi. Ортасында аралдың екi тау бар, Бiрi – күмiс, бiреуi – алтын таулар. Жан-жағында ол таудың перiштелер, Зiкiр айтып баршасы оның гаулар. Анда көрдi Балқия перiштелер, Баршалары бiрiгiп зiкiр салар. Зiкiрi: «Лә иләһа илла Алла, Мұхаммед – Расул Алла», – дейүр олар. Сәлем бердi Балқия анда барып, Олар һәм амандасты сәлем алып. Балқиядан олар [да] сұрайдылар: – Қай мақлұқсың, қай жақтан қалдың келiп? Балқия дер: – Мен бiр ғарiп жүрген кiсi, Дүниеде көп ғажайып көрген кiсi. Адам деген жыныстан боламын мен, Алыс жерден оралып келген кiсi. – Сұбхан Алла, осы ма адам деген, Адам деген әдемi болады екен. Қайдан шығып бұ жерге келдiңiз сiз, Рабиғ мәскүн едi ғой сiздiң мекен. Адамдарда абзалы пайғамбардың, Бек көркемi екен ол көркемдердiң. Әлхамдулилла, хадимы болдық бiздер, Осындай көркем сурет адамдардың. Балқия дер: – Иә, ғазиз перiштелер, Не қызметте боласыз мұнда сiздер? Мүмкiн болса бiлдiрiп бiз ғарiпке, Көңлiмiздi тынышты қыласыздар. – Әй, Балқия, сен бе едiң келе жатқан, Бiзге қарай аяңдап теңiз жақтан. Ол теңiзден өткенде көрiп пе едiң, Ащы су мен тұщы су қатар аққан. Дүниеде қайсы жерде ащы су бар, Қайсы жерде тағы да тұщы су бар. Баршасының бабтары бұ-дүр ол, Сол теңiзде көргенiң екi сулар. Қайсы жерге ащы су бiз беремiз, Қайсы жерге жақсы су жөнелтемiз. Хақ Тағала бұйырған адамдарға Осы тұрған қызметтi бiз етемiз. Дүниенiң тағы да таулары бар, Андан қазып адамдар алтын алар. Дүниедегi таулардың баршасына Алтын-күмiс осы екi таудан барар. Келгенiңде тағы да көрдiңiз сiз, Төбелесiп тұр екен екi теңiз. Ащы су мен тұщы су төбелескен, Мәнiсiнi тағы да айталық бiз. Бұрынғыда бiр кәриһ болыпты ғой Намруд деген, қылықты қылыпты ғой. «Көкке шығып Тәңiрiмен ұрысам», – деп, Бүркiтпенен аспанға шығыпты ғой. Намруд дептi: – Мен ендi көкке барып, Келермiн Тәңiрiсiмен соғыс салып. Бүркiттердi жоғары жегiп алып, Ұшып кеткен қайыққа мiнiп алып. Көк Тәңiрiсi аспанда тұрған, – дептi, Мен оны өлтiрмейiн қалман, – дептi. Көк Тәңiрiсiн өлтiрiп тыныштамай, Дүниеде тәңiрлiктi қылман, – дептi. Намруд лағин аспанға бiр оқ атты, Хақ Кәрiм Жәбiрейiлге жарлық еттi: – Бұ дүниеде мұраты болсын оның, Дариядан бiр балықты ұста, – дептi. Намруд ол көкке қарай оғын атты, Жәбiрейiл ол балықты қарсы тұтты. Ол Намруд имансыздың атқан оғы Балықтың бұғазына келiп батты. Оқ былғанып қалыпты қызыл қанға, Балықтың бұғазына қадалғанға. Қанды оқты Жәбiрейiл алып келiп, Қайығына тастаған сол заманда. Қайығына түскен соң оғы келiп, Қызыл қанға былғанғанын Намруд көрiп. «Мiнеки, көк Тәңiрiсiн өлтiрдiм», – деп, Қуаныпты ол малғұн шаттық қылып. Жер жүзiне түсем деп лағин дұшпан, Бүркiттермен төменге қарай ұшқан. Бүркiттерi құрғаққа жеткiзе алмай, Теңiздiң жиегiне келiп түскен. Тұщы су ащы суға ерегiстi: – Құдайымның дұшпаны саған түстi, Не үшiн оны ғарық қылмадың? – деп, Оныңменен салад-дүр ол соғысты. Намруд лағин болдым деп ендi күштi, Бүркiттермен төменге қарай ұшты. Теңiздiң жиегiнде қатындардың Отыратын жерiне келiп түстi. Анда бiр таһаратхана болады екен, Қатындар соған түзге жүредi екен. Су iшiнде жасалған екен өзi, Жүрiп басып көпiрден кiредi екен. Таһарат қасына Намруд жеттi, Түзге отырып сол жерден жүрiп өттi. Түзге отырып сол жерден шыққанынша, Мұрттарына Намрудтың боқ тиiптi. Өзi оны бiлген жоқ, жүре бердi, Шаһардың iшiне барып кiрдi. Келе жатқан Намрудты шайтан көрiп, – Қай жақтан келесiң? – деп хабар сұрды. – Қазiр өзiм көктерден ендiм, – дейдi, Соғысып көк Тәңiрiсiн жеңдiм, – дейдi. Қуаныш-шаттықпенен келгенiм сол, Көк Тәңiрiсiн өлтiрiп келдiм, – дейдi. Шайтан оған: – Шын айтып мақтан, – дейдi, Көк Тәңiрiсi өлдi ме оқтан, – дейдi. Өлтiргенiң шындығы бiлiңдi ғой, Сақалыңа жағылған боқтан, – дейдi. Ол уақыт Хақ бұйырды Жәбiрейiлге: – Балық апар, Жәбiрейiл, барып Нiлге, Намрудтың оғына тұтып едi, Сол балықты көр ендi, келдi тiлге. Тiлге келiп ол балық сөйледi ендi, Құдайға мiнәжатын қылады ендi: – Не күнәһ қылып едiм, Құдай-а?! – деп, Зарлық қылып Аллаға жылады ендi. – Иләһим, сен саидым ердiң, – дейдi, Не жаздым мен, не күнәһ қылдым, – дейдi. Ол малғұнның заһарлы оқтарына Ұстатып мен құлыңды бердiң, – дейдi. Уахи болды Құдайдан ол балыққа: – Сабырлық қыл, қарсылық қылма Хаққа, Намрудтың оғына салғаным үшiн, Харам қылдым сiздердi мен пышаққа. Ойлағаны болсын деп Намруд иттiң, Ататұғын оғына қарсы тұттым. Соның үшiн балықтың баршасының Бұғазына пышақты харам еттiм. Заһи сұлтан, құдiреттi Жаппар Халық, Хүкiмiне оның ғасы болмалық. Намрудтың оғы батқан себебiнен, Бұғаздамай халал-ды сiзге балық. Дүниедегi таулардың тамырлары, Осы тауға келе-дүр тармақтары. Осы таудан тамырымен жүрген болар Дүниедегi таулардың алтындары. Әй, Балқия, бiз сондай перiштемiз, Етiп тұрған осы ғой бiздiң жұмыс. Осы тұрған алтын тау, күмiс таудан Дүниеге бiз беремiз алтын-күмiс. Бұ жерде перiштенiң сөзi бiттi, Балқия бәрiн тыңдап есiтiптi. Жолының жөнiн тағы да сұрап алып, Амандасып олармен жүрiп кеттi. Тағы да бiр теңiзге келдi қалып, Ол теңiзде көп екен үлкен балық. Адамдардың тiлiнше сөйлейдi екен, Сөйлескенiн Балқия бiлдi анық. Арасында бiр үлкен көркем балық, Балықтар ол балықты ортаға алып. Баршасы: «Лә иләһа илла Алла, Мұхаммед – Расул Алла», – дер айқай салып. Сәлем берiп Балқия есендестi, Балықтармен бiрқатар сөз сөйлестi. Айтады ендi Балқия балықтарға: – Сендерде көремiн, – деп, ғажап iстi. Мен өзiм көп жерлерде жүрдiм, – дейдi, Неше түрлi мақлұқат көрдiм, – дейдi. Сендердей тамашаны көргенiм жоқ, Адам тiлiн қайтiп бiлдiң? – дейдi. Балқияға сөйлейдi көркем балық: – Қай мақлұқтан боласың өзiң анық? «Адамдардың тiлiнше сөйлейдi», – деп, Балықтарға тұрдың ба қайран қалып. – Мен боламын дүниеден безген адам, Тәттi жаннан күдерiн үзген адам. Сол сiздiң зiкiр қылған Пайғамбарға Ғашық болып, дүниенi кезген адам. Балқияға сөйлейдi көркем балық: – Осы тiлмен жаратты бiздi Халық. «Хамду сәна» Құдайға бiз айтамыз, Бұ зiкiрдi қылыпты бiзге лайық. Осы зiкiр дүниеде бiзге жеткен, Шүкiр Хаққа, бiздерге нәсiп еткен. Өзiм мен балықтардың патшасымын, Баршасы әскерiм-дүр балық бiткен. Жәрдем өтiнемiн ендi саған, Пайғамбарға барсаңыз есен-аман. Ол Сәруар ғалам нәсiп болып Көрсеңiздер, айтыңыз бiзден сәлем. Иә, Расул, көп жерлерде жүрдiм дегiн, Теңiздерде балықтар көрдiм дегiн. Қияметте шапағат өтiндiлер, Аманат сол, мен алып келдiм дегiн. – Әй, балықтың сұлтаны, саған, – дейдi, Сөз айтады бұ ғарiп адам, – дейдi. Кеше-күндiз жегенiм – от пенен шөп, Болар ма екен бiр тамақ маған, – дейдi. Падиша бiр балыққа жарлық еттi, Ол балық дарияға сүңгiп кеттi. Ол теңiздiң түбiнен падишаға Бiр жапырақ ет алып келiп жеттi. Балық бердi ол еттi падишаға, Падиша бердi оны Балқияға. Қараңыз ендi мұны, аз ғана ет Қалайша тамақ болды бейшараға. – Әй, адам, сен жеп ал осы еттi, Еттi саған жегелi ап келiптi. Мұны жесең қырық күн қарның ашпас, Шөлдемессiң қырық күн тамам, – дептi. Андан тағы Балқия жүрiп кеттi, Бiр жақсы мақамдардан жүрiп өттi. Көп жемiстi бақшалар, аққан сулар, Андан өтiп бiр теңiзге барып жеттi. Ол теңiздiң сулары жасыл едi, Суын сүртiп Балқия оған кiрдi. Бара жатып, тағы да су үстiнде Ат секiлдi секiрген адам көрдi. Бiр әдемi жас жiгiт келер жетiп, Балқия шақырады дауыс берiп. – Неге мұнша асығып жүгiресiң, Сөйлесуге болмай ма бiраз тұрып? – Сөйлесуге сенiңмен уақытым тар, Асығыс бара жатқан жұмысым бар. Соңымнан жолдастарым келе жатыр, Сұрасаңыз хабарды айтұр олар. Желген аттай ол жiгiт қалды кетiп, Соңынан бiр жолдасы келдi жетiп. Жүзiнiң көркемдiгi ай секiлдi, Ескен желдей барады о да өтiп. Балқия шақырады оған бағып, «Сөйлесiп кетiңiз», – деп айқай салып. О дағы: «Сөйлесуге уақытым жоқ, Кейiнгiден сұраңыз», – деп кеттi қалып. Соңынан һәм бiр жiгiт және келдi, Көркемдiгi жүзiнiң күн секiлдi. Жарқыраған жасындай келе жатыр, Балқия «сөйлесiң» деп дауыс қылды. – Бiраз ғана қайырылып, һәй, сен жiгiт, Құдай үшiн бiзге де мархамат ет. Не себептен асығып жүресiз сiз, Өзiңiз жөнiңiздi бiлдiрiп кет. Ол жiгiт жауап бердi: – Балқия, бiл, Бастапқы кеткен жiгiт Ысрапыл, Соңындағы Мекайыл перiште-дi, Мен боламын перiште Жәбiрейiл. Әй, Балқия, мен сенi танып бiлдiм, Бұ сапарда үш қабат сенi көрдiм. Жұмысымыз асығыс болса дағы, Сөйлесiп кетейiн деп қайырылдым. Күншығыста аждаһа пайда болған, Уәлаяттың халқына қайғы толған. Пайда болып машриқта ол айдаһар, Бiрқатар шаһарларды хараб қылған. Қалғандары Құдайға зарлық еттi, Қол көтерiп қылдылар мiнәжатты. Мұхаммед пайғамбардың құрметiне, Құдай-а, айдаһардан құтқар, – дептi. Жад қылған соң өз досты Мұхаммедтi, Дұғаларын олардың қабыл еттi. «Айдаһарды алысқа тастаңдар», – деп, Хақ Тағала бiздерге жарлық еттi. Жад қылған соң Мұхаммед пайғамбарды, Хақ Тағала бiздерге жарлық бердi. Ұстап алып, артына Қап тауының Лақтырып келемiз айдаһарды. Мұны айтып Жәбiрейiл жүрiп кеттi, Балқия һәм теңiзден жүрiп өттi. Теңiздi өтiп құрғаққа шыққаннан соң, Тегiс жермен бiрқатар жүрiп кеттi. Тоқтамады, Балқия жүре бердi, Балқияның жүргенi ояң жер-дi. Тас жермен Балқия келе жатып, Алдында жарқыраған күмбез көрдi. Ақ күмбездi алыстан көрдi дейдi, Көрген соң оған қарай жүрдi дейдi. «Айдалада нағылған күмбез бұ?» – деп, Қасына жүрiп оның келдi дейдi. Күмбездiң үстi бiтеу, жаны ашық, Балқия келiп қалды жақындасып. Ақ мәрмәрлардан өзiнi қылған екен, Iшiне кiрдi оның есiк ашып. Ол күмбездiң iшiнде екi қабiр, Бiреуiнiң қасында бiр адам тұр. Жынысы болған адамды көргеннен соң, Қайран болды Балқия ғарiп, пақыр. Адамзаттан екенiн бiлiп оның, Көңiлдерi қуанды Балқияның. «Құдай-а, өз жынысымды көрдiм-ау», – деп, Шаттық кiрдi көңлiне бейшараның. Шаһимаран Жамсыбқа сөйлеп тұрды: «Балқия ол күмбезде адам көрдi». «Адам көрiп қуанды», – дегеннен соң, Жамсыб байғұс зар қылып қоя бердi. – Балқия да бiрқатар жердi жүрген, Жүре-жүре жынысынан адам көрген. Кенеттен ол адамды көргеннен соң, Балқияның көңiлiне шаттық кiрген. Қай етейiн, кеттi ғой жайым, – дейдi, Жүрегiмде көбейдi уайым, – дейдi. Балқиядай маған да өз жынысымды Көрсетсеңiз қай етедi, шаһым, – дейдi. Жамсыбтың зарын көрiп аждаһалар, Бейшараны бек қатты аядылар. Баршалары жүздерiн жерге қойып, Жамсыбты Шаһмараннан тiледiлер. Айдаһардың баршасы зар жылайды, Тiзелерiн жүгiнiп көп сұрайды: – Дүниеде көңлi сынық бейшараны Қоя берсең, әй, шаһым, нең құрайды. Бiзге батты ғарiптiң қақсағаны, Қоя берiң, кәрiм қыл, шаһым, оны. Құдай сiздi сақтаса өзi сақтар, Болмайды ғой Құдайдың жазбағаны. Шаһимаран оларға айтты сөзiн: – Көресiз ғой Жамсыбтың жасты көзiн, Азат қылып жынысына қояйын десем, Қорқамын-ау жанымнан бiрақ өзiм. Айдаһарға айтады Шаһимаран: – Тiледiңдер Жамсыбты қой, – деп, – аман, Балқияның қиссасын тамам қылып Айтқаннан соң, уағда болсын соған. Болар ендi сендердiң сұрағаның, Бiтiрейiн қиссасын Балқияның. Мысырдың шаһарына келгенiнше Көргендерiн айтайын бәрiн оның. Бастан-аяқ кездiрiп дүниенi, Мысырға келтiрейiн Балқияны. Андан соңыра Жамсыбты қайтаруға Уағдамыз сол болсын, бiлiң оны. Андан соңыра бар тұрған аждаһалар Шаһмаранға қылдылар көп дұғалар. Баршалары бұ сөзге разы болып, Шаһимаранға көп дұға қылды олар. Жамсыб айтты: – Әй, шаһым, ендi сiзге Өтiнемiн, келiңiз сөзiңiзге. Балқия жолыққан соң ол жiгiтке, Тұрдылар ма екеуi ол күмбезде? Балқия ол жiгiтпен ол қабiрде Тұрдылар ма бiрiгiп олар бiрге? Я болмаса Балқия анда тұрмай, Жөнелiп кетiп пе едi өзге жерге? – Есiт, Жамсыб, Балқия анда кiрдi, Бiр қабiрдiң қасында адам көрдi. Адамзаттан екенiн бiлгеннен соң, Көңiлдерi шаттанып сәлем бердi. Сәлем берiп екеуi тұрыстылар, Құшақтасып екеуi көрiстiлер. «Қайдан келдiң, қош келдiң, жынысым-ау», – деп, Хал-ахуалын сұрасып бiлiстiлер. – Жолығар күн бар екен адамзатқа, Қайдан келдiң, барасың қай тарапқа? Адам жүрмейтiн жерлер едi ғой бұ, Қайдан келiп шықтың сен осы жаққа? Балқия оған айтты бар қиссасын, Дүниеде барша көрген мәжарасын. Мысырдың шаһарынан шыққаннан соң Басынан кешiп өткен уақиғасын. – Мен бұрында падиша ердiм, – дейдi, Асық болып Пайғамбарға жүрдiм, – дейдi. Өз атымды Балқия дерлер менiң, Көп уақиға дүниеде көрдiм, – дейдi. – Шын ғашығы екенсiң Пайғамбардың, Оны iздеп дүниеде мехнат көрдiң. Һеш шүбһә жоқ, мехнатты көп көрiпсiң, Сонданда артығырақ мен пақырдың. Осы көрген мехнатың бәрi сенiң, Ұмытылар, Балқия, тапсаң жерiң. Менiң көрген iстерiм ұмытылмас, Көрдi ғой бiрқатарын бұ пақырың. Балқия дер: – Мен айттым бiлгенiмдi, Дүниеде қандай болып жүргенiмдi. Ұмытылмайтын мехнаттар көрген болсаң, Сен де сөйле бар бiлген-көргенiңдi. – Айтармын уақиғамды тамам, – дейдi, Бiр де қоймай сөйлермiн саған, – дейдi. Қадiрлi қонақ едiң, сөзден бұрын, Даярлайын мен саған тағам, – дейдi. Ап келдi түрлi-түрлi тағамдарын, Балқияның алдына қойды бәрiн. Балқияны жегiзiп тойғызған соң, Ендi айтады уақиға-қиссаларын. Ендi айтайын мен сiзге хикаятым, Патша едi менiң де нәсiл затым. Қабылстанның шаһарының патшасының Ұғлы-дүр мен, Жаһанша – менiң атым. Тамұз шаһ дерлер едi атам атын, Айтайын һәм атамның салтанатын. Үш жүз ұлық шаһардың баршалары Берер едi атама харажатын. Атамыздың көп едi жұрты, жерi, Үш жүз едi бек үлкен шаһарлары. Кiшкене шаһарларын сондан ойла, Атамызға қарайды соның бәрi. Атамыздың мал-мүлкi көп болыпты, Ихтиаж жоқ, дүниеде тоқ болыпты. Мал-мүлкi қанша көп болса дағы, Бiрақ оның баласы жоқ болыпты. Сол себептен атамыз уайым жептi: – Құрып қалсын мал менен бағым, – дептi. Ажал жетiп бiр күнi өлiп қалсам, Иесiз қалады ғой тақытым, – депт i. Бағы барға Құдайым бала берген, Тақыты барға қаза мен бәле берген. Атамыз соны уайым қылғанында, Бiр уәзiрi есiктен енiп кiрген. Бiр уәзiрi бар едi Хижаш атты, Данышпан, ғалым едi салтанатты. Падишаның жүзiне көзi түсiп, Бiлiптi: қайғысы бар ғаламатты. Бiр жұмыспен ол уәзiр кiрген екен, Падишаның жүзiн ол көрген екен. Падишаның келбетiн көргеннен соң, Көңлiнде уайым барын бiлген екен. Уәзiр айтты: – Патша жоқ сен секiлдi, Құдай сiздi бәрiнен артық қылды. Обал-ды ғой дәулетпен қайғы жеген, Басыңызға бұ қайғы қайдан келдi? – Әй, уәзiрiм, дүниеде дәулетiм көп, Дүниеде дәулет, мал деген өзi бiр жұп. Өзiм өлсем, орнымды ұстап алып, Тақытыма ие болар баламыз жоқ. Падишаның уайымын уәзiр бiлген, Рәмилдiң iлiмiн алып келген. Тәжiрибе қылып қарайтын ғылымдық Кiтап ашып, талиғын оның көрген. «Талиғ» деген – қарайды оның жылын, Ай қисабын, жұлдызын, туған күнiн. Тәжiрибемен бiлiптi Хижаш уәзiр, Падишаның баласы болар жөнiн. Хижашқа талиғыңда көрiнiптi, Падишаның ахуалы бiлiнiптi. – Хорасан шаһтың қызын алсаң, әй, падиша, Сүйiншi, бiр ер бала болар, – дептi. «Сүйiншi» деп атама уәзiр келген, Атам оған сүйiншi көп мал берген. Көп малменен жiберген уәзiрлерiн, Төрт уәзiрi қосылып бiрге жүрген. Төрт уәзiрi көп малменен кеткен екен, Хорасан шаһының шаһарына жеткен екен. Жақындағаш бiр уәзiрi iлгерi барып, Падишаға арыз-хал айтқан екен. Айтқан соң Хорасан шаһ бек қуанған, Он уәзiрi алдына қарсы барған. Төрт уәзiрге он уәзiр қарсы келiп, Падишаның сарайына келiп қалған. Падишаның сарайына кiрген бұлар, Сол сарайда қонақ болып тұрған бұлар. Атамыз Тамұз шаһтың берген хатын Хорасан шаһының қолына берген бұлар. Хорасан шаһ оқып оны фаһимлайды, – Бiр жақсы қыз бар екен сiзде, – дептi. Сонша маһир, қалың мал ұнатсаңыз, Некаһлап жөнелтесiз бiзге, – дептi. Сөздi қысқа қылайық, сөз бiтiптi, Хорасан шаһ бек үлкен той етiптi. Пақырларға көп инғам-ихсан қылып, Көп жасаумен ол қызды жөнелтiптi. Түбiнен сөздi сөйлеп келемiн мен, Анықтап [сiзге] баян қыламын мен. Атама келгеннен соң жүктi болған, Сол қыздан туған бала боламын мен. Мен туған соң атамыз көп той қылған, Жұртын жиып, қисапсыз көп мал сойған. Бұқараның бәрiне сарпай берiп, «Жаһанша» деп атымды менiң қойған. Андан соң менi сақтап емiзетiн Келтiрiптi бек жақсы сүттi қатын. Сүт емiзiп сол қатын анам болып, Менi күтiп көп қылған тәрбиатын. Ол ана тәрбиелеп жүрген менi, Баласынан зиада көрген менi. Бес жасқа келгенiмде атам ендi Оқытуға молдаға берген менi. Атам менi бек қатты жақсы көрдi, Қайда барса ертiп алып жүрдi. Һәр күнде махкамаға барғанында, Ертiп ала[р] едi мен пақырды. Һәр күн атам махкамаға барғанында, Апара[р] едi менi өз жанында. Алтын күрсi үстiне отырғызып, Қояр едi өзiнiң тап алдында. Атам бiр күн махкамаға барып кiрдi, Қалдырмай менi бiрге алып кiрдi. «Мiнеки, патшаңызды ап келдiм», – деп, Уәзiрлерге, бектерге хабар бердi. Атам дедi: – Уәзiрлер, бiлiңiз сiз, Патшаңыздың қасына келiңiз сiз. Бұ күннен соң патшаңыз осы болар, Баршаңыз бұған байғат берiңiздер. Жасым анда он төртке келiп ердiм, Байғат қылды баршасы уәзiрлердiң. Патша болып тақытқа отырған соң, Баршасына олардың халғит бердiм. Патша қылды атамыз орнын берiп, Бiр жыл тамам отырдым патша болып. Атамның ол бектерi, уәзiрлерi Маған жүрдi баршасы қызмет қылып. Жылға шейiн қозғалмай тұрып ердiм, Әдiл хүкiм жұртыма қылып ердiм. Күнде бiр күн далаға ау ауларға Шығуға көңiл кеттi мен пақырдың. Бiрқатар әскер алып атқа мiндiм, Ау аулайтын жерлерге жүрiп келдiм. Әскерiммен далаға кезгенiмде, Алдымызда бiр тұрған киiк көрдiм. Келiп қалдық киiкке жақындасып, Бiздi көрiп ол киiк кеттi қашып. Ол киiктi соңындан қуып кеттiк, Бәрiмiз у-шу болып айқайласып. Ол киiктi көп жерге қуып кеттiк, Аттарымыз болдырып шаршап бiттiк. Ендi жеттiк, мiне жеттiк дейе-дейе, Бiр теңiздiң шетiне барып жеттiк. Киiк те ол теңiзге келiп жеткен, Тоқтамаған, теңiзге кiрiп кеткен. Бiр киiкке әуара болғаннан соң, Ендi несiн сұрайсың мен ғарiптен. Әуара болдым жалғыз киiк үшiн, Артымызға қарасам, жоқ жолдасым. Аттары болдырған соң кейiн қалыпты, Жалғыз жетiп қалыппын ғарiп басым. Мiнген атым болыпты менiң жүйрiк, Бәрiнен де келiппiн бұрын жетiп. Теңiздiң жиегiне мен де жеттiм, Киiк те жүзiп кеттi суға кiрiп. Суға кiрiп ол киiк жүзiп кеттi, Ар жағында аралға барып өттi. Ол киiктi өзiммен бiрге қуған Жiгiттердiң жетеуi келiп жеттi. Жетi жiгiт қасыма келдi қалып, Көп әскерiм тағы да кейiн қалып. Оларға қарамай-ақ жетеуiмiз Қуып кеттiк, қайыққа мiнiп алып. Бiз жөнелдiк кемеге мiнiп алып, Әскерiм де теңiзге келдi қалып. Аралға жетеуiмiз барып шықтық, Олар тұрды бiздерге көзiн салып. Ол киiктiң соңынан жеттiк барып, Жатыр екен бейшара шаршап қалып. Жатқан жерде киiктi бұғаздатып, Жүрiп кеттiк кемеге салып алып. Менiменен кемеде ол жетi құл, Жетеумiзге кез болды бiр қырсық жол. Теңiздiң ортасына келiп едiк, Қисабы жоқ шықты бiр қатты дауыл. Келе жатқан дауылды бiздер көрдiк, Ең астындағы қабатқа енiп кiрдiк. Кiргеннен соң тесiгiн бекiтiп алып, Не көрсек те бiз ендi сонда көрдiк. Сондай қатты бiр жаһан дауыл болды, Етбетiнен кемемiз төңкерiлдi. Төңкерiлiп, домалап кемемiз жүр, Хақ тағдыры бiздерге сондай болды. Әскердi һәм дауылдан тозаң басқан, Бiр-бiрiн көре алмаған, жаман сасқан. Барша әскер атынан құлап қалып, «Өлдiк»деп бiр-бiрiмен амандасқан. Аттарынан жүз түмен құлағанлар, Көз жастарын сел қылып бұлағанлар. «Дариға, падишамыз не болды», – деп, Ойбайласып баршасы жылағанлар. Кеме бiздiң алысқа ағып кеткен, Айдап оны жел-дауыл қағып кеткен. Кемемiздi фауартана домалатып, Көрiнбейтiн жерлерге алып кеткен. Бiраздан соң ол дауыл басылыпты, Тозаңдар көтерiлiп ашылыпты. Көзiн ашып қараса, әскер бәрi Быт-шыт болып қайсы-қайда шашылыпты. Әскер бәрi естерiн жиып алған, Кеме бар ма теңiзде аман қалған. Кеме түгiл, теңiзде неме де жоқ, Баршалары жыласып ойбай салған. Жылап-жылап әскерiм атқа мiнген, Хижаш уәзiр қасына жүрiп келген. «Патшамыз кемеменен жоғалды», – деп, Келiп Хижаш уәзiрге хабар берген. Хижаш уәзiр көп кiсiмен келiп жеткен, Теңiздiң һәр жерiнде менi iздеткен. Iздеп-iздеп теңiзде таппаған соң, Атамыз[ға] шаһарға қайтып келген. – Естi менен, падиша, гәптi, – дептi, Балаңызға бiр қаза жеттi, – дептi. Терең теңiз iшiнде Жаһаншаңыз Жетi құлмен жоғалып кеттi, – дептi. Жетi кiсi қасында, кемеде ол Жүргенiнде соғыпты қатты дауыл. Көп кiсiмен теңiзден iздеп-iздеп, Қасыңызға таба алмай келгенiм сол. Айтқан соң атамыз ойбай салған, Қиямет күн басына келiп қалған. Бiр шағырып, бiрiнде хошы кетiп, Бауырын төсеп топыраққа жатып қалған. Есiн жиып атамыз бұйырғанлар, Сексен кеме әскердi жiбергенлер. Сексен кеме тарқалып, ол теңiздiң Бар жерiнде тарқалып iздегенлер. Сексен шақты кемеге әскер мiнген, Баршалары теңiзде iздеп жүрген. Тарқалып iздемеген жердi қоймай, Баршалары шаһарға қайтып келген. Таппай келген, көрген соң атам сасқан, Уәзiрiн шақырып ақылдасқан. Хижаш уәзiр ғылымдық бiлем деген, Алып келiп атама кiтап ашқан. – Падиша, балаң әлi келмес, – дептi, Ғұмыры ұзын көрiнедi, өлмес, – дептi. Ақыр бiр күн балаңға жолығарсың, Жуырда қайтып қолыңға кiрмес, – дептi. Әй, сұлтаным, тақытқа отыр, – дептi, Iсi бар не, шақырып келтiр, – дептi. Жаһаншаның iстерiн қолыңа алып, Жұртыңның жұмыстарын бiтiр, – дептi. Һәрбiр iстi Құдайым бiлер, – дептi, Тағдыр хүкiмi бойынша қылар, – дептi. Балаңызды Құдайға тапсырыңыз, Бiр күнде аман-есен келер, – дептi. Уәзiр қылған атама насихаттар: – Балаңыз осы күнде саламат бар. Сонда да атам пақыр тыншыған жоқ, Публик қылып һәр жаққа жазған хаттар. Хат жазыпты атамыз һәр қалаға, Iздемек, һәр жерден сұрамаққа. Дүниеде бар шаһарға публик қылып, «Көз-құлақ болың, – дептi, – Жаһаншаға». Ендi қайтып өзiмiзге келейiк бiз, «Жәрдем қыл» деп Құдайдан тiлейiк бiз. Олар менi һәр жерден iздей тұрсын, Өзiмiздiң сөзiмiздi сөйлейiк бiз. Әй, Балқия, айтайын, есiт гәптi, Басымызға көп келген мехнатты. Ол уақытта кемемiз төңкерiлiп, Толқын айдап алысқа алып кеттi. Жетi күн һәм жетi түн болды дауыл, Сегiзiншi күн азырақ басылды ол. Ол кеменiң астындағы қабатында Өзiмменен қасымда ол жетi құл. Жетi сөтке дауылмен аққанымыз, Қараңғыда домалап жатқанымыз. Сол жетi күн iшiнде бiз ғарiптер Жоқ едi һеш те тағам татқанымыз. Сегiзiншi күнiнде тоқтады жел, Тоқта деп бұйырған соң Қадiр Жалил. Шығып келiп қарасақ, теңiзде – бiз, Көрiнбейдi жан-жақта бiр құрғақ жер. Төңiрекке қарадық көздi салып, «Өлемiз ғой аштан», – деп қайғыланып. Сол уақытта тағы да бiр жел шығып, Кемемiздi жөнелттi айдап алып. Жел жөнелттi кемемiздi айдап алып, Тағы бiздер бiр сөтке кеттiк ағып. Бiр уақыт алдымызда тау көрiндi, «Иә, Құдай» деп келемiз оған бағып. Ағып бiздер ол тауға келiп жеттiк, Мұнысына Құдайға шүкiр еттiк. Су шетiне кеменi байлап қойып, Баршамыз да құрғаққа шығып кеттiк. Уақыт болды тамақты даярлайтын, Құлдарым ап келдiлер терiп отын. Шақпа жағып сол жерде отты жағып, Пiсiрдiлер банағы киiк етiн. Ол киiктi сол жерде жаңа сойдық, Етiн пiсiрiп тамаққа тамам тойдық. Сегiз кiсi баршамыз тойып алып, Қалғаныны ертеңге сақтап қойдық. Құлдарым ол аралда кезiп жүрдi, Һәр түрлi шекiлдеуiк, жемiс тердi. Шекiлдеуiк, жемiске тойып алып, Құлдарым сейiл қылып қайтып келдi. Қасымда жетi құлдың бәрi мықты, Қолдарына алдылар оқ мартықты. Кемемiздiң қасында қалдым өзiм, Олардың баршалары ауға шықты. Ау iздеп құлдарымның бәрi жүрген, Бiр терең сай iшiне барып кiрген. Сарқырап ол бiр тастан су ағып тұр, Ар жағында жарым бас адам көрген. Екi адам көрiптi ол құлдарым, Жарымы бар, жарымы жоқ кеуделерiн. Жарты бас, жалғыз көз, жалғыз құлақ, Жалғыз аяқ, жалғыз қол – бәрi жарым. Жетi құлым сондайын адам көрген, – Әй, сiздер, кiмдерсiз? – деп дауыс берген. Денеңiзде мүшеңiз бәрi жарты, Қандай жаннан боласыз мұнда жүрген? Құлдарымды көрген соң, олар сасқан, Жүгiрiсiп қырқаға қарай қашқан. Олар тағы ау iздеп, сайдан өтiп, Қырқаның ар жағына қарай асқан. Ар жағына қырқаның олар шыққан, Алдарына көздерiн салып баққан. Қарасалар, жарты адам дүние толған, Көргеннен соң, құлдарым ендi қорыққан. Қашып кеткен екi адам жүрген екен, Қауымына барып хабар берген екен. Естiген соң қисапсыз жарым адам, Баршалары жиылып келген екен. Қисапсыз жарым адам келген жетiп, Құлдарымды қуғанлар таспен атып. Қолдарына ұстаған тастарыны Топтай қылып атады зырқыратып. Мұны көрiп құлдарым жаман сасқан, Маған қарай жүгiрiп бәрi қашқан. Қуып жетiп төртеуiн ұстағанлар, Үшi қашып кемеге жақындасқан. Үш құлыммен кемеге кiрiп алдық, Кемемiздi дарияға тағы салдық. Жиылысып жиекте олар қалды, Бiз жөнелiп кемемен кетiп қалдық. Үш құлыммен төртеумiз аман қалдық, Теңiзбенен бiр заман ағып бардық. Тағы шықты қатты жел, кемемiздiң Астыңғы қабатына кiрiп алдық. Астындағы қабатында ол кеменiң, Екi жұма шайқалып жүрдiк оның. Андан соңыра жел басылып, тысқары шығып, Жарықтығын көрдiк бiз дүниенiң. Он бес күндей шайқалып жүрiп бiздер, Құрғақ жерге жақындап келемiзлер. Көздi салып қарасақ, алдымызда Жарқырап тұрған шаһар көрдiк [бiздер]. Аппақ шаһар әдемi бегiрек асқан, Үйлерiнiң баршасы мәрмәр тастан. Әй, Балқия, айтқаным тындап отыр, Көштi ғой бiрталай iс бiздiң бастан. Келiп шықтық құрғаққа бiздер аман, Шаһар жаққа қараймыз бар ма деп жан. Һешбiр дауыс шаһардан естiлмейдi, Көрiнбейдi шаһарда жалғыз адам. Құлдың бiрiн жiбердiм: – Жүрiп кел, – деп, Шаһарда не бар екен, бiлiп кел, – деп. Бұ шаһардың тұратын адамдары Қандай адам екенiн көрiп кел, – деп. Ол бiр құлым шаһарға барып кiрдi, Ол шаһарды қыдырып бәрiн көрдi. Иесi жоқ бос жатқан қала екен, Iшiнде адам жоқ деп қайтып келдi. «Иесi жоқ шаһар» деп құлым келiп Бiлдiрген соң, бiздерге хабар берiп, Кемемiздi жиекке байлап қойып, Төртеуiмiз шаһарға кеттiк енiп. Төртеуiмiз шаһарға енiп кiрдiк, Сейiл қылып шаһарды қарап жүрдiк. Бақтар бар, бақшалар, аққан сулар, Ғажайып тамашалар анда көрдiк. Әй, Балқия, ол шаһарға кiрген болсаң, Сейiл қылып iшiнде жүрген болсаң. Неше түрлi зинатты сарайлардан Қайранға қалар едiң, көрген болсаң. Ортасында шаһардың бiр сарай бар, Ол сарайға жетпейдi һеш сарайлар. Ортасында құрылған бiр тақыт бар, Ордасы екен ханының осы жайлар. Мен ендi тәуекелдi қылдым Хаққа, Иесi жоқ отырдым шығып таққа. «Иесi жоқ, не қылған тақыт бұ?» – деп, Қайран болып қараймын түрлi жаққа. Ол тақыттың үстiне шығып алып, Төңiрекке қараймын көзiм салып, Бұ секiлдi түзелген мол шаһардың Иесi жоқтығына қайран қалып. Қол қусырып құлдарым алдымда тұр, Қызмет қылып баршасы даяр отыр. Иесi жоқ деп мұнда шықтық ендi, Болмаса, жар едi деп бiзге Фатыр. «Қандай мақұлық бұ жерге шаһар салған, Адамдары қай жаққа кетiп қалған?». Құлдарыммен қарасақ төңiрекке, Жан-жағымызды маймұндар қаптап алған. Орап алған маймұндар төрт жағымыз, Қайран болып оларға қарасамыз. Ортасында маймұнның қалғаннан соң, Қай етерiн бiлмедi Жаһаншаңыз. Қасымызға келген соң маймұн бәрi, «Амансыз» деп ым қақты баршалары. Тобаншылық қылдылар бәрi бiзге, Көрiнбедi олардың қастықтары. Ойлаған көрiнбедi жаман ойы, Құрбан қылып өздерi бiр қой сойды. Пышақ ұстап тағы да қолдарына, Құлдарыма келтiрдi екi қойды. «Қонақасы сiздердiң, тойыңыз», – деп, «Алып келдiк, мiнеки, қойыңыз», – деп. Тiлдерi жоқ ишарат қылды бұлар, «Өзiңiз қолыңызбен сойыңыз», – деп. Аяқтарын буғызып қойды олар, Өз қолымен қойларын сойды олар. Кебап қылып пiсiрiп, күмiс табақ Пенен тартып алдыма қойдылар. Аузымызға қой етiн бiздер салдық, Жеп-iшiп мейлiнше тойып алдық. Бұ секiлдi бұлардың адамдарды Қонақ қылып күтуiне таңға қалдық. Бәрi келiп маймұнның жиылысып, Көрiстiлер менiм бiрлән иттен түсiп. Аяғыма жығылып жалбарады, Етегiмдi сүйедi қуанысып. Маймұндар аяғыма қойды басты, Қуанғаны бұлардың хадден асты. Сипатын айтып болмас қуанғанының, Басымыздан келтiрiп алтын шашты. Құлағың сал, Балқия, мына гәпке, Мойынсұнды бар маймұн мен ғарiпке. Ат дегеннен ол жерде болмайды екен, Мiнедi екен олардың бәрi итке. Сол кешеде сарайда қалдық қонып, Құрметiне бұлардың қайран болып. Жатқанымда құс төсек, мамық жастық, Шәйi көрпе баршасы қалды толып. Ол кешеде ұйықтадық анда қалып, Астымызға төсектер қалың салып. Таң атқан соң, иттерiн аттай қылып, Келтiрдiлер ерттеп бiзге алып. Ишарат қылды бiзге: – Мiнiңiз, – деп, Бiздiңменен сiздер де жүрiңiз, – деп. Итке мiнiп бiздiңмен бiрге жүрiп, Тамаша ғажайыптар көрiңiз, – деп. Жүрдiм ендi мен пақыр итке мiнiп, Жүйрiк аттай жүредi, иттер желiп. Маймұндар алдымыздан ту көтердi, Бiр таудың етегiне жеттiк келiп. Ол таудың бауырында көп даралар, Дараға келтiрдiлер бiздi олар. Ол дараның iшiнде мәрмәр тасқа Жазылыпты, әдемi бiр жазу бар. Ол жазуды көрсетiп маймұн бәрi, Оқы деп ымдадылар баршалары. Оқы дегеш жазуды мен оқыдым, Жазған екен Сүлеймен пайғамбар-ды. Оны жазған Сүлеймен пайғамбар-ды, Тасқа жазып кетiптi ғажаптарды. – Әй, бұ жұртқа келетiн адам ұғлы, Есiт, – дептi, – жазамын бiр хабарды. Әй, адамның баласы, көрiң, – дептi, Бұ жазуды сен оқып бiлiң, – дептi. Дүниедегi мақлұқат баршасы да Қол астымда едi ғой менiм, – дептi. Мен Сүлеймен пайғамбар жүрдiм, – дептi, Бастан-аяқ дүниенi көрдiм, – дептi. Әуеден желмен ұшып тақытпенен Маймұндардың жұртына келдiм, – дептi. Тақыт бiрлә аспаннан ұштым, – дептi, Теңiздердiң үстiнен көштiм, – дептi. Теңiздердi кешкен соң, көрейiн деп, Маймұндардың шаһарына түстiм, – дептi. Бұларды көргеннен соң: – Құдам, – дедiм, Мiнәжатым, Иләһи, саған, – дедiм. Қалайшадан бұ халық маймұн болған, Себебi не, айт-сәна маған, – дедiм. Уахи болып Құдайдан маған дейдi: – Бұрын едi бұ шаһар адам, – дейдi. Адам ұғлы болса да, қылған iсi Болған екен бұлардың жаман, – дейдi. Жамандықты бұлар бек қылған, – дептi, Бiр-бiрiне муафиқ болған, – дептi. Бiрiнiң жаман iсiн бiрi көрiп, Үндемей разы болып тұрған, – дептi. Андан соңыра бұларға Хақ Тағала, Ендiрiптi көктерден неше пәле. Сонда да жақсылыққа келмегенлер, Тәубелерi бәрiнiң болған шала. Құдай мұрсат бұларға көп берiптi, Бiр пайғамбар бұларға жiберiптi. Пайғамбарға бұлар һәм инанған жоқ, Өлтiрiп пайғамбарды шаһид еттi. Андан соң Хақ Тағала ашуланды, Ашуланып бұларға қаһар салды. Бұ шаһарда бар тұрған адамдардың Суреттерi бұ маймұн болып қалды. Өсиетiм мен жаздым саған, – дептi, Бұ шаһардың түп асылы – адам, – дептi. Адамдарға бек мунис болар олар, Һеш те саған қылмаслар зиян, – дептi. Бiлерсiң маймұндардың халiн, – дептi, Иеленiп алұрсың малын, – дептi. Келгеннен соң өзiңiз бұ шаһарға, Падишасы боларсың оның, – дептi. Шаһардан күншығысқа жүрсең, – дептi, Бiр үлкен тау болар, көрсең, – дептi. Таудан ары дарияның ар жағында Жезтырнақ даласы-дүр, бiлсең, – дептi. Шаһардан күншығысқа кеткен адам, Таудан өтiп дарияға жеткен адам, Жеткеннен соң дарияға қайық салып, Һәлак болар ар жаққа өткен адам. Шаһарда[н] шығып, анда таман, – дептi, Әгар жүрсе бiр ғарiп адам, – дептi. Шаһар менен дарияның екi арасы Алты айлық жол болар тамам, – дептi. Ар жағында тұрады жезтырнақтар, Маймұндарға бек қатты дұшпан олар. Уақыт-уақыт ол судан өтiп келiп, Маймұндарды көрселер қираталар. Ол судың арғы жағы жаман, – дептi, Анда өткен болмайды аман, – дептi. Қай уақытта ол судан олар өтiп, Маймұндарға қылады зиян, – дептi. Жезтырнақтың маймұнға өштiгi мол, Адамнан қорқады екен тағы да ол. Ажиз болып, бейшара маймұндардың, Адам[ды] патша қылған мәнiсi сол. Патшасы адам болса келмес, – дептi, Маймұндарға һеш зиян қылмас, – дептi. Сол себептен маймұнның өздерiнен Шаһарында падиша болмас, – дептi. Өсиетiм сол саған – кетпе, – дептi, Өзiңдi-өзiң һәлак етпе, – дептi. Падиша болмаймын деп, инкар қылсаң, Маймұндардан жақсылық күтпе, – дептi. Және тағы ол тасқа жазып-дүр ол: Алты айдай мағрибке жүрсеңiз жол. Һеш шетi жоқ, шегi жоқ теңiз болар, Менiм саған бiлдiрiп айтқаным сол. Оңтүстiкке кетсеңiз үш ай жүрiп, Анда тағы қорқарсыз дию көрiп. Ол жұрттың бәрi дию жұрты болар, Бәрiн сiзге жаздым мен хабар берiп. Диюлердiң жұртында бiр тауы бар, Қараңғы кешелерде оттай жанар. Жанбайды, нұрлы болып жарқырайды, Хикметi не екенiн Алла бiлер. Шаһардың солтүстiгiн көрсеңiз сiз, Бiр айлық жол ол жаққа жүрсеңiз сiз, Құмырсқаның жұртына шығарсыңыз, Қиыншылық сол жерде, бiлсеңiз сiз. Құмырсқа жұрты һәм қатты жаман, Құтылмайды ол жерге барған адам. Адам көрсе өлтiрiп жейе-дүр ол, Шерлерiнден сақтасын Құдай аман. Ол жазуды бәрiн де оқып алдым, Көңiлiм кейiп бек қатты қайғыландым. Қасымда ерттеулi итке мiнiп, Маймұндармен шаһарға жүрiп бардым. Маймұндармен шаһарға жүрiп келдiк, Кешегiдей тағы да итке мiндiк. Бағанағы жезтырнақ жағындағы Ағып тұрған дарияға жетiп келдiк. Келдiм мен маймұндармен дария жаққа, Сейiл қылып ол жердi қарамаққа. Маймұн менi әдейi апарыпты, Бiлдiргелi бiздердi жезтырнаққа. – Ендi бiзге жезтырнақ келсiн, – дейдi, Адамнан патша қылдық, бiлсiн, – дейдi. Бұрынғыдай жамандық ойламасын, Патшамызды көзiмен көрсiн, – дейдi. Маймұндармен мен тұрдым су жағалай, Тыңдап отыр сөзiмдi, Балқия-ай. Көргеннен соң бiздердi жезтырнақтар, Келе жатыр жиылысып бiзге қарай. Ғарiптi ортаға алып маймұн бәрi, Қарайды жезтырнақты судан ары. Жезтырнақтың келгенiн көргеннен соң, Ойбайласып қалдылар баршалары. Маймұндар бiр найзаны бердi бiзге, «Мiне, шаһым, ұстаңыз мұны сiз де». Әй, Балқия, бiрiгiп маймұндармен, Соғысқа даярланып тұрдық бiз де. Найзаның өткiрлiгi тасты кесер, Шапсаңыз темiрдi тағы кесер. Асыл алмаз найзаның ұштарында, Һеш болмайды мұндайын найза десер. Құлдарыма бұйырдым, оқ аттылар, Жезтырнақтың бастарын жоғалттылар. Менiм мықты құлдарым аз заманда Жезтырнақтың баршасын қираттылар. Жезтырнақтың келгенiн қырып бәрiн, Қайтып тағы шаһарға келдiк салып. Ендiден соң жезтырнақ бiзге келмес, Отыралық шаһарда тыныштанып. Маймұндар құлдарыммен ендi бiзге, Iзет-құрмет қылдылар өзiмiзге. Өзiмiздiң жынысымыз болмаған соң, Рақаттары көрiнбей[дi] көзiмiзге. Құлдарымның бiрiне: – Жүршi, – дедiм, Мiнiп келген кеменi көршi, – дедiм. Мiнiп келген кемемiз аман ба екен, Амандығын сен оның бiлшi, – дедiм. Аман болса тұрмайық мұнда сасып, Мiнiп алып кетейiк ендi қашып. Иттердiң арасында тұрмайық, – деп, Құлдарыммен отырдым ақылдасып. Кеменi көрiп құлым жетiп келдi, «Пара-пара қылған» деп қайтып келдi. «Бiздердi мiнiп қашып кетпесiн деп, Кеменi бұзғанлар», – деп айтып келдi. Балқия, көрдiм сондай ғарiптiктi, Бiр Құдайым маймұнға душар еттi. Андан соңыра көңiлiм қапа болып, Жылай-жылай оқыдым бұ бәйiттi. Жаһаншаның шиыры Адамдардың жерiнде, Қабылстанның шаһарында, Атам-енем қолында, Бiр Алланың жолында, Жасым он төрт шағында, Отырдым алтын тағында, Атамыздың орнында. Патша едiм бiр күнде, Маймұндардың қолында Ойран болдым-ау бұ күнде. Бiр күн ойлап тұрдым мен, Ауға шығып жүрдiм мен. Ау артындан жүргенде, Бiр киiктi көрдiм мен. Киiктi қуып соңындан, Дарияларға кiрдiм мен. Анда тағы бiрталай Мехнатты көрдiм мен. Қабылстанның шаһарында Патша едiм бiр күнде, Маймұндардың қолында Қорлық көрдiм-ау бұ күнде. Жетi құлмен дарияда Дауыл соқты бiздердi. Ата менен анама Айтпай қалдым сөздердi. Аямайды маймұндар Жасқа толған көздердi, Атам-анам бұ күнде Сағына ма екен бiздердi. Қабылстанның шаһарында Патша едiм бiр күнде, Маймұндардың қолында Зорлық көрдiм-ау бұ күнде. Мехнатқа түстiм мен, Ақылым жетпей, жас болып. Жас күнiнде адамың Жүредi екен мас болып. Ауға шығып кетiп мен, Өз-өзiме қас болып, Бiр киiктi қуып мен, Құлдарға құрдас болып, Дарияларда жүрiп мен, Неше күндер аш болып, Уайымменен қатыпты, Жүректерiм тас болып. Уайымменен бұ күнде Жегенiм кетпей ас болып, Асылдығым жасыпты, Қалдым ендi арыс болып. Қабылстанның шаһарында Патша едiм бiр күнде, Маймұндардың қолында Жаман болдым-ау бұ күнде. Маймұндардың қолында, Балқияжан, Патша болдым мен ендi неше заман. Дау, дұғасы, арзысы маймұндардың Көп болған соң, тынышсыз болды маған. Келгенiнде құлдарым жақындасып, Отырдым мен олармен ақылдасып. – Әй, құлдарым, маймұнның арасындан Қор болғанша кетейiк, – дедiм, – қашып. Әй, құлдарым, қашалық, жүрелiк бiз, Бiр Құдайдың жазғанын көрелiк бiз. Жаз күн өтiп, күз айы болғанынша, Сабыр қылып аз ғана тұралық бiз. Жаз өтiп, күз айлары жетсiн келiп, Өзiмiз де болайық сонда берiк. Жұрт аралап, жұртымды көремiн деп, Маймұндарға салармын, сiрә, бүлiк. Көп маймұнды қасыма мен алармын, Сiздердi һәм қалдырмай апарармын. Құмырсқаның жиегi жағындағы Маймұндардың қалаларын аралармын. Маймұн бәрi қуанып, жүгiрерлер, Ерттеп алып бiр иттi келтiрерлер. «Бiздiң жұртты өзiнiң жұрты қылып, Араламақ ойлайды ендi» дерлер. Құлдарыммен сөйлесiп, сөз бекiттiм, Күз айлары болғанша тамам күттiм. Күз айлары болған соң, маймұндарға «Жұртымды көремiн» деп хабар еттiм. Естiген соң маймұндар жиылдылар, Жүйрiк иттер ерттеп ап келдiлер. Жұрт аралап көремiн дегеннен соң, Көп маймұн бiздiңменен бiр жүрдiлер. Маймұндармен бiз ендi кезiп жүрдiк, Қыдырып қалаларын көрiп жүрдiк. Құмырсқаға қараған жиек жақта Бiр маймұнның аулына келiп кiрдiк. Ең шеттегі аулына келдiк бiздер, Сол ауылда баршамыз қондық бiздер. Алдымызға шықтылар маймұн бәрi, Баршамыз сонда қонақ болдық бiздер. Жеп-iшiп маймұндар отырдылар, Аяғында iшiмдiк келтiрдiлер. Iшетiн шараптары хамыр екен, Баршамызға хамырдан iшiрдiлер. Хамыр iшiп ол түндi кешiрдiк бiз, Маймұндарды қызыққа түсiрдiк бiз. Өздерiмiз iшсек те көп iшпедiк, Маймұндарға мейлiнше iшкiздiк бiз. Маймұндардың түбiне хамыр жеткен, Көп iшкен соң бәрiнiң ақылы кеткен. Көп iшкен соң мас болып бас айналып, Жығылып құлап қалыпты маймұн бiткен. Бiздер көрдiк бұлардың жығылғанын, Ақылдары басынан жойылғанын. Жататын төсегiне жата бiлмей, Батпақ жерге бастары қойылғанын. Құлдарыммен сол жерде ақылдасып, Мiнiп алып иттерге кеттiк қашып. Түнiменен шауып отырып бiз келiппiз, Құмырсқаның жерiне жақындасып. Құдайдың мұнысына шүкiр еттiк, Мiнiп алып иттерге желiп кеттiк. Айдап отырып иттердi, таң атқанда Құмырсқаның жұртына келiп жеттiк. Бiр уақыт түн ортасы болып қалған, Маймұндар һәм естерiн жиып алған. Көзiн салып бiздердi көрмеген соң, «Падишамыз қайда?» деп ойбай салған. Маймұндардың баршасы ойбайласып: «Кетiптi, – деп, – патшамыз бiздiң қашып». Итке мiнiп маймұнның бәрi қуып, Iзiмiздi келiптi бiздiң басып. Соңымыздан маймұндар қуып келген, Iздерiмiз гиранға кiрiп келген. Құмырсқаның жерiне жеткеннен соң, Бәрi қорқып сол жерде иiрiлген. Таң атқанда жиекке келген олар, Алыстан қарамызды көрген олар. Қарамызды көрсе де қуа алмаған, Құмырсқадан қорқысып тұрған олар. Маймұндар ол арадан өтпедiлер, Кейiн қарап қайтып та кетпедiлер. Құмырсқаның мекенi жақын болып, Қорыққанда бiздi қуып жетпедiлер. Көп құмырсқа сол жерде ұя салған, Ағаш терiп астында жатып алған. Ұйықтаған шақтарында өтiп едiк, Сонда да иiсiмiздi бiлiп қалған. Шыға келдi құмырсқа қойдай өрiп, Үркiдiлер маймұндарды олар көрiп. Көбiрегi маймұндарға қарай кеттi, Бiразы бiзге таман келдi жүрiп. Құмырсқа бiзге келген бүлiк салды, Жетiп келiп екi құлды ұстап алды. Бiр құлыммен мен кеттiм, құмырсқалар Екi құлға айланып олар қалды. Бiздердi қуып келген құмырсқалар Екi құлды шеңгелдеп ұстадылар. Олар оған айланып қалғаннан соң, Бiздердiң соңымызға түспедiлер. Бiр құлыммен екеумiз кетiп қалдық, Бiр адырдың басына шығып қалдық. Ұстап алған құлдарды құмырсқалар Нағып жатыр екен деп көздi салдық. Бiр Құданың iсiне жоқ-дүр шара, Мойныңды сұнып алып төмен қара. Екi құлды құмырсқа қамап алып, Иттерiмен қылыпты пара-пара. Маймұндар құмырсқаға көбiрек барған, Мейлiнше маймұндарды қырып салған. Қандары маймұндардың судай ағып, Өлiмтiгiмен жер жүзi толып қалған. Маймұндардың қандары судай тасып, Құмырсқа жүре алмайды аяқ басып. Олар бәрi қырылысып жатқанында, Бiр құлыммен жөнелдiк жылдам қашып. Сол қашқаннан бiз ендi қашып кеттiк, Адырдан арман қарай асып кеттiк. Алдымызда тағы да құмырсқа көп, Солардың жерлерiнден басып өттiк. Құмырсқаның жерiмен жүрер едiк, Итiмiздi қамшылап желер едiк. Құмырсқаның ұясы жоқ жерлерде Аң аулап ет пiсiрiп жейер едiк. Ұялары бар жерден кетпе едiк, Таба ма деп бек қауiп етер едiк. Құмырсқа көрiп алып қумасын деп, Ақырындап жасырынып өтер едiк. Құлыммен қашып ендi жүрдiк бiздер, Бiр күнде бiр сахараға келдiк бiздер. Сахарада қисабы жоқ көптiгiнiң Мысықтай құмырсқалар көрдiк бiздер. Құмырсқаның бәрiнiң кейпi жаман, Көрдiк-ау мехнатты құмырсқадан. Көрген соң құмырсқаның баршалары Ұмтылып келе жатыр бiзге таман. Бiр Құданың хүкiмiне пенде не еттi, Көрдiк-ау құмырсқадан мехнатты. Соңымыздан қуғаны жете алмайды, Және таудан келгендер келiп жеттi. Уа, дариға, iсiмiз болды хараб, Көп құмырсқа алдылар бiздi қамап. Итi болдырып құлымның кейiн қалып, Құмырсқалар қалдылар оны талап. Құлым қалды, мен қашып бұғып кеттiм, Көздерiмнен жасымды сығып кеттiм. Үш айдай мехнатты көре-көре, Құмырсқаның жерiнен шығып кеттiм. Не қылса да iлгерiрек ұмтылдым мен, Көңiлiме қайғы-уайым толтырдым мен. Үш айдай бейнеттенiп жалғыз басым, Құмырсқаның жұртынан құтылдым мен. Құмырсқадан құтылып есен-аман, Даламенен жүрдiм мен бек көп заман. Келе жатсам, жарқырап алдымда Үлкен шаһар көрiндi сонда маған. Үлкен шаһар оқыстан көрдiм басып, Жүре-жүре жақындап келдiм қалып. Келiп жетсем, шаһардың қақ қасында Көлденеңдеп бiр дария тұра ағып: Тап алдымда су тасып тұра ағып, Өткелi жоқ, өтейiн ендi нағып. Көпiр, кеме болмағаш қайран болып, Ар жаққа көзiм салып тұрдым бағып. Жиегiне келген соң дарияның, Ойлап тұрдым: өткелi бар ма оның. Көпiр де жоқ, мiнетiн кеме де жоқ, Қайтедi деп адамдары бұ қаланың. Тасып тұрған сулары терең дария, Өткелi ол дарияны бар ма хайла. Қай етерге бiлмейiн тұрғанымда, Арғы жақтан бiр дауыс болды пайда. Айқайлайды: – Дарияға кiрiп өтпе, Өтемiн деп байқаусыз суға кетпе. Су терең, кiрiп-жүрiп өте алмассың, Сабырлық қыл, өзiңдi һәлак етпе. Уақытпенен ағатын дария бұ, Таң атқан соң, көрерсiң, таусылар су. Таңертең өтерсiң құрғаған соң, Бұ кеше керек саған сонда қону. Өтетұғын болмайды саған қайық, Бүгiн түнде сонда қон тiлiмдi алып. Тiлiмдi алмай ол суға кiрер болсаң, Суға кетiп қалуың сенiң анық. Ол кiсiден бұ сөздi естiп алдым, Дарияның жағасына қонып қалдым. Таң атқан соң басымды мен көтерiп, Не болды деп дарияға көзiм салдым. Қарасам, дарияның суы кепкен, Һеш сулары қалмаған, ағып бiткен. Әй, Балқия, болар ма мұндай ғажап, Бiр түнде тасқын дария қайда кеткен. Ол дарияның үстiнен өттiм ендi, Шаһарға қарай жүрiп кеттiм ендi. Итiм де менiң өлiп қалып едi, Жаяу жүрiп шаһарға жеттiм ендi. Ол шаһардың iшiне енiп барып, Дүкендердiң қасына келдiм қалып. Дүкен, базар iшiнде һеш адам жоқ, Дүкен бiткен бекiтулi, бәрi жабық. Базармен шаһар iшiн кезiп жүрдiм, Қақпалары бекiтулi, бәрiн көрдiм. Жалғыз бiр үй қақпасы ашық екен, Сол қақпаның iшiне енiп кiрдiм. «Тәуекел» деп келдiм мен үйге таман, Есiктен енiп кiрiп, бердiм сәлем. Үй иесi, баласы қатынымен Жатыр екен пiсiрiп түрлi тағам. Тағам қылып тұр екен ер мен қатын, Мен ғарiп аш жүрiп ем неше түн-күн. Сәлем алып, өзiме «жоғары шық» деп, Көрсеттiлер бiр жердi отыратын. Адам жайы бола ма аш жүрген соң, Қуанып қалдым ендi ас көрген соң. – Қарныңыз ашқан шығар, жеңiз, – деп, Ас қойдылар алдыма отырған соң. Отырып анда түрлi тағам жедiм, – Мен, – дедiм, – бiр мүсәпiр адам едiм, Бұ жерлерде жүргенiм һеш жоқ едi, Бұ шаһар өзi қандай шаһар? – дедiм. Ғарiптiкте көңiлiм ойран едi, Шаһарды көрiп көңiлiм қайран едi. – Базарда һеш адам жоқ, дүкен жабық, Бұ күн әлi сенбi күн, байрам ба едi? Алыста қалды бiздiң елдерiмiз, Ғарiптiкте өтiп жүр күндерiмiз. Шаһарыңыз кiм, өзiңiз қай үмбетсiз, Қайсы дiннен болады дiндерiңiз? – Наһруан дерлер есiмiн бұ шаһардың, Үмбетi Мұса деген пайғамбардың. Мен айттым: – Дiндерiмiз бiр екен ғой, Мен де, – дедiм, – үмбетi сол Сәруардың. Мұнда келдiм Құданың құдiретiмен, Мен де, – дедiм, – Ислам дiн миллетiмiн. Дiнiмiз бiр екен ғой, мен тағы да Сол Мұса пайғамбардың үмбетiмiн. Сол Мұса пайғамбарға болдым үмбет Дегеннен соң, болдылар маған әлпет. Жақсы кiсi екен ғой бұ кiсi деп, Қатты сыйлап, қылдылар менi құрмет. – Тағы сөзiм, шаһарыңыз бек үлкен бе, Баршасының дiндерi мұсылман ба? Дүкен жабық, шаһарда һеш адам жоқ, Әлде бұ күн сенбi ме, байрам күн бе? Бәлә, бұ күн сенбi күн, байрам анық, Бұ шаһарда мұсылман барша халық. Шаһарда бұ күн жұмысын қылған жан жоқ, Соның үшiн дүкендерi бәрi жабық. Кеңестiм оларменен, дүниенiң Ғажаптары көп екен шексiз оның. Кеңес қылып олардан сұрадым мен, Аққан, тұрған мәнiсiн дарияның. Олар айтты: – Бұрынғы бiр заманда Бiр халық болыпты бұ мекенде. Хақ Тағала оларға жарлық қылған: – Ауламаңыз балық, – деп, – сенбi күнде. Ауламаңыз сенбi күн балық, – дептi, Жүрмеңiздер обалға қалып, – дептi. Әгар ол балықты ауласаңыз, Һәлак болып қалуыңыз анық, – дептi. Хақ сөзiн олар қабыл алмағанлар, Сенбi күнi балықты аулағанлар. Суреттерiн маймұн қылып һәлак болған, Бiреуi де саламат қалмағанлар. Хақ Тағала айтыпты балықтарға: – Сенбi күнi шығыңыз арықтарға, Ойнаңыз, қорықпаңыз, бұ күн сiздi Аулама деп айттым мен халықтарға. Дарияға келiп барша адам, – дептi, Ауласалар алты күн тамам, – дептi. Жетiншi күн сенбiде ауламаслар, Жүрiңiз ол күн сiздер аман, – дептi. Есiткен соң балықтар мұны Хақтан, Су түбiнде алты күн бұғып жатқан. Жетiншi күн сенбiде балық шығып, Ойнақ салып су түбiн жарқыратқан. Сенбi күнде балықтар ойнақ салған, Жұрт көрген соң амалды ойлап алған. Жұма күн кеш ауларын суға салып, Жексенбi күн болғанда судан алған. Ойландылар ғапыл болып қалмайық деп, Амалменен балықты аулайық деп. Сенбi күнi ауымызға балық түссiн, Ол күн судан шығарып алмайық деп. Сенбi күнде түсiптi балық бек көп, Олар оны ол күнде шығарған жоқ. Жексенбi күн ауларын судан алып, Олжаланып балыққа болдылар тоқ. Бұ амалмен неше күн балық алған, Балықпенен бiрқатар олжаланған. Бұйрығыма хайланы қылдыңыз деп, Хақ Тағала бұларға қаһарын салған. Хақ Тағала оларға ашуланған соң, «Маймұндардан болың» деп айқай салған. «Бәрiң тегiс маймұн бол» дегеннен соң, Шаһардың бәрi маймұн болып қалған. Үш күндей тұрған олар маймұн болып, Үш күннен соң баршасы қалған өлiп. Әй, жамағат, мұндайын өкiнiштi, Болар ма екен дүниеде өлген өлiк. Бiр қауым ол шаһарда қалған аман, Олар тiптi хайланы ойламаған. «Һешнеңе етпес, балықты хайламенен Алыңыз», – деген сөзге жоламаған. Олар һеш иттифаққа кiрмегенлер, Сенбi күн дарияға келмегенлер. «Һештеңе етпес хайланы қылсаңыз», – деп, Сөйлеген сөздерiне көнбегенлер. Көнбек түгiл, насихат олар айтқан: «Асы болмаң, қорқың, – деп, – Құдiреттен». Насихат сөзiн қабыл алмаған соң, Олар көшiп шаһардан шығып кеткен. – Мұнда бiздер тұрмайық бекер, – дептi, Хақ бұларды тез һәлак етер, – дептi. Бiрге тұрсақ бұлардың арасында, Кесапаты бiзге де жетер, – дептi. Кесапаты жетер деп оның бәрi Көшiп, шығып шаһардан кеткен ары. Шаһардың бiр жағында оңашада Ауыл салып отырған баршалары. Шаһар қауымы өлген соң, олар жүрген, Қайтып келiп шаһарға және кiрген. Мүсәпiрiм, мұны бiл, бiздiң нәсiл Сол қауымның нәсiлiнден болад келген. Бұ шаһардың әсiлiн бiл, сол шаһар ол, Дария [һәм] алты күн суы бек мол. Сенбi күн болғанда дарияның Құрып қалып ақпайтын мәнiсi сол. Жұма күн алып қалсақ ол судан бiз, Ащы болар ол алған суларымыз. Солардың сол хайланы қылғанынан, Сол азапқа кiрiптар болғанымыз. Балқия, дүниеде ғарiп болып, Жүргенiмде көңлiме қайғы толып, Мүсәпiрлiк жөнiмен ол кешеде Ол адамның үйiнде қалдым қонып. Ол адамның дәулетi тамам екен, Дүкеннiң iшi толған тағам екен. Дүкенге неше түрлi тағам қылып, Ас пiсiрiп сататын адам екен. Ол менi дүкенiне алып жүрдi, Түрлi тағам алдыма ас келтiрдi. Тағам жейүп тұрғанда көп халайық Жиылысып үстiме келiп кiрдi. Олар бәрi тағамға жиылысқан, Жат адам деп көздерi маған түскен. – Мүсәпiр, қайдан келген адамсың? – деп, Баршалары сұрайды мен байғұстан. Оларға баян қылдым бiлгенiмдi, Қабылдың шаһарынан келгенiмдi, Қабылдың шаһарынан шыққаннан соң, Көп уақиға дүниеде көргенiмдi. Киiк қуып соңындан кеткенiмдi, Қуып жетiп дарияға кiргенiмдi, Ол киiктiң соңындан қайықпенен Ар жағына аралға өткенiмдi. Бәрiн айттым: дауылдың болғандарын, Жарым адам бiздерге қылғандарын, Анда қашып маймұнның шаһарына Душар болып жүзiмнiң солғандарын. Бәрiн айттым: андан да қашқанымды, Құмырсқаның жұрттарын басқанымды, Құлдарымды құмырсқа талап қалып, Жалғыз өзiм итпенен асқанымды. Қайран болып олар дер: – Жүрмедiк бiз, Мұндайын уақиғалар көрмедiк бiз. Жарым адам дегендi кiм бiлiптi, Маймұнды да есiтiп бiлмедiк бiз. Қабыл деген шаһарың сенiң жырақ, Айтуыңша, маймұндар жуығырақ. Сонда да бiз маймұнды бiле алмаймыз, Құмырсқаны бiлемiз бiздер бiрақ. Құмырсқаның жерi бiзге жуық, – дейдi, Олардай өткiр тiстi жан жоқ, – дейдi. Құмырсқаның жерiнде бiтедi екен Сандал биқам ағашы бек көп, – дейдi. Сол құмырсқа жерiне бiздiң халық Қысты күнде барады көлiк салып. Ақырындап құмырсқалар тұрмағанда Сол ағаштан келтiрер салып алып. Ақырындап барарлар бұғып, – дейдi, Құмырсқаға бармаслар жуық, – дейдi. Әгарда құмырсқалар бiле қалса, Соңдарына түсерлер қуып, – дейдi. Соңдарына құмырсқа түсер, – дейдi, Қуып жетiп оларды басар, – дейдi. Жеткеннен соң көлiгiн қайсы тастап, Қайсын мiнiп өздерi қашар, – дейдi. Құмырсқалар көлiгiн оның талар, Өздерi бәрi қашып кетiп қалар. Айналып, көлiгiне әуара болып, Қашқандардың соңына түспес олар. Мен сұрадым: – Бiлемiсiз хабар, – дедiм, Бұ жағында шаһардың не бар? – дедiм. Шаһардан шыққаннан соң, сол жөнменен Жүре берсе қай жұртқа шығар? – дедiм. – Бұ жөнге жүре берсең жетерсiң сен, Жалғыз басың нағып жүрерсiң сен. Екi жылдай тоқтамай жүре берсең, Сонда барып Йеменге шығарсың сен. Жақын жерде шаһар жоқ осы жөнде, Екi жылдық жол болар Йемен сонда. Йеменнiң шаһарынан саудагерлер Екi жылда жетедi келiп мұнда. Келтiрерлер һәр түрлi малдар салып, Мұнда сатып, қаларлар пайдаланып. Бұ шаһардан тағы да түрлi бұйым Ап кетерлер тағы да салып алып. Мен ойладым: – Шаһарда тұрайын, – деп, Бiр Құдайдың жазғанын көрейiн, – деп. Йемен жақтан керуендер келген шақта, Оларменен жолдас болып жүрейiн, – деп. Ол шаһарда тұрдым мен ендi қалып, Кезiп жүрдiм базарға дайым барып. Бiр күн жүрсем базарда, бiр мiнадi Нида қыла дауыстап айқай салып. Нида қылып мiнадi айтұр һаман: – Бар ма екен, – деп, – қызметтi қылар адам, Мың алтын қолдан санап берейiн, – дер, Екi сағат жұмысты қылса маған. Мiнадi нида қылар: – Жүрiңiз, – деп, Менiм сөзiм есiтiп көрiңiз, – деп. Мың алтынға бiр сағат жұмыс қылар, Мықты жiгiт бар болса, келiңiз, – деп. Шағырса да һеш оған болмадылар, Һешкiм оның қасына бармадылар. «Мың алтын беремiн» деп айқай салған Дауысқа құлақтарын салмадылар. Мен ойладым: – Бек ғажап бұ iс, – дедiм, Бұ қандай қиын болған жұмыс, – дедiм. Мен өзiме айттым мен: – Ендi тұрма, Ол жұмысты сұрасып, бiлiс, – дедiм. Мiнадiға мен барып: – Өзiң, – дедiм, Маған айтшы айтатын сөзiң, – дедiм. Менiм күшiм келетiн жұмыс болса, Ол жұмысты қылайын өзiм, – дедiм. Қатты қиын болса да жүрейiн мен, Қызметiң қандай қызмет, көрейiн мен. «Берем» деген алтыныңды маған берсең, Ол қызметтi бiтiрiп берейiн мен. – Бiтiрсең бек жақсы, – деп, – ол жұмысты, Менi алып үйiне қарай көштi. Сарайының бек үлкен есiгiнен Iшкерiге енгiздi мен байғұсты. Сарайдың есiгiнен енiп кiрдiм, Бiр адам отыра екен, оны көрдiм. Ол бiр адам дәулеттi адам екен, Қасына келiп оның сәлем бердiм. Ол мiнадi көргiздi менi барып: – Мiне, саған бiр кiсi келдiм алып, Қуаты бар адамдай көрiнедi, Жұмысыңа көргейсiң мұны салып. Ол қожа: – Қош келдiңiз, ұлым, – дедi, Бiр қызметiм бар едi менiм, – дедi. Өзiң сен қайдан келген адам едiң, Атың-жөнiң кiм болар сенiң? – дедi. – Менiм атым, сұрасаң, Жаһанша дер, Алыс жерден келген мен бiр мүсәпiр. Қабыл деген шаһардан боламын мен, Ғарiптiкте көрдiм мен бiрқатар жер. – Ғарiбiм, мен айтайын саған, – дедi, Қожа Фәрзәнт дейүрлер маған, – дедi. Бұ күн әлi қонарсың қонақ болып, Таңертеде сөйлесермiн саған, – дедi. Ол кеше қонақ қылып күттi бiздi, Келтiрдi бiр әдемi көркем қызды. Қойнымызға қыз келiп енiп кiрдi, Әй, Балқия, тыңдап тұр сөзiмiздi. Қойнымызға енгiзiп көркем қызды, Күйеу мысал қылдылар екеумiздi. Ол моншаға бiр түстiк қызбенен бiз, Балқия, естiдiң бе мұндайын сөз. Монша шыққаннан соң, ол қызбенен Сарайға жүрiп келдiк екеуiмiз. Монша шығып алып үйге жүрдiк, Бiр үйге екеуiмiз енiп кiрдiк. Ол сарайдың iшiнде дастарқанда Түрлi тағам қойылған, оны көрдiк. Отырып мен һәр түрлi тағам жедiм, Өзiм мен бiр мүсәпiр адам едiм. «Әуелiнде бұ қожа құрмет қылды, Аяқ жағы не болар екен», – дедiм. Ас жеген соң, бiр құлға жарлық еттi, Мың алтынды алып ол келiп жеттi. Мың алтынды қолыма бердi менiм, Қызметке саламын деп мен ғарiптi. Қожа сонда құлына жарлық қылды, Құл ерттеп төрт атты алып келдi. Ол аттардың бiреуiн маған берiп, Бiреуiне қожаның өзi мiндi. Ол бiр атқа мiнгiзiп ғарiбiңдi, Бiреуiне ол аттың құлы мiндi. Тамақ артып ол аттың бiреуiне, Үшеумiз жүрiп кеттiк бiздер ендi. Үшеуiмiз бiз ендi жүрiп кеттiк. Балқия, қиын екен бұ ғарiптiк. Үш сағаттай жүрген соң бiздер ендi, Бiр таудың етегiне келiп жеттiк. Келiп жеттiк, көрiндi таудың басы, Биiктiгi үш мешiт мұнарасы. Диуардай тiке бiткен тау екен ол, Шығатұғын жоқ екен һеш арасы. Мен сұрадым қожадан: – Қожа, – дедiм, Тiке екен осы тау тамам, – дедiм. Бұ тауды қандай тау деп айтады екен, Оның атын айтыңыз маған, – дедiм. Сұраған соң ол қожа маған дедi: – Бiлгiзейiн бұ тауды саған, – дедi. Қазына жауһарлары көп болғаннан, Жауһар тауы дейүрлер бұған, – дедi. Ол таудың дәл түбiне келдi бұлар, Көңiлiне бiр қиялды салды бұлар. Түскеннен соң кешiкпей жығып салып, Аттың бiрiн бұғаздап алды бұлар. Бұғаздап алғаннан соң бейшараны, Сұрадым мен мәнiсiн сол заманы. – Жоқ едi ғой жазығы мұның сiзге, Не үшiн бұғаздадың сiздер оны? – Бекерге соймадық бiз оны, – дедi, Керек үшiн соямыз, бiлi, – дедi. Керек үшiн болған соң мәнiсiнi, Отыра тұр, бiлерсiң әлi, – дедi. Ендi бұлар қылдылар жаман ойды, Бек жақсылап ол аттың терiсiн сойды. Iшiн жарып, iшегiн, бауырын тастап, Мен ғарiптi iшiне салып қойды. – Қызметiң сол, Жаһанша, қыласың сен, Өлген аттың iшiне кiресiң сен. Сонда ұйықтап түсiңде көргенiңдi, Оянып бiзге хабар бересiң сен. Ойладым мен: болды ғой ойын дедiм, Бұ iстiң өзi ғой қиын дедiм. Өз-өзiме насихат қылдым ендi: Әй, Жаһанша, Құдайға сиын» дедiм. – Кiрейiн қабыл қылып сөзiңiздi, Қызметке алдыңыз ғой жалдап бiздi. Олар айтұр: – Жаһанша, киiмiң шешiн, Қан-сөлге былғамаңыз өзiңiздi. Ол бiр аттың қарнына кiрдiм ендi, Бiр Құдайдың жазғанын көрдiм ендi. Кiргеннен соң тiктiлер оның өзiн, Iшiнде қалып оның тұрдым ендi. Бекiнiп қарынға мен тығылдым, Бiр сұмдықтың болғанын ендi бiлдiм. Бiраздан соң қозғалып ол бiр қарын, Ұшқандайын әуеге көтерiлдiм. Көтергендей кеттiлер менi алып, «Не бола» деп келемiн мен ойланып. Бiрқатар жер көтерiп кеткеннен соң, Және жерге қойдылар менi салып. Бұлар менi бiр жерге тастадылар, Тартып-жұлып шоқуға бастадылар. Шоқып-шоқып өлiмтiк етiн жеп, Бас сиярдай есiктер ашты бұлар. Құстар шоқып қарыннан тесiк ашты, Басым шоқып алуға жақындасты. Сол тесiктен тысқары шығып едiм, Менi көрiп құстардың бәрi қашты. Қарасам, үлкен-үлкен қара құстар, Төңiректеп еттерiн шоқымаслар. Әй, Балқия, бұ жүрген сапарымда Бiрқатарды көрдi ғой бiздiң бастар. Бiразырақ есiм жиып алдым ендi, Жауһар таудың басында қалдым ендi. Нағып отыр банағы қожалар деп, Төмен қарай көзiмдi салдым ендi. Тау түбiне қарасам көзiм салып, Қожа Фәрзәнт тұр екен маған бағып. Дауыстап «Жаһанша» деп шақырады: – Жауһар тасын таста, – деп, – мұнда қағып. Лақтыр ол тастарды төмен алып, Жiбересiң ағызып домалатып. Аяғында өзiңдi ендiрермiз, Енетұғын өзiңе жер көрсетiп. Жауһарларды сен таста, бiз терермiз, Аяғында өзiңдi ендiрермiз, Түскеннен соң, түсiрген жауһарларың Өзiңменен ортақ қылып, тең бөлермiз. Ол қожаның сөзiне құлақ тұттым, Терiп-терiп жауһарды төмен аттым. Кәмiл сонда бiр көлiк жауһар терiп, Баршасын төмен қарай домалаттым. Түсiрген жауһарымды терiп алды, Көлiктерi толғанша тамам салды. Ол таудағы гауһардың қисабы жоқ, Бiр көлiк жауһар алып кетiп қалды. Ол атқа жауһарды салдылар мол, Кеттiлер мен ғарiпке көргiзбей жол. «Неге тастап кеттiң?» деп шақырдым мен, Құлағын да салмады сөзiме ол. Мың алтынды қожадан санап алдым, Көп олжа деп қалтаға оны салдым. Андан тағы айырылып ақырында, Бiр қияның басында жалғыз қалдым. Ол тау яһудилерден қалған екен, Анда олар шаһарлар салған екен. Бұ Наһруан шаһарының падишасы Андан зорлап бұ жердi алған екен. Шаһар халқы ол тауға келедi екен, Басында жауһар барын бiледi екен. Тауға шығып алуға хайла таппай, Қайран болып, кейiн қайтып жүредi екен. Қожа Фәрзәнт амалшыл адам болған, Көкiрегiне зұлымдық хайла толған. Мұнан бұрын көп ғарiп адамдарды Сол бiр тауда қалдырып һәлак қылған. Шаһар бiлiп, қожаны көрмейдi екен, Сөздерiне алданып жүрмейдi екен. «Мың алтын беремiн» деп айтқан сөзге Алданып һешкiм жақын келмейдi екен. Қожа Фәрзәнт амалды көп қылыпты, Хайламенен жауһарды көп алыпты. Ол шаһардың iшiнен жан табылмай, Жағадан келген адам жалданыпты. Жағадан кiсi келсе алдайды екен, «Мың алтын беремiн» деп жалдайды екен. Осындай хайламенен тауға салып, Қайтып оны ол таудан алмайды екен. Ғарiп адам қарынға кiредi екен, Құс көтерiп ол тауға мiнедi екен. Қайтып енер жерi жоқ ол бiр таудың, Сонда қалып аштықтан өледi екен. Сөз айтады Жамсыбқа Шаһимаран, Хикаят қылып ғарiп Жаһаншадан. Жамсыбым-ау, Жаһанша тауда қалып, Не болғанын айтайын ендi саған. Жаһанша дер өзiне ой ойланып: – Не боламын мен ендi мұнда қалып, Қарынды да құс жеп тауысады, Қоюға болмайды ғой сақтап салып. Ойлады мұнда нағып тұрамын деп, Не уақиға ендi мен көремiн деп. Енетұғын жерi жоқ осы таудың, Ғарiп басым аштықтан өлемiн деп. Зарлықтар қылады бiр Құдаға, Жәрдемiң қыла көр деп Жаһаншаға. Жаһанша анда қалып не болғанын, Айтып отыр баршасын Балқияға. – Ол қияның басында жүрiп кездiм, Жастарын ағызып көзiмiздiң. Қисабы жоқ ат пенен адамдардың Сүйектерiн көрген соң, күдер үздiм. Ұзын асық сүйектi қолыма алдым, Аралап, һәр тарапқа көзiм салдым. Осылардай мен де өлiп қалам ба деп, Сүйектердi көрген соң, қайғыландым. Таба алмадым ол таудан енер жердi, Жаһаншаң ол тауда мехнат көрдi. Сырт жағында аз ғана жер бар екен, Оның да көбiрегi тiк жар екен. Ойладым сол жерменен енейiн деп, Бiр Құданың жазғанын көрейiн деп. Қияда жалғыз қалып аш өлгенше, Ажал жетсе домалап өлейiн деп. Тәуекелдi Аллаға айттым ендi, Сырғанап төмен қарай кеттiм ендi. Бас қалмады, аяқ пен қол қалмады, Сойылып жара болып қалдым ендi. Қопарылды тырнақтар, тасты тұтып, Бiрде аяқ, бiрде бас төмен кетiп. Бiр домалап, бiр сырғанап, бiр сүйрелiп, Сол азаппен төменге келдiм жетiп. Сол азаппен төменге келдiм қалып, Түскен соң есiм кетiп қалдым талып. Бiраздан соң есiмдi жиып алып, Төңiрекке қарадым көзiм салып. Һеш қалмаған қуатым, халiм кеткен, Қол-аяғым сыздайды жарақаттан. Тасты жерден сырғанап киiмдерiм Жыртылып, далба-далба болып бiткен. Бiраз жатып, есiмдi жиып алдым, Бiр сахара дала жер, көзiм салдым. Демiм алып тұрмадым, тағы жүрдiм, Бiр шаһарға жақындап келiп қалдым. Қақпасына шаһардың келiп тұрдым, Ашып оның қақпасын, енiп кiрдiм. Енiп кiрсем, бақшаның ортасында Бiр әдемi сарай бар, оны көрдiм. Сарайдың төңiрегi гүл шарбағы, Көркемдiкте секiлдi Ирамбағы. Салтанатын сарайдың айтып болмас, Енiп оның iшiне кiрдiм тағы. Iшiне кiрсем, тақыт құрулы тұр, Ол тақытта нұр балқып бiр шал отыр. Көргеннен соң мен сәлем берейiн деп, Ол кәрiнiң қасына келдiм ақыр. Қол қаусырып кәрiге бердiм сәлем, Сәлем алып көргiздi орын маған. Басындағы бөрiгi, киiмдерi, Құс жүнiнен қылыпты бәрiн тамам. Отыратын көргiздi маған жерiн, Алып келдi алдыма, тағам жедiм. Тағамданып, тойынып алғаннан соң, Көңiлдерiм хоштанып қалды менiң. Тағамнан соң ол кәрi маған дедi: – Қайсы жақтан келесiң, балам? – дедi. Ол Сүлеймен пайғамбар өткеннен соң, Бұ жұрттарға келген жоқ адам, – дедi. Адам келген Сүлеймен бар күнiнде, Андан соң һеш көрмедiк адам сонда. Бiр жақтан дауыл келiп тастады ма, Қайдан келiп қалдың, – деп, – өзiң мұнда? Ұқсайсың мехнат көрiп жүрген жанға, Дүниеде мехнаттар көрген жанға. Бастан өткен сөйлей көр уақиғаңды, Мұндай iстер болатын мұсылманға. Мұндай iстер болатын мұсылманға, Балқия, сен тыңдап тұр, ғапыл қалма. Бастан-аяқ бар көрген уақиғаны Қалдырмадым, сөйледiм бәрiн шалға. Естiген соң шал аяп маған дедi: – Көрiпсiң-ау, мехнатты жаман, – дедi. Ғарiбiм, мен болайын атаң сенiң, Сен болғыл ақыреттiк балам, – дедi. Шал маған: – Қайғы жеме, балам, – дедi, Ендiден соң Хақ қылсын аман, – дедi. Мен Құдайдан қыламын үмiт, балам, Өз жерiңдi көргiзер саған, – дедi. Мұратыңды Хақ берер, қылма уайым, Иншалла, ашылар сенiң бағың. Құда бұйырса, барарсың өз шаһарыңа, Тәж киерсiң, болар сен[де] алтын тағың. – Ата, – дедiм, – не нәрсе бұ ағаштар, Ағаштарда ұялар салған құстар. – Балам, мұны Тағияғ марған, – дейдi, Сүлеймен мұны бина әйламаслар. Тағияғ марғанның мағынасын, Фахредин-ау, айтып кет мәжарасын. Мағынасы сол оның, барша құстың Жиылатын мекенi деп бiлесiң. Барша құстар жиылар жылда бiр уақ, Жетi күндей болалар мұнда қонақ. Сүлеймен пайғамбардың дұғасымен Ризық берер оларға ғайыптан Хақ. Құстарға патша болған Сүлеймен-дi, Барша сөзiн Құдайға сөйлеген-дi. Бұ мекеннiң қиямет күнге шақты Тұрмақтығын Құдайдан тiлеген-дi. Жылда бiр уақ құстар мұнда жетер, – дейдi, Жетi күн мұнда ғишрат етер, – дейдi. Жетi күннен соң олар Сүлейменнiң Рухына дұға қылып кетер, – дейдi. Ол Сүлеймен падиша болған, – дейдi, Құстарға бұ мекендi қылған, – дейдi. Өзiнен соң құстардың қызметiне Бiздердi халифа қылып қойған, – дейдi. Атам жағы адамнан менiң затым, Анамыз перi қызы, бiл қанатым, Барша құсқа падиша болғандықтан, «Марғышаһ» деп айтұрлар менiм атым. Бiздер мұнда үш кiсi халифамыз, Бiздi қойған Сүлеймен падишамыз. Һәрқайсымыз құстардың қызметiнде Хәкiм болып қызметтi бiз қыламыз. Бiздердiң баршамыздың жұртымыз мол, Арасы һәрқайсының алты айлық жол. Қиямет күнге шақты бiз өлмеймiз, Сүлеймен пайғамбардың дұғасы сол. Сүлеймен бұ шаһарды салған екен, Диюлерден бұ жұртты алған екен. Әуелден-ақ бұ дүние, Балқиям-ау, Бiреу кетiп, бiреуге қалған екен. Бұ жұрттар бұрынғыдан қалған екен, Диюлерден соғысып алған екен. Сүлеймен пайғамбардан бұрын бұ жұрт Заты дию хүкiмiнде болған екен. Ол Сүлеймен дүниеге туып келген, Құдай оған дүниенi түзiк берген. «Дию, перi, бар жануар бойсұнсын», – деп, Бармағына киерге жүзiк берген. Андан соң дию, перi болып дұшпан, Сүлеймен пайғамбармен көп соғысқан. Қызметiне арланып Сүлейменнiң, Жүзiктi алуға ой қылысқан. Хақ Кәрiм Сүлейменге бердi мүлiк, Дию менен перiге салды бүлiк. Жиылып Сүлейменге байғат қылды, Дию менен перiнiң бәрi келiп. Патша болып Сүлеймен тақыт құрды, Дию менен перiнiң мойнын ұрды. Соңындан баршалары мойынсұнып, Қол қаусырып қызметiн қылып тұрды. Диюлер Сүлейменнен жеңiлдiлер, Мойынсұнып жүзiкке тығылдылар. Мойынсұнып баршасы Сүлейменнiң Аяғына бас қойып жығылдылар. Дүниедегi мақұлықтың бәрiн алды, Ұстап алып қызметке бәрiн салды. Дию, перi жүрген соң араласып, Адамдарға бек қиын болып қалды. Араласып бар мақұлық бiрге жүрдi, Адамдарға тығыздық, тарлық келдi. Қиыншылық бiздерге болды ғой деп, Сүлеймен пайғамбарға арыз қылды. Сүлеймен халқын бәрiн шақырды ендi, Шақырған соң қасына бәрi келдi. Адамдардың арызы тұғрысындан, Мақлұқаттың бәрiне хабар бердi. – Әй, жұртым, қызметiмдi қылдыңыз сiз, Бәрiң бiрдей жабылып жүрдiңiз сiз. Жер-даланың баршасы толып кетiп, Адамдарға тарлықты қылдыңыз сiз. Жарлығымды есiтiп бiлiң, – дейдi, Өлшеуменен қызметте тұрың, – дейдi. Қызметiмнен артылып қалғандарың, Мекендi-мекенге жүрiң, – дейдi. Сүлейменнiң бұл сөзiн құп алдылар, Қызметiне жетерлiк жан қалдылар. Дию, перi, адам, құстан, құрттан, Қызметтен артылғаны тарқалдылар. Сөзiмдi құлағыңа салың, – дейдi, Ықтияр өзiңiзге алың, – дейдi. Һәрқайсыңа белгiлеп жер берейiн, Тiлеген жерлерiңе барың, – дейдi. Жануарлар тарқалдылар һәр орынға, Бiрi анда кеттiлер, бiрi мұнда. Адамдардың мекенi Рабиғ мәскүн, Перiлердiң мекенi Қап тауында. Қайсылары тiледi дала-шөлдi, Кейбiреуi дария, шалқар көлдi. Қайсы мақұлық орманда, ағаштықта, Һәрқайсы һәр жаққа жөнелдi ендi. Жаһанша келе жатып көрдiң, – дейдi, Жауһар тауын сен асып жүрдiң, – дейдi. Жауһар тауын асқан соң, ағаштықтан Бiздердiң қасымызға келдiң, – дейдi. Бұрын ол тау маңдайы дию екен, Адамзат ол жерлерде жүрмейдi екен. Андан соңыра Сүлеймен падишаһым, Қап тауында оларға қылды мекен. Сүлеймен бар мақұлықтың шаһы ердi, Дүние-мүлiктi Құдайым оған бердi. Екi арадан ағызды терең дария, Жауһарға келмесiн деп диюлердi. Дию, перi Қап тауына барып түстi, Рабиғ мәскүн дүниеге адам көштi. Фақат мұнда үш кiсi қалдық бiздер, Бiзге қызмет қылдырды барша құсты. Халифа болып үш кiсi қалдық мұнда, Үшеумiздiң шаһары[мыз] үш орында. Сондан берi құстарға патша болып, Хүкiм қылып тұрамыз осы күнде. Андан маған Марғышаһ: – Балам, – дедi, Аралайық бақтарды тамам, – дедi. Барша жерiн бақтардың қыдырайық, Көргiзейiн қызықтар саған, – дедi. Андан соң Марғышаһпен жүрiп келдiк, Бақтарды аралап сейiл еттiк. Һәр сарай, құжыраларды ашып көрiп, Һәрқайсында тамаша көрiп өттiк. Ат пенен арыстанның суреттерiн, Алтын менен күмiстен қылған бәрiн. Суреттерiн тағы да жүмлә құстың, Тамаша қылып көрдiк баршаларын. Дүниеде бақ көрмедiм мұндайын құп, Неше түрлi нақыштар, суреттер көп. Қақпасы темiр екен бiр сарай бар, Бiрақ оны ашып ол көргiзген жоқ. Ол сарайдың қасына алды барып, Темiр қақпа бекiтiлген замок салып, Сұрадым мен: – Әй, ата, бұ есiктi Не себептен ашпайсың кiлтiңдi алып? – Ашылмайды бұ есiк, балам, – дедi, Көргендерiң болады саған, – дедi. Ашып оны көргiзсем һеш жарамас, Бек бұзылар көңiлiң жаман, – дедi. Балам, менiм тағы бар саған сөзiм, Таң атқан соң жүремiн менiм өзiм. Құстарға саяхатқа кетемiн мен, Жалғызың қалармысың, мұнда өзiң? Балам, – дедi, – тiлiмдi алармысың, Жалғызың осы жерде қалармысың? Қалмасаң жалғыз сенi құс мiнгiзiп, Жiберсем өз жерiңе барармысың? Ол құс сенi мiнгiзiп алсын, – дедi, Ұшып Рабиғ мәскүнге барсын, – дедi. Сенi таңып, сол құсқа бекiтейiн, Өз жерiңе апарып салсын, – дедi. Алыс қой Рабиғ мәскүн мұнан, – дедi, Қиын көрсең кетудi анда, – дедi. Һешбiр жаққа бұрылмай тәуекел деп, Отырасың жетi күн сонда, – дедi. Жетi күнсiз, балам, мен келе алмаспын, Қайтып сенi бұ жерде көре алмаспын. Жүретұғын уағдамыз болып қалды, Кешiгiп, балам, мұнда тұра алмаспын. Кiлттiң бәрiн берейiн саған, – дедi, Құдай өзi сақтасын аман, – дедi. Ерiксең, сейiл қылып құжыраларды Ашып-ашып көрерсiң, балам, – дедi. Ол бiр темiр есiктен безiң, – дедi, Зинһар тыңда бұ айтқан сөзiм, – дедi. Оны ашып қарасаң, соңғы күнде Өкiнiшке қаларсың өзiң, – дедi. Қылып маған Марғышаһ насихатты, Амандасып құстарға жүрiп кеттi. Балқиям-ау, «қиыншылық көрмедi» деп, Ойламай тұрсың-ай мен ғарiптi. Марғышаһы құстарға жүрiп кеттi, Сарайға жалғыз тастап мен ғарiптi. Ғапыл қалма, аңлап тұр, Шаһимаран, Жамсыбқа айтып отыр хикаятты. Хикаятты сөйледi Шаһимаран Жамсыбқа Балқия мен Жаһаншадан. Орта арада Фахредин сөзiн бөлiп, Аңласын деп айтады мұны саған. Жаһанша Балқияға айтады сөз: – Ол сарайда мен ендi қалдым жалғыз. Жалғыз басым бақшада ерiккен соң, Тағы сейiл қылмаққа ойладық бiз. Iшiм күйдi, сабырға жарамадым, Келiп түстi көңiлге қапаларым. Көтерiлiп көңiлiм тәуiр болмас па деп, Тағы шығып бақшаны араладым. Аралап кезiп жүрдiм түрлi жаққа, Пәруардигар Құдайым, өзiң сақта. Жүре-жүре тағы да келiп қалдым, Көрiндi бағанағы темiр қақпа. Ойладым Марғышаһы кеттi дедiм, Көп насихат ол маған еттi дедiм. Ғажап-ау, бұ есiкте не бар екен, Неге маған «кiрме» деп айтты дедiм. Ойладым ашып анда кiрейiн деп, Iшiнде не бар екен, бiлейiн деп. Өзгенiң тамашасын көрiп едiм, Мұның да тамашасын көрейiн деп. Қаза деген пендеге келедi екен, Асыл тағдыр Құдадан болады екен. Тағдыр жетiп Құдайдан қаза болса, Өзiне себеп өзi қылады екен. Ол есiктi мен ашып енiп кiрдiм, Бiр бақша iшiне жүрiп кiрдiм. Түрлi-түрлi ағашы, жемiстерi, Зияда ғажайыптар анда көрдiм. Дүниеде бақша болар осындай-ақ, Ортасында сарай бар күмiстен ақ. Аппақ сарай бақшаның ортасында, Iшiнде құрылыпты жауһардан тақ. Ойладым Марғышаһ мекендерiн Қылған екен осындай жерде аулақ. Марғышаһтың мүлкiне қайран қалып, Төңiректеп жүрдiм мен оған бағып. Ол сарайдың артында тағы көрдiм, Саулап бiр өзен су тұрар ағып. Аспаннан үш көгершiн түсiп келдi, Ол сарайдың iшiнен кешiп келдi. Қарасам, көгершiннiң үшеуi де, Туралап маған қарай ұшып келдi. Көгершiндер келгенiн көрiп алдым, Ол сарайдың алдына тасаландым. Сығалап ол сарайдың тасасынан, Қонар ма екен бұлар деп көзiм салдым. Көгершiндер көрген жоқ ғарiбiңдi, Үшеуi де келiп ол таққа қонды. Үшеуi де сiлкiнiп үш қыз болды, Көркемдiгi қаратпас ай мен күндi. Ықтиятты қылдылар екi үлкен қыз, Бiр-бiрiне сөйлесiп айтады сөз: – Бекiнiп тұрған бұ жерде жан болмасын, Төңiрегiн сарайдың қарайық бiз. Үшiншi қыз жасырақ сiңлiлерi: – Бұ жерде, – дейдi, – перiнiң сейiлдерi. Бiзден басқа бұ жерге кiм келедi? – деп, Қаратуға бармады көңiлдерi. Бұ қыздар көрмедiлер мен байғұсты, Киiмiн, көйлектерiн бәрiн шештi. Жауһармен зинаттаған алжаймалар, Алдарына жабынып суға түстi. Денелерiн көрген соң, кеттi хұзұр, Көзiмнен қаратпайды күйi бiр нұр. Кiшi қызы бегiрек көркем екен, Болса-болар сондай-ақ жаннатта хор. Бұ қандайын бұлбұл құс, бұ қандай гүл, Көруге көз қалмас-ты, бiлмек түгiл. Қопарылып, қозғалып сол сағатта Кiшi қызға кеттi ғой бiздiң көңiл. Ол қызды көргеннен соң, болдым ғашық, Ақылымнан адасып, қалдым сасып. Биһүш болып, сол жерде жығылдым мен, Махаббаты ол қыздың хәдден асып. Махаббаты ол қыздың ақылымды алып, Есiм ауып қалыппын сонда талып. Олар шығып ол судан, тақытта ойнап, Киiмдерiн киiп алып кеткен қалып. Қыздар ойнап тақыттан қалған кетiп, Мен кетiппiн жетi күн талып жатып. Жетi күннен соң ендi Марғышаһ Құстарынан келiптi бiзге қайтып. Жетi күнде Марғышаһ қайтып келген, Бақшалардың iшiне келiп кiрген. Көрмеген соң Марғышаһ мен ғарiптi, Қайда кеттi екен деп iздеп жүрген. Менi iздеп Марғышаһ жүрген ендi, Құжыра сайын қарап ол көрген ендi. Iздеп-iздеп һеш жерде таппаған соң, Жылдам темiр қақпаға келген ендi. Жылдам темiр қақпаны ашып кiрген, Талып жат[қан] жерiмде менi көрген. «Һәй, бұған обал болып қалыпты», – деп, Салқын сумен қасыма келiп жеткен. Салқын суды бетiме менiм шашып, Бiр уақытта қарадым көзiмдi ашып. Судан шығып ол қыздар кетiп қалған, Марғышаһы қасымда отыр сасып. Марғышаһ амандасып: – Балам, – дедi, Мен келгенше тұрдың ба аман, – дедi. Биһүш болып бек жүдеп қалыпсың [ғой], Көрiндi ме бiрдеме саған, – дедi. – Ата, – дедiм, – бек жаман iстедiм мен, Мехнатқа өзiмдi тастадым мен. Iшiмдегi дертiмдi изһар қылып, Әрбаилар айтуға бастадым мен. Рубаи Жүрiп бұ жерде мен жалғыз, Көрiндi маған бiр гүл жүз, Түсiм десем, емес-тi түн, Едi тал түсте, дәл күндiз. Халiмдi айтайын сiзге, Көрiндi уақиға бiзге, Бинакаһ көрiнiп көзге, Гүйә жоқ болды бiр жұлдыз. Бұ сарайға келiп қалып, Гөзәл махбүбке көз салып, Оны көрген сағат талып, Биһұш болып жығылдық бiз. Жаһанда мен жүрiппiн көп, Мұндайды көргенiм һеш жоқ. Мұның кебi гөзәл махбүб, Ғаламда болмағай бiр қыз. Темiр есiктерден енiп, Көрiп бiр жолды кез келiп, Жүрегiм болды – от күйiп, Оны сөндiрмегей қар, мұз. Ғажап бұ бiр, перi ме екен, Және мұнда келер ме екен, Бенiм халiм бiлер ме екен, Сөйлер ме екен менге бiр сөз. Жүсiп-Зылиха не деген, Кей Мәжнүн Ләйлiнi сүйген, Мұның кебi болар ма екен, Маған ұқсамағай һеш жүзi. Бұ Фахредин перiзаттың Оның мақтап кәмилатын, Жаһаншаның хикаятын Жайып жұртқа жаза-дүр сөз. – Ата, ендi көгершiндер келер ме екен, Тағы келiп ол суға кiрер ме екен?! Уа, дариға, бұ тұрған ғарiп балаң Қайғысынан сарғайып өлер ме екен. Маған, ата, не сiзден пәрмен, – дедiм, Дертiме болар ма екен дәрмен, – дедiм. Олар келiп көзiме бiр көрiнсе, Қалмас едi һеш менде арман, – дедiм. – Тiлiмдi алмай қылыпсың жаман, – дедi, Айтып едiм мен саған, балам, – дедi. Ғашық болған махбүбiң табылмаса, Ем болмайды жаһанда саған, – дедi. Ендi, балам, уайымың кем болмас-ты, Дертiңе сенiң бiр де ем болмас-ты. Сол көрген перізатың көрiнбесе, Ғаламда бiр қыз саған тең болмас-ты. – Ата – дедiм, – рұқсат бер, кетейiн мен, Бұ жаһанды қыдырып бiтейiн мен. Бұ жаһанды қыдырып, тамам iздеп, Өмiрiмдi соған сарып етейiн мен. – Әй, балам, берi маған қараң, – дедi, Ғашық болған қызың ол сенiң – перi. Аталары – перiнiң падишасы, Һешкiмге мағлұм емес оның жерi. Үшеуi де бiр туған, бәрi сұлу, Үлкен қыздың Даһиша аты-дүр бұ. Қамар бану дейүрлер ортаншысын, Кiшi қыздың аты-дүр Шәмсi бану. Шәмсi бану дейүрлер кiшi қызға, Оның ашығы түсiп-дүр көңiлiңiзге. Көгершiн болып, ұшып жылында бiр, Келiп түсiп шомылар ол хауызға. Мезгiлi болғаннан соң, Жаһаншам-ай, Жылында бiр кетемiн құсқа қарай. Олар келiп ол суға шомылады, Аулақ болып қалғанда бағы-сарай. Қыздардың бәрi көркем, бәрi зерек, Шәмсi бану бәрiнен көркемiрек. Естiген соң бұ сөздi низам еттiм, Бұрынғыдан зияда күйдi жүрек. Уа, дариға, Шәмсi бану Алды бенiм ақылымы, Ғарiп болған күнде, Шәмсi-айа, үйiрдiм көңiлiмi. Хұснидың бағына қарап, Көңiлiм кеттi тарап, Ақылым болды хараб, Бенниа үйiрдiм көңiлiмi, Ашық дерттерi толып, Сарғайып жүзiм солып, Уа бен Мәжнүн болып, Ләйлi-йа, үйiрдiм көңiлiмi. Ашық шарабын iшiп, Мас болып қалдым түсiп, Дүние уа малдан кешiп, Иғама-йа үйiрдiм көңiлiмi. Сөйлей алмай сөзiмi, Аша алмай көзiмi, Ғарық қылар өзiмi, Дарияға үйiрдiм көңiлiмi, Мәжнүн ғашық Ләйлi-йа, Жаһанша ол Шәмсi-йа, Фахредин дер зiкiр илә Муллә-йа үйiрдiм көңiлiмi. Сiзге керек бұ сөздi аңламаға, Ғапыл болып тұрмаңыз құр далаға. Осы сөздiң баршасын зары қылып Айтып отыр Жаһанша Балқияға. Әй, Балқия, көңлiмде қайғы бiтiп, Ашықпенен сарғайып реңiм кетiп, Тағы бiр оның жүзiн көрем бе деп, Бiр жыл анда байланып қалдым күтiп. Оның ашығы күйдiрдi мен ғарiптi, Зарлықпенен ол бiр жыл тамам өттi. Жиылған құстарына Марғышаһының Кететұғын мезгiлi келiп жеттi. Көресiм келiп қызды сағындым мен, Марғышаһының мойнына сарылдым мен. – Әй, ата, маған рақым қылыңыз, – деп, Тағы да Марғышаһыға жалындым мен. – Ата, – дедiм, – балаңа рақым қылып, Кiлтiңiздi қалдыршы тағы берiп. Рұқсат берiп кiлтiңдi қалдырмасаң, Һәлак болып қалармын мұнда өлiп. Ол бақта тосып оны күтейiн мен, Аңдып тұрып ол қызды тұтайын мен. Жылдан берi бұ күйген жүрегiмдi Сөндiрiп, мұратыма жетейiн мен. – Шырағым-ау, ол бақта қалып, – дейдi, Тосып оны тұрамысың бағып, – дейдi. Оны, балам, жүз кiсi ұстамайды, Жалғыз оны ұстарсың нағып, – дейдi. – Ата, оған жүз кiсi қайда, – дедiм, Олай болса жоқ екен пайда, – дедiм. Ол қыздың жалғыз өзiн қалдыруға Болар ма екен бiр амал-хайла? – дедiм. – Перiлердi адамзат тұта алмайды, Һешкiмнiң оған күшi жете алмайды. Бiрақ оның көйлегiн түсiрiп алсаң, Оны тастап жүрiп ол кете алмайды. – Рұқсат бар ма, ата, маған, – дедiм, Олар келсе хауызға таман, – дедiм. Шомылғанда көйлегiн алып қашса, Қай етедi бұ ғарiп балаң? – дедiм. – Балам, менiм сөзiме құлағың сал, Ала алсаң сен оның көйлегiн ал, Көйлектi тастап ол, сiрә, кетпес, Сондан басқа қылатын һеш жоқ амал. Нәсiп болып көйлегi түссе қолға, Балам, тағы сен андан ғапыл болма. Көп жалынып, жалбарып сұрар ол қыз, Берiк бол, һеш көйлектен айырылма. Берсең қашып, көйлегiн алып кетер, Өзiнiң мақамына барып жетер. Қайтып өмiрiң барынша көре алмассың, Көңiлiңе қайғыны салып кетер. Марғышаһ маған қылды насихатты, «Ал, балам» деп қолыма бердi кiлттi. «Балам, сенi Құдайға тапсырдым», – деп, Амандасып құстарға жүрiп кеттi. Ата кеттi, мен анда жалғыз қалдым, Ол бiр темiр есiкке жүрiп бардым. Есiгiн ашып тағы да ол сарайдың, Жасырынып бiр жерiнде тұрып алдым. Жетi күн тосып оны бағып тұрдым, Һәр тарапқа көзiмдi салып тұрдым. Жетi күннен кешiгiп келмегенге Көңiлiм кетiп хазаниға қалып тұрдым. Жетi күндей күзеттiм ерте-кешiн, Балқия, аңлап отыр, сөздерiм шын. Жетi күннен соң ендi бiр уақытта Аспаннан ұшып келдi үш көгершiн. Үш көгершiн қыз болып келiп түстi, Хауыздың жағасында шешiнiстi. «Байқаңыз, мұнда адам болмасын», – деп, Бiр-бiрiне қарасып сөз сөйлестi. Кiшi қызға айтады ең үлкен қыз: – Төңiрекке көзiңiздi салыңыз сiз, Сығалап тұрған бiздi жан болмасын, Адам көрiп масқара болмайық бiз. Апасына сөйледi Шәмсi бану: – Әй, апа, болмайтұғын бiр сөз ғой бұ, Бiзден басқа бұ жерде не жан болсын, Неге керек бiздерге қауiптену. Не деген жан бұ жерге келер, – дейдi, Перiлерге қайтып [ол] тиер, – дейдi. Келсе адам, бiздерге не қылсын ол, Азар болса құшақтап сүйер, – дейдi. Үшеуi де киiмiн шештi бұлар, Ол хауыздың iшiне түстi бұлар. Үшеуi де ойнасып су шашыратып, Бiр-бiрiнiң үстiне шашты бұлар. Мен тұрып ақырындап қадам бастым, Көйлекке [таман] жүрiп жақындастым. Олар суға шомылып ойнағанда, Шәмсi қыздың көйлегiн алып қаштым. Бiр уақыт кейiнгi жаққа қарадық бiз, Көйлектi алғанымды көрiп үш қыз, Судан шығып, ұмтылып көйлегiне Жүгiрiстiлер үшеуi бiрдей тегiс. Көйлегiн киiп алып ол екi қыз, Ұшып кеттi бiр әрiп сөйлеспей сөз. Киетұғын көйлегi болмаған соң, Шәмсi бану сол жерде қалды жалғыз. Шәмсi бану жалбарып зарлық еттi, Уа, дариға, басыма сөзi жеттi. Жалаңаш ол ұялып тұра алмады, Су iшiне қайтадан енiп кеттi. Қыздың суға кiргенiн көзiм көрдi, Жиегiне ол судың бардым өзiм. Жылдан берi ашығында күйгенiмдi, Сөйледiм көңлiмдегi болған сөзiм. Жалбарып бек зарлады маған бұ қыз: – Аға-еке, көйлегiмдi берiңiз сiз. Зарлығына тiтiредi денелерiм, Махбүбiмiз болғанға аядық бiз. – Әй, гөзәлiм, махбүбiм менiм, – дедiм, Маған сен рақым қылың, – дедiм. Ақылым кетiп, биһүш болып жығылдым мен, Гүл жүзiңдi көргенде сенiң, – дедiм. Әй, көңiлiмнiң шаттығы, көзiм нұры, Сенiң жүзiң мысалы ұжмақ нұры, Бiр жыл болды ашығыңда күйгенмiн мен Қара-сәна көз салып маған тура. Жауап берiп: – Әй, менiм көзiм, – дейдi, Сөйлейтұғын бек жақсы сөзiң, – дейдi. Судан шығып киiмiм киiнейiн, Арманырақ барып тұр өзiң, – дейдi. Көресiң ғой жалаңаш өзiң бiздi, Киiмменен жабайық өзiмiздi. Андан соңыра айтатын сөзiң болса, Айтарсыз айтатұғын сөзiңiздi. Алысқарақ мен ендi кетiп тұрдым, Киiнгенше сабырды етiп тұрдым, Киiмiн киген соң, қасымызға Келер ме деп көз салып күтiп тұрдым. Киiнген соң, қасыма келдi менiм, Хал-ахуалым сұрасып бiлдi менiм. Қант пенен балдан тәттi сөздерменен Сөйлесiп жүрегiмдi тiлдi менiм. – Әй, ашығым, мағшұғым, бiлiң, – дейдi, Мен болайын халалың сенiң, – дейдi. Сенi тастап мен ендi һеш кетпеспiн, Көйлегiмдi бер ендi менiм, – дейдi. Көйлегiмдi бермейсiң менiм неге, Ендi менi һеш жаққа кетер деме. Марғышаһ келген соң, некаһ қылып Екеумiздi қосады, уайым жеме. Қандай кiсi бұ жерде уайым жейдi, «Кетпеймiн» деп қолымнан менiм сүйдi. – Көйлегiмдi шешкенде ойлағаным, Әбсәт келдi басыма менiм, – дейдi. Мойнына қолым салып, «жаным» дедiм, Құшақтап алып оның бетiн сүйдiм. – Рақым қылып жүзiме менiң қара, Тамам бiр жыл ашығыңда сенiң күйдiм. Перiзаттан едi ғой аталарың, Тамам бiр жыл жанымды қапаладың. Көйлегiңдi сұрамай, неге сенi Тастап кетiп қойдылар апаларың. Шәмсi дейдi: – Нәмахрам өзiң бiзде, Өзiң тағы адамзат, нәсiлiң өзге. Шариғатта обалы болғаннан соң, Сөйлеспей жөнелдiлер олар сiзге. Болмаса олар сiзге қарар едi, Жанжалдасып қиқуды салар едi. Шамалары келгенше таласып ол, Көйлектi сенен тартып алар едi. Тастап кеткен мәнiсi тағы мынау – Олардың да көйлегiн алған бiреу. Перiлердiң заңында көйлектерiн Кiм алса, сол болады оған күйеу. Олар кеттi Қап тауының сайларына, Тұратұғын өздерiнiң жайларына. Перiлердiң iшiнен өздерiнiң Көйлегiн тартып алған байларына. Көйлегiн[iң] соңынан олар онда Кетiп қалды, һәркiм ғой өз мұңында. Көйлегiм менiң сiзде болғаннан соң, Мен де сiзге байланып қалдым мұнда. Шәмсi бану бар сырын айтып салып, Көйлегiмдi алдың деп қапаланып, Тұрғанында сөйлесiп менiмменен Марғышаһы құстардан келдi қалып. Марғышаһының келгенiн Шәмсi көрдi, Амандасып алдына қарсы жүрдi. – Аман-есен келдiң бе, падишаһым, Көр ендi, менi қалай Құдай ұрды. – Әй, шаһ қызы, қыла көр шүкiр, – дейдi, Көп шүкiрдi Құдайға келтiр, – дейдi. Нығметтiң қадiрiн бiлмегендер Хақ қасында болады кәпiр, – дейдi. Мұндай нығмет Құдайым саған берген, Керек қой бұ нығметтiң қадiрiн бiлген. Адамзаттан шәукеттi шаһизада Ашық болып қолыңға кiрiп келген. Кез болыпты бұ дәулет саған, – дейдi, Сөз айтамын, құлақ сал маған, – дейдi. Қабылстанның шаһарының патшасының Қадiрлi баласы ғой, балам, – дейдi. Қабылстанның шаһы едi бұ қонағың, Құдайым артық қылған оның бағын. Он төрт жасқа келгенде бұ балаға Атасы тапсырыпты тәж бен тағын. Сен өзiң перiзаттан хан қызы ғой, Бек әдептi, аяулы сал қызы ғой. Қабыл қылсаң, қосамын сенi соған, О дағы бiр патшаның жалғызы ғой. Бұ шаһзада ашығыңда сенiң күйдi, Тамам бiр жыл ашығында қайғы жедi. Ашығың Жаһанша мен екеуiңiздi Некаһ қылып қосамын ендi, – дейдi. Бұ сөзiне Шәмсi һеш үндемедi, Жақсы-жаман жауаптан сөз демедi. «Үндемеген – риза болғаны» деп, Құтпа оқып бiздерге некаһ қылды. Андан соң мен: – Марғышаһ ата, – дедiм, Менден тағы өтiптi қата, – дедiм. Шүкiр ендi Шәмсi қыз менiң болды, Рұқсат берiп, маған бер бата, – дедiм. Рұқсат берсең, елiме жүрейiн мен, Атамыз есен болса көрейiн мен. Атамыздан рұқсат алғаннан соң, Күйеу болып Шәмсiге кiрейiн мен. Бұ кеңестi бiлдiрдiк Шәмсi қызға, Жүрермiн деп, өзiмiздiң шаһарымызға. Атамның рұқсатымен қосылайық, Сәлеметтiк Құдайым берсе бiзге. Шәмсi қыз жауап бердi: – Жүргенiң құп, Атаңыздың есендiгiн бiлгенiң құп. Атаңыз рұқсат берсе, тойлар қылып, Содан соң мұрат хасыл қылғаның құп. Марғышаһ даярлады жол керегiн, Кигелi бiзге бердi асыл киiм. – Бұ киiмнiң бұларын Шәмсi кисiн, Мыналарын құрметтеп өзiң киiн. Бек қымбатты киiмдер, ғажап сұлу, Жандарым, менiм сiзге бергенiм бұ. Ерге лайық киiмiн өзiм кидiм, Өзгесiн киiп алды Шәмсi бану. Маған қылды насихат: – Ғапыл жүрме, Зарласа да көйлегiн оның берме. Қолға түссе көйлегi, қашып кетер, Бек берiк бол, айырылып қала көрме. Көйлегiн берме, қанша зарлық етсе, Берерсiң сонда, қашан бала бiтсе. Бала болып, туғанша сақтана гөр, Өмiрiңе қайғы болар қашып кетсе. Шәмсi қыз маған айтты: – Арқама мiн, Қатты жабыс, қорықпа, көзiңдi жұм. Көзiңдi ашып дүниеге һеш қарама, Қарасаң көзiңдi ашып, қорқасың тым. Андан соң Марғышаһымен амандастық, Тәуекелдiң жолына ендi түстiк. Шәмсiнiң арқасына мiнiп алып, Екеуiмiз аспанға қарай ұштық. Тәуекелдi қылдық бiз жалғыз Хаққа, Пәруардигар Құдайым, өзiң сақта. Шәмсi бану сұрайды мен ғарiптен: – Қабылстанның шаһары қайсы жақта? – Қабылдың уәлаяты мына тұста, Жөнiңiздi түзеп ал, қисық ұшпа. Қабылстанның шаһарын табарсың сен, Туралап ұша берсең күншығысқа. «Қабылдың уәлаяты мына жақта» Деген соң, ұша бердi сол тарапқа. Шәмсi бану жоғары қарай ұшып, Шығып кеттi аспанға, бек жыраққа. Қатты қорқып, жабысып, жұмдым көздi, Балқия, тыңдап отыр мына сөздi. Денемiздi Шәмсiнiң денесiне Жабыстырып бiр қылдық тәнiмiздi. Банудың арқасында бiр кенедей, Жабысып болып қалдым бiр инедей. Қорыққанымнан Бануға тығылдым мен, Екi тән болып қалдық бiр денедей. Шәмсi қыз – перi қыздың паһлуаны Алып кеттi ұшырып Жаһаншаны. Бiр уақыт Шәмсi бану маған айтты: – Көзiңдi ашып қара дүниенi. Көзiңдi ашып дүниенi көршi, – дейдi, Қарап маған хабарың бершi, – дейдi. Дүниедегi шаһардың баршалары, Көрiне ме шаһарың, бiлшi, – дейдi. Қыз айтқан соң көзiмдi ашып алып, Жер жүзiне қарадым көзiм салып. Жер жүзi толған шаһар арасында Қабылдың шаһарларын бiлдiм танып. – Әй, Шәмсi, бiлейiн десең әгар, – дедiм, Мен айтай[ын] саған, шын хабар, – дедiм. Уәлаятым тұсына келiппiз ғой, Қабыл-дүр сол көрiнген шаһар, – дедiм. «Көзiң жұм» дейдi тағы Шәмсi бану, Тиыш болды төменге қарай бару. Ол көрiнген шаһарың Қабыл болса, Бiзге керек сол жаққа ыңғайлану. «Жұм» деген соң тағы да жұмдым көздi, Мен айтпаймын, Балқия, бекер сөздi. Бiр уақытта «көзiңдi аш» деген соң, Көз ашып жерде көрдiм өзiмiздi. Шәмсi бану төменге қарай ұшты, Түс болғанда бiр жерге келiп түстi. Шаһарға жақынырақ бiр орынға Келтiрiп түсiрiптi мен байғұсты. Неше күндер аспанда ұшып жүрдiк, Шүкiр Хаққа, жер жүзiн ендi көрдiк. Ол күн болды күн ыстық, Шәмсi қыздың Алжаймасын көлеңке қылып тұрдық. Атам ол күн шаһардан келген екен, Сол арада ау аулап жүрген екен. Сейiл қылып ау аулап жүргенiнде Бiздердiң қарамызды көрген екен. Ол күн атам далада көп жүрiптi, Жүре-жүре бiздерге жақын жеттi. – Анау қара көрiнген не нәрсе? – деп, Бiлiп кел, – деп бiр құлды жiберiптi. Жiберген құл қасыма келiп қалды, Көрген соң [мен] ғарiптi танып алды. – Шаһзада, келдiң бе? – деп, аттан түсiп, Аяғымның астында домаланды. Ол құлменен сөйлесiп, амандастым, Атамыздан хал-ахуал сөз сұрастым. Құлға дедiм: – Тұрма, тез жөнел ендi, Сүйiншi көп алуға болса қастың. «Әй, падиша, сүйiншi ендi» деңiз, «Құдайым тiлеуiңдi бердi» деңiз. «Неше жылдар жоғалып ғайып болған Балаңыз есен-аман келдi» деңiз. Құл барып айтқаннан соң болыпты шат, Қуанды қисапсыз, болған зияд. Үстiндегi киiмiн, мiнген атын, Мың алтын қосып берiп, қылған азат. Атамыз берген оған бiр мың алтын, Үстiндегi киiмiн, мiнген атын. Тағы бiр уәлаятқа уәли қылып, Берген оған ол жұрттың хүкiметiн. Андан соңыра атамыз қаламызға Бiр кiсi жiберiптi анамызға. Ол шапқыншы барыпты: «сүйiншi» деп, «Жүрiңiз, – деп, – келе жатқан балаңызға». Фариад қылып келе жатыр атам маған, Мен де жүрдiм қасына оған таман. Құшақтап ол атамның қолын сүйiп, Көрiстiм жылай-жылай өзiм оған. Атам менi көргенде қалды сасып, Жылай-жылай көзiнiң жасын шашып. Қасындағы құлдарының баршалары Көрiстiлер менiммен амандасып. Жүрегiмiз тұрмады қуанбақтан, Тиылмайды жасымыз көзден аққан. Бiз мұнда у-шу болып тұрған шақта, Пайда болды бiр дауыс шаһар жақтан. Бiр күймелi пәуеске мiнiп алып, Келе жатыр анамыз ойбай салып. Менi көрiп күймеден өзiн тастап, Биһұш болып сол жерде қалды талып. Бiраздан есiн жиып көзiн ашты, «Қарағым» деп бауырына менi басты. Менiмменен көрiсiп болғаннан соң, Шәмсiнiң ахуалынан сөз сұрасты. Құданың бергенiне шүкiр еттiк, Әлхамдулилла, мұратқа бүгiн жеттiк. Анамыз күймесiне, бiздер атқа Мiнiп алып шаһарға жүрiп кеттiк. Келе жатып атам дер: – Өлмедiм мен, Неше жылдар қайғыдан күлмедiм мен. Һәр уақытта аң аулап келушi едiм, Бүгiнгiдей олжамен келмедiм мен. Елшi кеттi, әскерге күтсiн, – дейдi, Топларыны барабан соқсын, – дейдi. Бектерiне жiбердi шапқыншылар: – Әскермен алдымызға шықсын, – дейдi. Шапқыншылар шаһарға енiп кетiп, Уәзiрлерге, бектерге хабар етiп. Ту көтере көп қалың әскерменен Алдымызға уәзiрлер келдi жетiп. Шаһар халқы баршасы келдi бiзге, Көрiстiлер баршасы өзiмiзге. Қисабы жоқ қуаныш, шаттықпенен Енiп кiрдiк бiз ендi шаһарымызға. Шүкiрлiктi қылдық [бiз] ендi Хаққа, Бұрынғыдай отырдым алтын таққа. Атамыздың орнына патша болып, Әдiл хүкiм қылдым мен халайыққа. Хал-ахуалым сұраған соң атам маған, Уақиғасын Шәмсiнiң қылдым баян. Бар болған уақиғаны баян қылдым, Сондай-сондай болды деп iстер маған. – Ата, – дедiм, – көп жерге барып келдiм, Машақаттар көп көрiп арып келдiм. Изнiңiзбенен некаһ болайын деп, Қасыңызға Шәмсiнi алып келдiм. – Дүниеде мехнаттар көрген болсаң, Қабыл етiп Шәмсiнi келген болсаң, Тойлар қылып екеуiң қосайын мен, Ашық болып Шәмсiге жүрген болсаң. Мехнатқа көп салып өзiңiздi, Iздеп, тауып алыпсыз Шәмсi қызды. Анда тағы қосылмай, осы жерге Келiпсiң ғой есiңе алып бiздi. Сендердiң тiлеуiңдi мен тiлейiн, Бұ турада бiр жақсы ой қылайын. Бар керек-жарағыңды даяр қылып, Жұртты жиып бiр жақсы той қылайын. Гүл шарбағы бар едi атамыздың, Сол бағының iшiнде жүрiп кездiм. Сол бақта бiр сарай салғызам деп, Балташының бәрiн де келтiргiздiм. Ол бақтың iшiнде ағаш еккен, Ағаштарда һәр түрлi жемiс бiткен. Шаһар iшiнде балташы неше болса, Шақырған соң баршасы келiп жеткен. Атамыз ұсталарға: – Келiң, – дейдi, Бұ бақта бiр сарай қылың, – дейдi. Той өткен соң Жаһанша баламменен Бұ сарайда болады келiн, – дейдi. Ұсталарға мен айттым: – Ағаларым, Бұ сарайдың төбесiн биiк салың. Ортасында бiр құжыра қылыңыздар, Мәрмәр тастан қопарып қылып қалың. Мәрмәр тасты қалың қылып жапқыздым мен, Ортасынан бiр жерiн ойғыздым мен. Тасты ойып, iшiне темiр сандық Берiк қылып қаққызып қойғыздым мен. Қалың тастың ортасын ойып алып, Тас iшiнде ол сандық бекулi қылып, Ол сандықтың iшiне түйiп-орап, Шәмсi қыздың көйлегiн қойдым салып. Өз ойымда, Шәмсi мұны қарар дедiм, Қараса мұны қайран қалар дедiм. Қалың тастан қопарып, бұ сандықтан Ендi боқты-көйлегiн алар дедiм. Қырық күн ол сарайда тойлар қылып, Үлкен-кiшi жиылып бәрi келiп. Некаһ кешi болғанда ол сарайға Келтiрдiлер Шәмсiнi киiндiрiп. Түрлi киiмдер Шәмсiге киiндiрген, Некаһ кешi сарайға алып келген. Ол сарайға кiрген соң, Шәмсi бану Иiскеп жүрiп, көйлектiң иiсiн бiлген. Ол келгенде мен анда тұрып едiм, Сарайға енгiзгенiн көрiп едiм. Тысқар[ы] шығып тарқаған қонақтарды Аттандырып, жөнелтiп жүрiп едiм. Бұ секiлдi болар ма ғапыл болу, Пұрсат тапқан ол уақыт Шәмсi бану. Тас-талқан қып тастарын қопарған ол, Қарсы тұрып қылмайды һешкiм қару. Ол тастарды қопарып, ашуланып, Сандықты һәм қиратып, қолын салып, Сындырған соң сандықты қиратып [ол], Көйлегiнi үстiне киген алып. Атқа мiндi баршасы уәзiрлердiң, Мен оларды жөнелтiп тыста жүрдiм. Қонақтардың бәрiн де аттандырып, Шәмсiнiң сарайына енiп кiрдiм. Енiп кiрсем, Шәмсi жоқ ол сарайда, Iздеп жүрдiм «япырым-ай, Шәмсi қайда?» Жан-жағымнан iзденiп жүргенiмде, Жоғарыдан бiр дауыс болды пайда. Шәмсi қыздың дауысын бiлдiм танып, – Шаһым, – дейдi, – бiр қара маған бағып. Кетуге даярланып отыр екен, Көйлегiнi үстiне киiп алып. – Шәмсi, – дедiм, – рақым қыл мен ғарiпке, Ғарiбiңдi жылатып тастап кетпе. Неше жыл мехнат шектiм сенiң үшiн, Фирақтың отыменен һәлак етпе. – Шаһым, – дейдi, – әуелде қосылмадың, Марғышаһтың сөзiнi сөз қылмадың. «Атамыздан рұқсат болған жоқ», – деп, Менiменен халуатта сен болмадың. Рұқсат бердi атаңыз бүгiн саған, Менiм де ғой атам бар есен-аман. Сiз – еркексiз, рұқсатсыз болмағанда, Рұқсат сұрау бек лазым болды маған. Ойламадым бұ жерге келермiн деп, Көйлегiмдi үстiме киермiн деп. Рұқсат алып атамнан шыққаным жоқ, Бұ сапарда бiр байға тиермiн деп. Дүниеде сенiң жүрiп көргенiң көп, Рұқсат сұрап атаңа келген[iң] құп. Мен де бiр перi шаһының қызы едiм, Менiм де һеш өзiмде билiгiм жоқ. Мен кеттi деп, әлi сен безбе, – дейдi, Аман бол, күдерiңдi үзбе, – дейдi. Ендi сiздiң көңiлiңiз бiзде болса, Гауһарникин шаһарынан iзде, – дейдi. Әгар болса пейлiңiз бiзде сiздiң, Гауһарникин аты-дүр шаһарымыздың. Соны тапсаң, бiздердi табарсың сен, Атамыз ғой падиша анда бiздiң. Сөздерiне Шәмсiнiң құлақ салдым, Көздерiме өзiмнiң бұлақ салдым. «Хош-аман бол» деп, ол ұшып кеттi, Биһұш болып сол жерде құлап қалдым. Биһұш болып сарайда жалғыз қалып, «Аһ» деп әйлап жығылып қалдым талып. Даусымды есiтiп хадимдерi, Атамызға хабарды берген барып. Атам келген сарайға қадам басып, Шәмсi бану сарайдан кеткен қашып. Биһұш болып жатқаным көргеннен соң, Атам ғарiп қалыпты жаман сасып. Атам байғұс бауырына менi басып, Гүл суды жүзiме менiң шашып, Гүл суларын бетiме сепкеннен соң, Есiм жиып тұрыппын көзiмдi ашып. Көзiмдi ашсам, қасымда атам-анам, Қайран болып екеуi отыр маған. Сұрайдылар: – Шәмсiмiз қайда кеттi, Не уақиға болды, – деп, – бүгiн саған? – Сұрасаңыз, айтайын сiзге гәптi, Шәмсi киiп көйлегiн қашып кеттi. Оттай күйiп жүрегiм қастарында, Зарлық бiрлән оқыдым бұ бәйiттi. Бәйiт: Қай етейiн, кеттi қолымнан Нигарым хайф-хайф, Ермедiм уәсiлiне аның, Кеттi жарым, хайф-хайф. Барша ғұмырым сарып еттiм, Көргенiмде мен оны, Шықты алдымнан нагаһан, Ол нигарым, хайф-хайф. Бұ күннен соң һәм жолығып, Көрем бе жүзiн оның, Әгар көрмесем жаһанда, Нала халiм, хайф-хайф. Үшбу елде мен өзiм Бiл, һәлак етсем керек, Ашықтықтың майданында Басыма топ атсам керек. Адамзат болар пәни, Шықса тәнiнен жаны, Ендi кезiп дүниенi, Жан шүкiр бақсам керек. Жарымнан айырылып құр, Бола алмаспын дүниеде, Iздеп оны Гауһарникин Шаһарына кетсем керек. Шәмсi менiң түбiме жеттi, – дедiм, Есiм-ақылым қалмады, кеттi, – дедiм. Перiлердiң тұратын мақамдары Гауһарникин шаһарына кеттi, – дедiм. Сабырға тағатым жоқ, төзбеймiн мен, Кеттi деп ол Шәмсiден безбеймiн мен. Гауһарникин шаһары қайда екен, Қаңғырып кетiп, оны iздеймiн мен. Естiген соң бұ сөздi олар менден, Бастарына бұ дүние болды зындан. Сабыр қыл деп екеуi жыладылар, Селдей қылып жас төгiп көздерiнден. Насихат қылды атам маған бағып: – Тұрма, балам, бұ iске қайғыланып. Гауһарникин шаһарының хабарын Алармыз һәр тарапқа сұрау салып. Һәр тарапқа сұрау салармын мен, Ол шаһардың хабарын табармын мен. Тәжiм-тағым жолына пида болсын, Құдай бұйырса, ол қызды алармын мен. Андан соң атам шақырып уәзiрлерiн, Хабар сұрап, жиғызып адамдарын, Дүние кезген адамдар қайда болса, Келтiрiптi шақырып оның бәрiн. Атам дер халайыққа: – Жүрген бар ма, Жақсы менен жаманды көрген бар ма? Дүниеде Гауһарникин шаһарыны Көрiп, яки есiтiп бiлген бар ма? Оны бiлген болмады уәзiрлерден, Бiле алмады жаһанды кезгендерден. Жиылған жұрт iшiнде һеш болмады, Ол шаһарды бiлдiм деп хабар берген. Атам ендi: – Уәзiрлер, қараң, – дедi, Бiр шара қылыңыздар маған, – дедi. Бiр амал тауып тоқтау қылмасаңыз, Кетедi ғой қолымнан балам, – дедi. Ақылдасып олар дер: – Шаһым, сiзге, Жаһаншаға айтайық көнсе сөзге. Төрт тараптан дүниенi қыдыртайық, Бiр жыл тамам кеңдiктi берсiн бiзге. Өткiр, жүйрiк адамдар мiнсiн атқа, Жiберейiк хат жазып түрлi жаққа. Барша жұртқа пүбликтер салайық бiз, Гауһарникин шаһарын сұрамаққа. Бұ кеңестi балаңа бiлдiрейiк, Көңiлдерiн қуантып күлдiрейiк. Көңiлi соған уанып тұрсын үшiн, Алдына гөзәл қыздар келтiрейiк. Қыздар андан һеш бөлек болмасыңлар, Жаһаншаның қасында ойнасынлар. Түрлi-түрлi қызықтар қылып оған, Ойнатсындар, еркiне қоймасынлар. Гөзәл қызды көрген соң, көз салар ол, Көңiлдерi ашылып қуанар ол. Бiз болармыз һәрдайым iздетуде, Жылға шейiн соларға уанар ол. Пүбликтi барша жұртқа жүрiп салсақ, Гауһарникин шаһарынан хабар алсақ, Ғұмырымыздың баршасын сарып қылып, Лазым болар бiздерге сонда барсақ. Хабар тауып ол шаһарға барайық бiз, Құдай бұйырса, ол қызды алайық бiз. Тауып алып о қызды Жаһаншаға, Қосып алып, сауапқа қалайық бiз. Жылға шақты ол шаһар бiлiнбесе, Шәмсi қыз қолымызға iлiнбесе, Ол қыздарға көңiлi ауар оның, Шәмсi бану көзiне көрiнбесе. Шәмсi барда ол қыздар тең болмаслар, Шәмсi жоқта Шәмсiден кем болмаслар. Көркемдiкте Шәмсiдей болмаса да, Адам қызы боларлар, жын болмаслар. Қыздар болсын жүздерi алма-шекер, Жылға шақты олармен қызық етер. Ашық болып оларға ауысқан соң, Көңiлiнен Шәмсiнiң ойы кетер. Мақұл көрiп сөздерiн атам ендi, Уәзiрлермен қасыма кiрiп келдi. «Жылға шақты сабыр қыл, Жаһанша», – деп, Баршалары насихат маған қылды. Насихаттап барлығы отырдылар, Кеңестерiн қасымда бiтiрдiлер. Кәнизактан бек гөзәл көркемдерден Қырық қызды қасыма келтiрдiлер. Келтiрдiлер тағы да екi жүздi, Бәкiрадан әдемi гөзәл қызды. Киiндiрiп баршасын ол қыздардың, Арасында қойдылар өзiмiздi. Жан-жағымда һәр түрлi жиылған қыз, Қисса оқып сөйледi һәр түрлi сөз. Балқия, көрсең қайран болар едiң, Солардың арасында отырдық бiз. Сырнай тартып кейбiрi ән салады, Естiгендер даусына таңғалады. Түрлi қызық тамаша ойын қылып, Нұр балқып жан-жағымнан айналады. Бұ қыздарды көздерiм көрдi менiм, Дауысы құлағыма кiрдi менiм. Сонда да һеш iлтипат қылғаным жоқ, Шәмсi бану көңiлiмде тұрды менiм. Атам-анам қасыма келiп жүрдi, Менiм халiм-ахуалым бiлiп жүрдi. Көңiлi ауып қыздарға қарай ма деп, Менi сынап, байқап ол көрiп жүрдi. Келетiн атам бiр күн келе алмады, Менiм халiм-ахуалым бiле алмады. Екi күн һәм үш күндей өтiп кеттi, Маған келiп жүзiмдi көре алмады. Анамызға келген соң: – Анам, – дедiм, Атам бар ма дүниеде аман, – дедiм. Үш күн болды атамды көргенiм жоқ, Не себептен келмейдi маған? – дедiм. – Атаңның келмегенiн, балам, – дедi, Сұраған соң айтайын саған, – дедi. Үш күн болды аттанып жауға кеттi, Үш жүз мың әскерменен тамам, – дедi. Келген жау – Ғиқал деген һүндi ханы, Әй, Балқия, айтайын тағы да оны. Атам оның әкесiн өлтiрiптi, Сол себептен екен ол қас дұшпаны. Атасыны өлтiрiп алған екен, Басына көп бүлiктер салған екен. Атасын өлтiргенде Ғиқал һүндi Жас қана бала болып қалған екен. Ғиқал бала өсiп ол бойға жеткен, Естiген атасына болған гәптен. Андан соңыра Ғиқалды жұрты сайлап, Атасының орнына патша еткен. Патша болып ол тақытқа мiнген екен, Атам кегi көңiлiнде жүрген екен. Соғысып атам қанын аламын деп, Қисапсыз әскерменен келген екен. Сол бiр хабар атама жеттi ендi, Көңiлдерiн паришан еттi ендi. Үш жүз мың тамам әскер жиып алып, Алдына қарсы жүрiп кеткен ендi. Атамыз жүрiп жауға жөнелiптi, Қыздарменен қалдырып мен ғарiптi. Қапаланып, қыздардан көңiлi бөлiнiп, Әуере болмасын деп бiлдiрмептi. Естiген соң бұ сөздi: – Анам, – дедiм, Атамыз ғой қылыпты жаман, – дедiм. Бiр жүрiп мен де жауға кетер едiм, Бiлдiрмей неге кеттi маған? – дедiм. Бiлдiрмейiн кетiптi атам, – дедiм, Қылыпты ғой бұ iстi қата, – дедiм. Атам кетiп мен шыдап тұра алмаспын, Берiңiз маған жақсы бата, – дедiм. Анам маған жалбарып: – Барма, – дейдi, Басыңа бекер қайғы салма, – дейдi. Желiгiп жалғыз жауға барамын деп, Қыздардың қызығынан қалма, – дейдi. Атаң кеттi ол жауға, балам, – дейдi, Үш жүз мың әскерменен тамам, – дейдi. Ендi, балам, атаңа насрат берсiн, Хақ Тағала сақтасын аман, – дейдi. Қанша жалынып-жалбарып ғарiп ана, Тоқтатуға қылмады һешбiр шара. Балқия, мен секiлдi әуара жан, Болар ма екен һешбiр жан ғаламара. Шәмсi қызды көңiлге саламын деп, Айтпадым iздеп кетiп қаламын деп. Екi жүз атты жолдас қасыма алдым, Сылтау қылдым атама барамын деп. Анама бiлдiрмедiм жөнiмiздi, Шәмсiнi iздейтұғын жолымызды. Атама барамын деп сылтау қылдым, Құдайым өзi кешсiн мұнымызды. Жәрдемге барамыз деп жауға қарай, Түнi-күнi жүрдiк бiз аялдамай. Атамызға бiр күндiк жол қалғанда, Шаршап қалдық ұйқыдан жүре алмай. Ұйықтамаған себептен арып-талдық, Ұйықтаймыз деп шөл жерде қонып қалдық. Аттан түсiп бастанып бiздер ендi, Баршамыз бiраз дамыл қылып алдық. Мен де жатып аз ғана дамыл еттiм, Жолдастар ұйқтасын деп [бiраз] күттiм. Олардың бәрi ұйықтап қалғаннан соң, Атқа мiнiп тез ендi жүрiп кеттiм. Таң атқан соң олардың бәрi оянған, Қарасалар, Жаһанша кетiп қалған. «Жасырынып шаһзада кетiптi» деп, Атамызға шапқыншы хабар салған. «Кеттi» деп атамызға хабар жеткен, Естiген соң зар қылып налыс еткен. Дұшпаны Ғиқал һүндi ханыменен Атамның ұрысатын ойы кеткен. Атам ендi менiм үшiн қайғыланып, Жау қайғысы көңiлден кетiп қалып. «Мен ендi кетемiн» деп хабар берген, Уәзiрдi қасына шақырып алып. Атам шақырып: – Әй, жұртым, елiм, – дептi, Уәзiрлер, маған кеңес берiң, – дептi. Шара жоқ, ендi жүрiп кетемiн мен, Атымды келтiрiңiз менiм, – дептi. Уәзiрлерi баршасы: – Кетпе, – дептi, Кеткенiңiз келмейдi iске, – дептi. Ел-жұртыңды дұшпанның қолдарында Қойып кетiп, құр һәлак етпе, – дептi. Осы келген дұшпаның һүндi ханы, Бек оңай көрмегейсiз, шаһым, оны. Әуел оны соғысып қайтарыңыз, Құдайға тапсырыңыз Жаһаншаны. Бiр Құдайға тапсырып тұрайық бiз, Қазiр бұ күн майданды құрайық бiз. Шаһзаданы соңындан iздеймiз ғой, Бұрын бұны қиратып, қырайық бiз. Уәзiрлерi: – Әй, шаһым, аман, – дептi, Бұ дұшпаның өзi бiр жаман, – дептi. Әгар қойып бұ жауды тастап кетсең, Қорықты деп айтарлар саған, – дептi. Бұ дұшпан түбiмiзге жетер, – дептi, Әлбетте, жұртты хараб етер, – дептi. Аһл-айлат баршасы тұтқын болып, Уәлаят қолымыздан кетер, – дептi. Тапсырыңыз Құдайға Жаһаншаны, Тапсырып едiңiз ғой бұрын оны. Тағы сондай Құдайға тапсырыңыз, Қайда болса бiр Құдай сақтар оны. Бұдан бұрын Жаһанша шығып кеттi, Бұ дүниеде көп көрдi ғарiптiктi. Неше заман өткен соң, Хақ Тағала Келтiрiп қолыңызға тәслим еттi. Зағиф болар ол әскер жоқ-дүр ханы, Құдайға тапсырыңыз Жаһаншаны. Құдай бұйырса, осы жау тарқаған соң, Қайда болса табармыз, iздеп оны. Бұ сөздi естiген соң атам тұрған, Әскерiн жамиғ қылып майдан құрған. Соғыс қылып Ғиқалдың әскерлерiн Қалдырмаған, қиратып бәрiн қырған. Әскер бәрi сиынып жалғыз Хаққа, Қиямет күнiн салған кәпiр жанға. Әскерiн тас-талқан қылғаннан соң, Қайтып келiп отырған алтын таққа. Таққа шығып атамыз бұйырыпты, Iздегелi төрт жаққа жiберiптi. Гауһарникин – ол менiң iздегенiм, Олардың iздегенi – мен ғарiп-тi. Әй, жамағат, бұ сөздi тыңдаңыз сiз, Мағынасын жақсылап аңлаңыз сiз. Жаһанша Балқияға айтып отыр, Аңламай, қапыл болып қалмаңыз сiз. Бұ сөздi Балқия мен Жаһаншадан Айтып отыр Жамсыбқа Шаһимаран. Ортада сөздi бөлiп Фахредин Аңласын деп айтады жүмлә жаран. Тағы көшiп бұ сөзден кетейiн мен, Бастапқы сөзiмiзге қайтайын мен. Жаһанша жалғыз жүрiп кеткенден соң, Қайсы жаққа барғанын айтайын мен. Мұндан соң Жаһаншаның бiлгендерiн, Мехнат шегiп дүниеде жүргендерiн. Жолдастардан бөлiнiп кеткеннен соң, Айтады Балқияға көргендерiн. Әй, Балқия, мен ол күн кеттiм, – дейдi, Құдайға көп зарлық еттiм, – дейдi. Атқа мiнiп алып неше күндер, Жүре-жүре бiр шаһарға жеттiм ендi. Жақын келдiм, жолықты маған бiр ер, Сұрадым мен: – Бұ шаһардан сен хабар бер. Сұраған соң ол кiсi хабар бердi: – Бұ шаһарды Бағдаттың шаһары дер. Ол шаһардың iшiне кiрдiм ендi, Дүкендер арасында жүрдiм ендi. Базарда саудагердiң баршасындан Гауһарникин шаһарын сұрдым ендi. Он жетi күн шаһарда тұрып қалдым, Аралап барша жерiн көрiп алдым. – Гауһарникин шаһарын бiлетұрған Адам бар ма мұнда? – деп сұрау салдым. Көрдiм мен бұ шаһарда көп халықты, Гауһарникин шаһарын бiлген жоқ-ты. Күндерде бiр күн ендi саудагерден Мысыр жаққа бiрқатар керуен шықты. Он жетi күн шаһарда тамам тұрдым, Андан соңыра керуенмен мен де жүрдiм. Неше күннен соң ендi керуенменен Мысырдың шаһарына барып кiрдiм. Кiргеннен соң Мысырға сол заманда Гауһарникин шаһарын сұрдым анда. «Ғажап-ау, сондай шаһар бар ма екен?» – деп, Естiген соң баршасы қалды таңға. – Мұндай шаһар бар болса әгар, – дейдi, Айтар едiк бiз саған хабар, – дейдi. Бұ есiмдi һеш шаһар естiмедiк, Болар ма екен ол атты шаһар, – дейдi. Андан Хижаз жерiне жүрiп кеттiм, Меккенiң шаһарына барып жеттiм. Ол шаһарда жиылған һәр тараптан Қажылардан сұрауға қиял еттiм. Ол шаһарда жиылған адамдардан Бiр-бiр қылып бәрiнен сұрадым мен: – Бiлемiсiз бiр шаһар дүниеде, Аты-дүр ол шаһардың Гауһарникин. Онда да һеш болмады бiлген адам, Айтпадылар бiр хабар һешкiм маған. Қайран болып шаһарда жүрдiм ендi, Қайтемiн деп ендi ойлап һаман. Уа, дариға, дәл осы заман, – дедiм, Әгар болса Марғышаһ аман, – дедiм. Гауһарникин шаһарыны бiлер ме едi, Айтар ма едi бiр хабар маған, – дедiм. Әгар сұрасам тағы да андан, – дедiм, Болар ма едi дертiме дәрмен, – дедiм. Жолығып оған тағы сұрасам мен, Қалмас едi һеш менде арман, – дедiм. Бар болса Марғышаһы бұ жаһанда, Бармайынша шарам жоқ менiм анда. Дейүп алып сол уақыт қажылармен Жүрiп кеттiм Йеменге сол сағатта. Қажылармен Йеменге бардым ендi, Анда тағы сұраулар салдым ендi. Ол шаһарда тағы да жан бiлмедi, Анда тұрып бiр заман қалдым ендi. Неше күндер мен күтiп тұрдым анда, Керуен кетер екен деп қай заманда. Күндерде бiр күн ендi көп керуен, Шығатұғын күн болған Наһруанға. Жолдас болып мен ендi керуенге, «Иә, Құдай» деп жөнелдiм Наһруанға. Керуенменен екi жыл жүрiп бардым, Мехнатты көрсетiп ғазиз жанға. Екi жылдай бiлмедiм жанның қадiрiн, Татқыздым мен жаз бенен қыстың заһарын. Анда барып жеткен соң, адамдардан Сұрадым мен ол Гауһарникин шаһарын. Менi сөзiм есiтiп бiлдi олар, Мен ғарiптi келеке қылды олар. – Гауһарникин дегенiң немене? – деп, Естiген соң баршасы күлдi олар. – Иә, мүсәпiр, сөзiңiз ептi, – дейдi, Естiмедiк мұндайын гәптi, – дейдi. Гауһарникин есiмдi шаһар бар деп, Естiмедiк, көрмедiк тiптi, – дейдi. Тағы да мен ол шаһарда тұрдым қалып, Кезiп жүрдiм базарға һәр күн барып. Бiр күн базар iшiнде бiр мiнадi Нида қылар, мен тұрдым көзiм салып. Жамағат, бiлiңiздер бұ шаһарды, Бұ шаһарға Жаһанша келiп ердi. Бiр қожаға жалданып бұ шаһарда, Бiр жылқының қарнына кiрiп ердi. Мiнадi нида қылар айқай салып: – Жамағат, тыңдаңыз, – дер, – тiлге инанып. Бiр сағат жұмыс қылар адам бар ма, Мың алтынды қожадан санап алып? Мiнадiге: – Бек ғажап сөзiң, – дедiм, Сөзiңiздiң мәнiсiн үзiң, – дедiм. Мың алтынды берсеңiз, ол жұмысты Не болса да қылайын өзiм, – дедiм. Сөздерiме мiнадi құлақ салды, «Айда, жүр» деп қолымнан ұстап алды. «Апарайын қожаға, жалдансаң», – деп, Қожа Фәрзәнт қасына алып барды. Ол қожаға мiнадi барып дейдi: – Сөзiн бұзып кетпесе ауып, – дейдi, Мың алтындық жұмысты қылатұғын Бiр адам алып келдiм тауып, – дейдi. Мiнадi «жүр» деген соң жүрдiм ендi, Ол қожаның қасына келдiм ендi. Қожа Фәрзәнт ол менi таныған жоқ, Мен оны көрiп танып бiлдiм ендi. Алдыма қарсы шықты амандасып, Сарайға енгiздi [ол] есiк ашып. – Қонағым, жақсы келдiң, қош келдiң, – деп, Менiмменен отырды сөз сөйлесiп. – Әй, қонағым, сөзiм сол сiзге, – дейдi, Көңiлiңiздi қылмаңыз өзге, – дейдi. Жұмыс болса таңертең қыласың ғой, Бұ кешеде қонақсың бiзге, – дейдi. Қожа менi бек қатты құрмет қылды, Бiр қыз келiп қойныма кiрiп келдi. Көркемдiгi ол бiзге келген қыздың Он төртiншi күн туған ай секiлдi. Бiрақ ендi ол бiзге жарамайды, Күндi көрген, не қылсын туған айды. Оның үшiн артықты көрген адам Кiмдi көрсе көңiлiне ұнамайды. Бөлiнбедi бұ қызға көңiл бiздiң, Шәмсi бану көңiлде өзiмiздiң. Осы қыздың жүздерi ай болса да, Күн едi ғой жүздерi Шәмсi қыздың. Бұ жаһанда әдемi қыздар бек көп, Осы қызды көрсеңiз бегiрек құп. Шәмсi ашық болған соң көңлiмiзде, Бұ қызға һеш iлтипат қылғаным жоқ. Таң атқан соң тағы да қыз бен бiздi, Моншаға жiбердiлер екеумiздi. Барсам да қызға жақын жоламадым, Көңiлiмде тұттым һаман Шәмсi қызды. Моншадан шыққаннан соң тағам келдi, Қолымызға санап мың алтын бердi. Ас жеген соң аттарға мiнiп алып, Манағы Жауһар тауға қарай жүрдi. Қожа Фәрзәнт ойлады жаман ойды, Тауға жеткеш аттардың бiрiн сойды. «Қылатұғын жұмысың осы» дейүп, Ат қарнының iшiне салып қойды. Менi салып қарынға, сөйлер сөздi: – Көрiң, – деп, – мың алтындық iсiңiздi, Мұнда жатып бұ кеше түс көрерсiң, Ертең тұрып сөйлерсiң түсiңiздi. Жаманды ки үстiңе, жақсыны шеш, Бұ қарында жалғызың қонарсың кеш. Жақсыларың қан-сөлге былғанбасын, Алтының жоғалмасын, қорықпа һеш. – Киiмiм мен аламын алтындарым Өзiмменен, қалдырмай оның бәрiн. Қан былғаса сiздiкiн былғамайды, Былғайды ғой өзiмдi осы қарын. «Тәуекел» деп қарынға өзiм салдым, Киiмдерiм, алтыным бәрiн алдым. Амалдарың сендердiң бiлемiн деп, Ол қарынның iшiнде жатып қалдым. Бұ iстердiң баршасы, Балқияжан, Тағдырменен болған-дүр бiр Құдадан. Ол қарынды бекiтiп тiгiп тастап, Өздерi қарап тұрды анадайдан. Қара құстар жиылып келiп түстi, Ол қарынды көтерiп алып ұшты. Алып ұшып ол құстар қарынменен, Тау басына қойдылар мен байғұсты. Ол қияның басына түстi құстар, Шоқып-шоқып қарынды тестi құстар. Бас көтерiп қарыннан шығып едiм, Менi көрiп баршасы ұшты құстар. Қарадым төмен таман көзiм салып, Қожа Фәрзәнт тұр екен маған бағып. Маған айтұр: – Жауһар тас бек көп анда, Лақтырып тастай бер маған алып. – Қожа, – дедiм, – тұра тұр сабыр етiп, Ғажап түстер көрдiм мен мұнда жатып. Айтқаннан соң түсiмдi, жауһар тасын Лақтырып тастаймын саған атып. Менi жалдап түсiмде алыпсың сен, Осындайын қарынға салыпсың сен. Осы тауға шығарып әуара қып, Тастап менi тез кетiп қалыпсың сен. Түсiмде мың алтынға жалдапсың сен, Алып қалып алтынды алдапсың сен. Жауһарды алғандан соң, осы таудан Енгiзiп пақырыңды алмапсың сен. Түсiмiзде қарынға салдырдың сен, Құстарға көтергiзiп алдырдың сен. Жауһарды һәм алтынды бәрiн алып, Менi тастап бұ тауда қалдырдың сен. Түсiмiзде бұ тауға келiппiн мен, Бұ қарынның iшiне кiрiппiн мен. «Жарымын бөлiп берем» деген сөзге Инанып жауһар терiп берiппiн мен. Қызметiмдi мен сiзге бiлдiрiппiн, Төмен тастап жауһарды ендiрiппiн. Кетiп бара жатқан соң менi тастап, «Қожеке, ал-сәна» деп телмiрiппiн. Түсiмiзде сондай қып алдадыңыз, Тау басынан ендiрiп алмадыңыз. «Қожекем» деп жалынып-жалбарсам да, Iлтипат көзiңiздi салмадыңыз. Тамам қылып сөйледiм түсiмiздi, Жаңада жиып алдым есiмiздi. Бұ қарынның iшiнде көрген түсiм, Бiлдiрдi бiзге қылған iсiңiздi. Таныдым сенi көрген заман, – дедiм, Танымадың сен менi, жаман, – дедiм. Танымасаң, қожеке, ендi таны, Мен боламын Жаһанша ағаң, – дедiм. Осы менiм, қожеке, көрген түсiм, Қалдырмай ақымызды сен берерсiң. Жарым көлiк жауһар мен мың алтынды Берген соң, түсiрермiн жауһар тасты. Жауабында ол қожа бiзге дедi: – Сөзiңiзде бөтен жоқ өзге, – дедi. Осы көрген түсiңiз сiздiң рас-ты, Не болса да қателiк бiзде, – дедi. Әлi де болса сен бiзден безбе, – дедi, Ендiрiңiз жауһарды бiзге, – дедi. Алдыңғысын, соңғысын ақыңыздың Қалдырмайын берермiн сiзге, – дедi. – Қожа, – дедiм, – немене бiзге дедiң, Ендi бiзге сөйлеме бекер, – дедiм. Алтын-жауһар һеш маған дәркәр емес, Жалынышым жоқ ендi сiзге менiм. Нәпсiге сен көңiлiңдi бердiң, – дедiм, Бiр себеппен бұ жерге келдiм, – дедiм. Керегiң жоқ һеш сенiң, осы таудан Енетұрған орынды бiлдiм, – дедiм. Бұ дүниеде мал емес көздегенiм, Шәмсi қыздың ашығы-дүр көздегенiм. Перi шаһының қызы-дүр Шәмсi бану, Болады сол қыз менiң iздегенiм. Мұндан соңыра ол қожа жалбарды көп: – Жаһанша, берi қарай жауһарды төк, Қанша-кәм ол зары қылып жалынса да, Сөзiне һеш iлтипат қылғаным жоқ. Қиялап тау үстiнде жүрдiм ендi, Түсетұрған жерiме келдiм ендi. Бұрынғыдай машақат-азаппенен, Сырғанап төмен қарай ендiм ендi. Тәуекелдi Құдайға кәмiл еттiм, Тоқтамадым, тағы да жүрiп кеттiм. Бағанағы құстардың падишаһы Марғышаһтың қасына барып жеттiм. Марғышаһы менi көрiп: – Балам, – дедi, Жүрдiңiз бе, бек есен-аман, – дедi. Сапар шығып тағы да келiпсiң ғой, Бiр уақиға болған шығар саған, – дедi. Әй, балам, жұртыңызды көрдiңiз бе, Ата-ененiң ахуалын бiлдiңiз бе? Пiшiнiң келiспейдi, әлде, балам, Қашырып келдiңiз бе Шәмсi қызды. – Әй, ата, Шәмсi қолдан кеттi, – дедiм, Опасы жоқ екен ғой тiптi, – дедiм. Адамға үйлеспеген жынысы бөлек, Перiзат перiлiгiн еттi, – дедiм. Оны iздеп келемiн сапар шегiп, Кеше-күндiз машақат, қайғы жеп. Бастан өткен уақиғам бәрiн айтып, Жыладым Марғышаһтың қолын сүйiп. Марғышаһ қапа болып: – Балам, – дедi, Қылыпсың ғой өзiңдi жаман, – дедi. «Көйлегiн һеш қасыңнан айырма» деп, Айтып едiм ғой, балам, саған, – дедi. Перi деген болады мықтырағы Жаратылған мақұлықтың дүниедегi. «Қиратып, тас-талқан қып алар, – дедiм, Қойған жерiң тас-темiр болса дағы». – Өттi ғой бiр қателiк бiзден, – дедiм, Әлде болса үмiтiм үзбен, – дедiм. Бiр Құдайдан ғинаят, тағы сiзден, Не болса да болады сiзден, – дедiм. – Атаң, балам, оларды көргенi жоқ, Қай жерде жүргендерiн бiлгенi жоқ. Сол уақыт өзiң кеткен күннен берi Олар қайтып бұ жерге келгенi жоқ. Мен не дәрмен қылайын ендi саған, Мағлұм емес олардың жерi маған. Олардың тұратұрған шаһарларын Бiле алмайды бұ жерде һешбiр адам. – Атам, – дедiм, – қыз кетер күн бiзге дедi: «Менен, сiрә, күдерiң үзбе», – дедi. «Әгар ендi мен саған керек болсам, Гауһарникин шаһарынан iзде», – дедi. – Айтыпты ғой ол сырын саған, – дедi, Табарсың Құдай қылса аман, – дедi. Гауһарникин есiмдi шаһар бар деп, Естiмедiм мен өзiм, балам, – дедi. Мiне, балам, жыл басы болар, – дедi, Құстың бәрi жиылып келер, – дедi. Соған шейiн сабыр қылып отыра тұр, Сұрайық, бiлсе солар бiлер, – дедi. Бiр уақыт жылдың басы келiп қалды, Құстың бәрi жиылып, толып қалды. «Гауһарникин шаһарын бiлмеймiз» деп, Барша құстар һәм қайран болып қалды. Марғышаһқа мен қарап «ата» дедiм, Жалбарып, алып оның қолын сүйдiм. – Ендi маған қылатын шара бар ма? Болмаса хал-жайым кеттi менiм. Менi аяп Марғышаһ: – Балам, – дедi, Тағы бiр сөз айтайын саған, – дедi. Бiз өзiмiз боламыз үш ағайын, Шаһбазшаһы ортаншы ағам, – дедi. Үшеумiз де құстарға халифамыз, Ең кiшiсi олардың бiз боламыз. Менен де ол Шаһбаздың құстары көп, Керек қой ендi анда барсаңыз сiз. Тайрулмәлiк ең үлкен ағам, – дедi, Бәрiн де бiлдiрейiн саған, – дедi. Ортаншы ағамыз ол Шаһбаз деген, Алты айлық жол мұндан, балам, – дедi. Сенi бiр үлкен құсқа мiндiрермiн, Бiр хат жазып Шаһбазға көндiрермiн. Гауһарникин шаһарынан хабар тауып, Шайад сенiң көңiлiңдi тындырармын. Шаһбаз деген ағам да сенi бiлсiн, О дағы құстарынан хабар сұрсын. Көп құстардың iшiнде кәрi құстар Бiлгендерi бар болса хабар берсiн. Қолға бердi сәлем хат қағаздарды, Үлкен құсқа мiнгiзiп қоя бердi. Ұшып ол алты айлық тамам жолды, Алты күннiң iшiнде жетiп келдi. Алты күн деген шақта, Балқиям-ау, Алдымызда көрiндi бiр үлкен тау. Ол таудың етегiнде бiр ақ нәрсе, Биiктiгi көрiндi тауға тақау. Ол көрiнген ақ құбба үлкен өзi, Жарқырайды онымен таудың жүзi. Шағылдырып көзбенен қаратпайды, Жарқырайды түскенде күннiң көзi. Мен сұрадым ол құсқа: – Маған, – дедiм, Осы тауды қыл ендi баян, – дедiм. Ақ көрiнген алдымда не нәрсе екен, Оны тағы айт ендi тамам, – дедiм. – Ол тауды сұрасаңыз, бiлi, – дедi, «Сәмәндiр тауы» дерлер оны, – дедi. Ақ көрiнген Шаһбаздың ордасы-дүр, Сол бола-дүр құстардың ханы, – дедi. Биiк қылып қылдырған ол құббаны, Ақ күмiстен iстелген оның бәрi. Сол құббада Шаһбаздың мақамы-дүр, Тау iшiнде құстардың мекендерi. Ол таудың ар жағында бек көп жерлер, Анда тағы ғажайып қауымдар бар. Ол таудан өтiп олар берi шықпас, Оларды мағар баян қауымы дерлер. Кеуделерi қап-қара, жүздерi ақ, Оларға ұқсамайды һеш халайық. Жүздерi ай секiлдi балқып тұрар, Дүниеде ғажап болар осындай-ақ. Жемiс жер, өзгенi тамақ қылмас, Сөйлейтұрған тiлдерiн адам бiлмес. Ұшып жүрер өздерi таудан тауға, Адам жүрген жерлерге олар келмес. Андан соңыра ол құббаға жетiп келдiк, Рұқсат алып, қиббаға енiп кiрдiк. Сәлем берiп Шаһбазға, қол қаусырып, Марғышаһтың хатыны оған бердiк. Марғышаһ не жазған ол қағазға, Баршаларын оқыды оның бiзге. Жазған ол Марғышаһтың сәлемдерiн, Бәрiн оқып отырды өзiмiзге. – Әй, менiм сен ғизатты ағам! – дептi, Бұ кiсiнi жiбердiк саған, – дептi. Бұ кiсiнiң құрметiн қылғайсыз сiз, Бұ менiм ахиреттiк балам, – дептi. Бұ кiсiнiң бiлгейсiң қадiрiн, – дептi, Бiтiргейсiң қажетiн, әмiрiн, – дептi. Қажетi сол, сiздерден сұрайды-дүр ол, Iздейдi Гауһарникин шаһарын, – дептi. Бiлсең сен ол шаһарды өзiң, – дептi, Тағы саған айтайын сөзiм, – дептi. Үлкен құсқа мiнгiзiп, сол тарапқа Құрметтеп жөнелткейсiң өзiң, – дептi. Ол шаһарды бiлмесең өзiң әгар, Тағы сiзге айтайын бiздiң хабар. Жиып алып құстардан сұрай көрiң, Ол шаһарды құстарың бiлiгi бiлер. Бiлмеселер құстарың, сөзiм сiзге, Шапағат қылып бұ бiздiң баламызға, Тағы құсқа мiнгiзiп ғиззат қылып, Жөнелтсең Тайрулмәлік ағамызға. Оқып алып ол сөздi Шаһбаз хан, Жауап сөзiн сөйледi қарап маған. – Гауһарникин дейтұғын шаһар бар деп, Дүниеде естiмедiм һешбiр заман. Баламның қызметiн қылайын мен, Жақында құстар келер, көрейiн мен. Құстың бәрi жиылып келгеннен соң, Сабыр қыл, ол шаһарды сұрайын мен. Бұл шаһарды құстарым бiлсе әгар, Айтсалар олар бiзге жақсы хабар, Бiр құсыма мiнгiзiп жөнелтермiн, Қайда болса ол Гауһарникин шаһар. Бiр күн болды құстардың келер уақты, Жиылдылар барша құс жан-жақтағы. Сұрап едi, бiрi де бiлмедiлер, Арасында қанша құс болса дағы. Бұлардан да үзiлдi бiздiң күдер, Жөнге олар һешбiрi бiлмедiлер. Андан соңыра Шаһбаз бiр хат жазып, Ол хатты маған тәслим әйладылар. – Алты айлық жол мұнда, балам, – дедi, Тайрулмәлік дейүрлер ағам, – дедi. Мiнгiзiп бiр құсыма жөнелтейiн, Осы хатты берерсiң оған, – дедi. Менi бiр үлкен құсқа мiнгiздi ол, Тайрулмәлік жағына жүргiздi ол. Алты айлық жол екен, алты күнде Тоқтамай ұшып барып жеткiздi ол. Сұрасаңыз тағы да, Балқияжан, Тайрулмәлік сипатын Жаһаншадан: Басы құстың басындай, екi көзi Жыландай, кеудесi оның адам. Бiр ғажайып сипатта көрдiм өзiн, Жүгiнiп отыр едi екi тiзiн. Мәрмәр тастан қолында тасбихы бар, Құдайдың зiкiрi, көрдiм айтқан сөзiн. Тайрулмәлiк ол хатты оқып көрдi, Мағынасын аңлады, бәрiн бiлдi. – Балам, – дедi, – дүниеде жүрiп едiм, Сүлеймен пайғамбармен мiнiп желдi. Сүлейменнiң тақтына бiрге түстiм, Жел көтерiп таулардан жүрiп астым. Қап тауында диюлер, перiлермен Жолығып баршасымен сөз сөйлестiм. Сүлеймен пайғамбармен, балам, – дедi, Араладық дүниенi тамам, – дедi. Гауһарникин есiмдi шаһар бар деп, Естiмедiк, көрмедiк, инан, – дедi. Бiраз уақыт бұ жерде сабыр қыл сен, Шақырайын, құстарым бәрi келсiн. Тәптiш қылып бәрiнен сұрайын мен, Бiлгендерi бар болса, хабар берсiн. Құстарымнан сұрасып мен көрейiн, Бiлселер, көңiлiңдi тындырайын. Гауһарникин шаһары бұ дүниеде Бар болса, сенi сонда қондырайын. Тайрулмәлiк тағы да: – Балам, – дедi, Сөзiңiздi айтыңыз маған, – дедi. «Гауһарникин дейтұғын бұ дүниеде Шаһар бар» деп кiм айтты саған? – дедi. Айтуыңша, ол шаһар перiлер-дi, Айтшы, балам, кiм саған хабар бердi? Өзiң адам, ол шаһар перi болса, Неге, балам, iздейсiң ол шаһарды? Мен ол шаһға сөйледiм бiлгенiмдi, Дүниеде мехнат көрiп жүргенiмдi. Шәмсi бану турасын бәрiн айттым, Дүниеде уақиғалар көргенiмдi. – Уа, дариға, күндерiм өттi, – дедiм, Шәмсi қыз менi хараб еттi, – дедiм. Кеткенiнде ол маған «Гауһарникин Шаһарынан iзде» деп кеттi, – дедiм. – Қыздың өзi айтқан болса, ол бар шығар, Шайад, балам, ол дұрыс хабар шығар. Ол Сүлеймен пайғамбар өткеннен соң, Соңғы заман салынған шаһар шығар. Сүлейменнiң соңында пайда болса, Бiреу келiп бiр жақтан хабар берсе, Перiлердiң жұртының жөнiн айтса, Бiлер едiм мен оны, Құдай бұйырса. Естiген соң бұ сөздi падишадан, Тұрып қалдым мен онда бiраз заман. Ол жерде расiлтаир деген жануар, Бастары құс, кеудесi адам олар. Көздерi қаршығаның көздерiндей, Бәрi Тайрулмәлікке қарағанлар. Аяқтары жылқының аяғындай, Тырнақтары секiлдi арыстандай. Сөйлесе сайрайды құс секiлдi, Жаратыпты Құдайым мақлұқат сондай. Ет жейдi, бөтен асқа қарамайды, Адамдардың үйiндей сарайлары. Қайсылары далада, қайсы тауда, Қайсылары жайлайды терең сайды. Қысты күн қыстаулары сол сарайда, Жазғы күнi тұрады түрлi жайда. Қайсылары шөлдердi мекен қылар, Кейбiреуi – жапанда, кейi – сайда. Бәрi Тайрулмәлікке қарайды екен, Қарағаны патшаға жарайды екен. Жылда бiр уақ жиылып бәрi келiп, Тайрулмәлік оларды санайды екен. Жылда бiр уақ жиылып келедi екен, Падишаға есебiн бередi екен. Бәрiнiң маңдайына мөр тамға Басқаннан соң, тарқалып жүредi екен. Оларға салатұғын тамғаларын, Маңдайына басатын мөһiрлерiн, Бұ iстердiң себебi не екен деп, Сұрап Тайрулмәліктен бiлдiм бәрiн. – Бұ мөһiрдiң өзiнi, балам, – дедi, Сүлеймен берiп едi маған, – дедi. Бұ мөһiрмен оларды бойсұнғызып, Мөһiрлеп жiберемiн тамам, – дедi. Келмесе де әгарда маған, – дедi, Өздерiне қылады жаман, – дедi. Кеуделерi қотырлап шиқан шығып, Жараланып қалады тамам, – дедi. Иә, Жаһанша, бұрынғы бiр заманда, Бек тығыздық болыпты бұ жаһанда. Дию, перi адаммен бiрге болған Сүлеймен пайғамбардың заманында. Перiлер адамдарға тығыз қылған, Адамдар Сүлейменге арыз қылған. Андан соң Сүлеймен ол перiлерге Қап тауына көшуге парыз қылған. Андан соңыра Сүлеймен бөлдi жердi, Һәр жынысқа һәр жерде орын бердi. Рабиғ мәскүн жерiнде адам қалып, Перiлер Қап тауына көшiп жүрдi. Сүлейменнiң дүниеге хүкiмi жүрген, Перiлердi айдаған осы жерден. Патша қылып оларға мен ғарiптi, Осы жердi оларға өзi берген. Бұ жерде һәм құстар да қисапсыз көп, Жылда бiр ай тұрарлар мұнда келiп. Өз орнына кетерлер бiр айдан соң, Сүлейменнiң рухына дұға қылып. Ендi құстар келедi бiраз күнде, Бiраз күндер сабыр қыл өзiң мұнда. Гауһарникин шаһарын бiлетұрған Құс бар ма екен сұрайын, өзiм сонда. Күтiп тұрдық бiз ендi бiраз заман, Келiп қалды көп құстар һәр жағадан. Тәптiш қылып бәрiнден сұрап едiк, Бiлмедiлер һешбiрi уақиғадан. Сондай шаһар бар деп бұ жаһанда, Бермедiлер һешқайсы жауап анда. Бiрақ анда көп жасқа келген бiр құс Отыр едi олардың арасында. Марғархан дер екен оның аты, Артық екен бар құстан салтанаты. Сұрадық: – Бiлермiсiң Гауһарникин, Шаһардың қауымы-дүр перiзаты. Жауап бердi: – Шаһарды бiлгенiм жоқ, Бiлетұрған кiсiнi көргенiм жоқ. Қайда екен ол шаһар бiлмесем де, Iздейтұғын жерлердi бiлемiн көп. Көп жерлердi бiлемiн, балам, – дедi. Әгар барсаң ол жаққа таман, – дедi. Зулағырақ жер дерлер бiр жер бар-дүр, Бiр жылдық жол бұ жерге тамам, – дедi. Шаһыны «Зулағырақ» оның дерлер, Оған сонда қарайды бек көп жерлер. Адамзаттан ол жерде жан болмайды, Бiлсе бiлер дүниенi кезген ерлер. Оған табиғ бiр ықлим «Даһме» дейдi, Екiншiсi ықлимiн «Заһме» дейдi. Үшiншi жұртты ол «Тарияқын» дер. Төртiншiсi жұртының «Раһме» дейдi. Ол ықлимдер iшiнде таулар бар-ды, «Алмас тауы» дерлер ол тауларды. Аты «Яғмус» бiр зат бар анда тұрған, Қара киген, өзi шал ақ сақалды. Адамзаттан дейдiлер оның жисмiн, «Яғмус» деп айттылар оның есiмiн. Халифа болып құстарға тұра-дүр ол, Нұх пайғамбар дейдiлер оның нәсiлiн. Хазiрет Нұх уақтында болған екен, Оны Нұх осы жерге қойған екен. Уәлаятында құс-құрттың, барша жануардың Баршасына халифа болған екен. Қол астында Яғмустың құстары көп, Ол құстардай көп болмас жердегi шөп. Бегiрек үлкен құстардың кеуделерi, Андағыдай үлкен құс һеш жерде жоқ. Һәр жыл бiр уақ Яғмусқа келер олар, Төрт ай заман қасында тұрар олар. Төрт айдан соң фатиха, рұқсат алып, Өздерiнiң орнына жүрер олар. Құстың бәрi Яғмусқа келер, – дейдi, Көргендерiн Яғмусқа сөйлер, – дейдi. Балам, ендi iздеген шаһарыңды Бiлселер, солар анық бiлер, – дейдi. Кезiп жүрiп келерлер һәрбiр елден, Босамайды бастары һеш сейiлден. Сол құстар бiлмеселер ол шаһарды, Дүниеде һеш жан болмас оны бiлген. Естiген соң ол құстан үшбу сөздi, Тайрулмәлік аяғына қойдым жүздi. – Жәрдем қылып, мiнгiзiп құсыңызға, Жөнелт-сәна, – дедiм, – сен ендi бiздi. Менi аяп Тайрулмәлік жарлық еттi, Бiр үлкен құс [қасына] келiп жеттi. Сол үлкен құсқа мiнгiзiп ендi менi, Яғмусқа қарай алып ұшып кеттi. Ол құс менi ұшырып алып кеттi, Арқасына мiнгiзiп мен ғарiптi. Тамам жылдық жол екен екi арасы, Он екi күн дегенде келiп жеттi. Келiп жетiп Яғмусты көрдiм ендi, Сәлем берiп, қасына келдiм ендi. Жазып Тайрулмәліктiң берген хатын, Яғмустың қолына бердiм ендi. Яғмус шаһ ол хатты оқып көрдi, Оқыған соң мәнiсiн оның бiлдi. – Балам, – дедi, – осынша жасқа келдiм, Кезiп көрдiм дүниеде бек көп жердi. Таңғаламын бұ айтқан сөзiңнен мен, Неше оралдым бұ жердiң жүзiнен мен. Гауһарникин шаһарды естiмедiм, Есiтiп тұрмын бұ жерде өзiңнен мен. Сүлеймен[нiң] соңында, балам, – дедi, Бұ жерлерге келмедi адам, – дедi. Бұ жерлерге келгелi Хақ Тағала Тағдырда жазған шығар саған, – дедi. Сабырлық қыл, қайғыға қалма, – дедi, Қапалықты көңлiңе алма, – дедi. Құстарым көп, келген соң баршасынан Сұрайын мен, бұйырса Алла, – дедi. Құстарым келер һәр жыл сайын, – дедi, Төртке тамам толтырар айын, – дедi. Құстар бiлсе, сенi мен ол шаһарға Жөнелтудiң қылайын қамын, – дедi. Тағы қалдым мен ендi құсқа қарап, Көңiлдерiм һәр тарапқа кеттi тарап. Күз болғанда Яғмус бiр таяқты Алып шығып сахараға қойды қадап. Өзi жуан һәм ұзын, берiк мықты, Бiр аулақ жапанға алып шықты. Яғмус шаһ келтiрiп ол таяқты, Жерге шаншып бек қатты қылып тықты. Таяқты шанышқан соң жан қалмады, Жануарлар жиылып келiп қалды. Төрт түрлi хайуанаттың бәрi келiп, Таяқтың төңiрегiн орап алды. Таяқтың бiр жағында – хайуандар, Бiр жағында – жыртқышы жануарлар. Бiр жағында таяқтың – құс пенен құрт, Бiр жағында – жыландар, аждаһалар. Жиылдылар хайуаннан һәр түрлi жан, Бидай төктi оларға Яғмус хан. Құстарына арпаны төккiзiп ол, Жыртқышы жануарларға төккiздi қан. Айдаһарға тағы да сүт бергiздi, Баршасына тегiстеп жегiзгiздi. Мен ғарiптi қасына ертiп алып, Өзi солар iшiнде жүрiп кездi. Әлхасыл, бұлар сонда қыстайды екен, Тамақ жеп көңiлiн қоштайды екен. Қар кеткенде таяқты алады екен, Бәрi тарқап ол сахара босайды екен. Яғмус шаһ бұйрық етедi екен, Оларға тамақ келiп жетедi екен. Қар кеткен соң, олар Нұх пайғамбарға Дұға қылып, тарқалып кетедi екен. Һәр түрлiсi бар анда хайуандардың, Хайуандардың кетiрер едi заһарын. Аралап Яғмуспенен сұрап едiк, Бiлмедiлер ол Гауһарникин шаһарын. Андан соңыра бардық бiз құстар жаққа, Сұрап жүрдiк бiз оны һәр тарапқа. Олардан да бiлушi болмады һеш, Айтпадылар жалғыз сөз бұ жауапқа. Яғмус айтты: – Жүр ендi барайық, – деп, Олардың арасынан сұрау салып. Бiлген болса хабарды алайық бiз, – деп, Мәлiкмарған құстарын қарайық, – деп. Мәлiкмарған дегенi қандай құс-ты, Мағынасын бiлгiзiп кеткен хош-ты. Яғмус шаһ оларды қол астында Һәр тайпа құстарға хан қылмас-ты. Ендi бiз сол құстарға қарай жүрдiк, Олардың һәм iшiне енiп кiрдiк. Ол құстардың iшiнде жүрiп бiздер, Үлкендiгi пiлдейiн бiр құс көрдiк. Ол арада Яғмус шаһ айтты маған: – Осындайын үлкен құс бар мұнда саған, Ол мың құстың баршасы ұзақ жасап, Бiр мың жыл тұрып кетер дүниядан. Олар бәрi бек үлкен құс болады, Ғұмыры ұзақ, көңiлi хош болады. Ол шаһарды бiлселер солар бiлер, Бiлмеселер, жүргенiң бос болады. Олар кезiп дүниенi жүрген құстар, Көп ғажайып дүниеде көрген құстар. Өздерiнiң жұртына перiлердiң Жұртының жақындығын бiлген құстар. Сол құстарға барайық, балам, – дедi, Баршасынан сұрайық тамам, – дедi. Иншалла, олардың арасында Бiр хабар болса керек саған, – дедi. Ол құстардың iшiне кiрiп бiздер, Баршасынан сұрадық жүрiп бiздер: – Гауһарникин шаһарын бiлемiсiз, Соны сiзден сұрауға келiппiздер. Iштерiнде бiреуi: – Бәлi, – дедi, Ол шаһарда перiнiң ханы, – дедi. Ол шаһарды мен өзiм көргенiм жоқ, Естiп едiм бiрақ мен оны, – дедi. Андан берi бiр жұрт бар, бек алыс ол, Осы жерден бола-дүр алты айлық жол. Расiлхаят уәлаяты деп айтарлар, Ол жердегi мақұлықтың кеудесi мол. Бастары олардың дәл жыландай, Көрiп пе едiң дүниеде мақұлық мұндай. Адамның кеудесiндей кеуделерi, Жүрулерi адамның жүруiндей. Ар жағында мақұлықтың тау бар тағы, Биллур тастан екен оның бәрi. Ол мақұлықтар ол таудың бер жағында, Өтiп жүрiп кетпестер таудан әрi. Арғы жағы ол таудың түз далалар, Ортасында даланың бiр қия бар. Биiктiгi бiр-екi мұнарадай, Басында құстар оның ұя салар. Ол қияның басында тағы бiздiң Ұямыз да бар едi өзiмiздiң. Бiр туысқан бар едi апам менiм, Ата-енемiз бiр едi екеуiмiздiң. Анамыз тапқан бiздi сол ұяда, Тәрбие қылған бiздi сол қияда. Атам-анам бiр күнде бiздiң үшiн Тамақ iздеп кеттiлер ауламаға. Нәпақа-тамақ бiздерге iздедiлер, Екi-үш күн өтiп кеттi, келмедiлер. Сол арада жетi күн өтiп кеттi, Қайтып келiп һеш тамақ бермедiлер. Жетi күнге шақты бiз күтiп тұрдық, Аштықпенен жайымыз кетiп тұрдық. «Дариға, аштан ендi өлемiз», – деп, Бiр Құдайға зарлықты етiп тұрдық. Жетi күннен соң ендi олар келдi, Алып келген нәпақасын бiзге бердi. Алдарына жыласып қарсы шықтық: – Қылдыңыз, – деп, – аштықтан һәлак ендi. Атам дедi: – Әй, қозы, балаларым, Көзiм нұры, жүрегiм параларым. Жетiм болып қалатын едiңiз ғой, Өлген болса ата мен аналарың. Өтiп кеттi жетi күн, заман, – дедi, Шүкiр Хаққа, келдiк қой аман, – дедi. Ұша-ұша көп жерге кетiппiз ғой, Перiлердiң жұртына таман, – дедi. Ұша-ұша көп жерге кетiппiз ғой, Қылзам тауының үстiнен өтiппiз ғой. Сол бiр таудың үстiнен ұшып өтiп, Перiлердiң жұртына жетiппiз ғой. Қылзам таудың үстiнен көштiк, – дедi, Ар жағына тағы да ұштық, – дедi. Қаза келсе көрер көз көрмейдi екен, Перiлердiң ауына түстiк, – дедi. Аулап бiздi перiлер ұстап алды, Гауһарникин шаһарына алып барды. Анда барғаш бiздердi бұғаздауға Мойнымызға қайрап пышақ салды. Пышақ салған шағында сөйледiк бiз: – Өлтiрмеңiз бiздi, – деп жыладық бiз, – Күтiп тұрған бiздердiң баламыз бар, Жетiм қыла көрме, – деп тiледiк бiз. Бар едi ғой баламыз екi дана, Рақым қылып соларға қара-сәна. Бiздi өлтiрсең, олар да аштан өлер, Олардың обалына қалма-сәна. Естiген соң перiлер сөзiмiздi, Үш күндей сақтадылар өзiмiздi. Хабиске салып қойып, үш күннен соң Қоя бердi, азат қылып ендi бiздi. Азат болып келдiк қой, балам, – дедi, Кете жазды ата мен анаң, – дедi. Жетi күндей кешiгiп келмегеннiң Осы болды мәнiсi, балам, – дедi. Анда барып жеткенше бiрқатар жол, Арасында тауы көп, дариясы мол. Ата-анамнан осылайша естiп едiм, Гауһарникин шаһарын бiлгенiм сол. Перiлер қорқыттылар ендi бiздi, Тастап кеттiк, көшiп ол қиямызды. Берi қарай недәуiр таудан өтiп, Алыстаттық перiден ұямызды. Ол құс ендi сөздерiн тамам еттi, Естiген соң бұ сөздi есiм кеттi. Яғмусқа жалбарып, жалындым мен: – Жөнелте көр ендi, – деп, – мен ғарiптi. Хақ жазыпты көп iстi бiздiң басқа, Жолықтырды сiздейiн жақсы досқа. Мен ғарiбiң сiздерден өтiнемiн, Жөнелтесiз мiнгiзiп осы құсқа. Яғмус һәм аяды мен байғұсты, Жарлық қылды, құс менi алып ұшты. Алты айлық жол екен, алты күнде Расiлхаят жұртына келiп түстi. Андағы ол қауымның кейпi жаман, Кеуделерi адамдай, басы жылан. Ақшам уақты жақындап келгенiнде Келiп жеттiк биллур тауға аман. Етегiне ол таудың келiп түстiк, Бiраз жатып, дем алып, тамақ iштiк. Бiраз заман дамылдап алғаннан соң, Анда тағы жатпадық, түнде көштiк. Ол құспенен түн қатып жөнелдiк бiз, Өтпейдi екен ол таудан адам күндiз. Күн шыққан соң биллур тас қызады екен, Күйедi екен адам мен дүние тегiс. Таң атқан соң ол таудан ұшып өттiк, Тоқтамадық, тағы да жүрiп кеттiк. Екi айлық жол екен андан қия, Екi күнде бiз анда барып жеттiк. Қонып алдық бiз ендi ол қияға, Көзiмiздi ашып қарадым дүнияға. Төрт жағымды қарасам тұман басқан, Көрiнбейдi һеш нәрсе қарамаға. Құстан сұрдым: – Бұ неткен тұман, – дедiм, Не себептен бұ топырақ-тозаң? – дедiм. Бұ улаған-шулаған дауыс не-дүр, Мәнiсiнi айт-сәна маған, – дедiм. – Аң аулауға келiптi перi кенттен, Аушылары бұ жерде ит жүгiрткен. Атпенен шауып қияның жан-жағынан, Итiн қуып тауларға қарай кеткен. Ит қуғызып жүрмегi бұ мекенде, Һәр уақытта болмайды, анда-санда. Қазiр бiзге сол уақыты кез болыпты, Аңға шығып жүр екен осы күнде. Сол бiр құсқа тағы да сөйледiм мен, – Тастамаңыз ендi, – деп тiледiм мен. Ата менен анаңыз келген жөнге Жеткiзiңiз ендi, – деп сұрадым мен. – Жоқ, ендi мен ол жаққа кете алмаймын, Осыдан әрмен қарай өте алмаймын. Перiлерден қорқамын ұстай ма деп, Айыптама, ендi мен жете алмаймын. – Жеткiз ендi сол айтқан жерге, – дедiм, Ұстасалар мен дағы бiрге, – дедiм. Шаһтарынан тiлек қылып алармын мен, Құтқарармын, қорықпа бiр де, – дедiм. Ол құс тағы көтердi мен байғұсты, Екi күндей көтерiп және ұшты. Екi күннен соң ендi куһ Қылзам Тауының етегiне келiп түстi. Ол құс менi түсiрiп маған дедi: – Осы таудың артында – перi жерi. Осы тауды өткен соң жолыға-дүр Гауһарникин шаһарының перiлерi. Рұқсат берiп жiбердiм ендi құсты, Құс ендi өз жерiне қарай ұшты. Бiр таудың етегiнде жалғыз қалдым, Қиыншылық басыма ендi түстi. «Тәуекел» деп жоғары тауға кеттiм, Мың азаппен ол тауға шығып жеттiм. Қақ басынан ол таудың жүрiп асып, Ар жағына перiге қарай өттiм. Арғы жақ құламада шұғыла көрдiм, Сол нұрменен төменге қарай жүрдiм. Бiр домалап, бiр сырғанап жүре-жүре, Аяқ жағы қалмады мен пақырдың. Әй, жамағат, бұ сөздi бек аңлаңыз, Балқияға сөйлейдi Жаһаншаңыз. Шаһимаран Жамсыбқа айтып отыр, Аңламай ғапыл болып сiз қалмаңыз. Қай етесiң, Фахредин бейшараңыз Оралмалы сөзi көп, өзi жалғыз. Жаһаншаекең ол таудан ене тұрсын, Ендi Шәмсi банудан сөйлейiк сөз. Сөз сөйлейдi Жаһанша ендi қыздан, Шәмсi бану ол уақыт қашты бiзден. Тастап, қашып кетсе де Шәмсi бану, Безiп кеткен жоқ едi өзiмiзден. Ол уақыт Шәмсi бану қашып кеткен, Шығып алып аспанға ұшып кеткен. Неше күннен соң ендi Шәмсi бану Гауһарникин шаһарына барып жеткен. Атасына сөйлейдi жүргендерiн, Көп уақиға дүниеде көргендерiн. Апаларыменен ол бiрге барып, Шарбақтың iшiне кiргендерiн. Марғышаһтың бағына барғандарын, Шомылуға суға кiрiп алғандарын. Су iшiнде үшеуi ойнағанда, Көйлегiнен айырылып қалғандарын. – Асылық сөз сөйледiм, ата, – дептi, Сол сөздерiм басыма менiң жеттi. Андан соңыра Марғышаһ ол адамға Некаһ қылып қосыпты мен ғарiптi. Жалғыз жүрiп көп жерден асып келдiм, Изнiңiз болмағанға сасып келдiм. Рұқсат сұрап фатиха алайын деп, Сiздердiң қасыңызға қашып келдiм. Той болып, той тағамын татқаным жоқ, Қасымызда бiздiң ол жатқаны жоқ. Өз елiне мен оны алып бардым, Көйлегiмдi түсiрiп қолыма алдым. «Атамнан мен де рұқсат сұрайын», – деп, Өзiне мен бiлгiзiп кетiп қалдым. Кеткенiмде мен оған: – Безбе, – дедiм, Менен мүлде күдерiң үзбе, – дедiм. Ендiден соң сiз менi тiлесеңiз, Гауһарникин шаһарынан iзде, – дедiм. Мен ойлаймын ол ендi жүрсе керек, Бiздi iздеп бұ жаққа келсе керек. Гауһарникин шаһары деп сұрай-сұрай, Бiздердiң жерiмiздi бiлсе керек. Шаһлас шаһ перiлерге: – Тұрың, – дептi, Һәрқайсыңыз һәр жаққа жүрiң, – дептi. Келе жатқан бiр адам Жаһанша дер, Көрсеңiз мұнда алып келiң, – дептi. Шаһлас шаһ жiберiп перiлердi, Төрт тараптан iздептi мен пақырды. Енiп Қылзам тауынан келе жатсам, Алдымда екi перi менi көрдi. Перiлер маған таман жақындасты, Келiп жетiп менiмен амандасты. – Қай мақұлықтан боласың жалғыз жүрген, Қайсы жақтан келдiң? – деп сөз сұрасты. Перiлер сұрадылар: – Әсiлiңiз кiм, Қайсы заттан боласыз, нәсiлiңiз кiм? Дүние кезген адамнан боламысыз, Айтыңыз бiзге ендi, есiмiңiз кiм? – Адамдардан болады менiм затым, Рабиғ мәскүн тұратын уәлаятым. Қабылдың шаһарында патша едiм, Жаһанша дерлер едi менiм атым. Естiген соң перiлер: – Бәлi, – дейдi, Өзiң болсаң Қабылдың ханы, – дейдi. Атыңыз һәм Жаһанша болған болса, Апарамыз патшаға сенi, – дейдi. Патшамыздың бұйрығымен iздеп келдiк, Жөнiмiздi бұ тауға түзлеп келдiк. Атың болса Жаһанша, осы таудан Келгенiңдi алыстан көздеп келдiк. Мен айттым: – Падишаға барайын, – деп, Құп болад, сiздiңменен жүрейiн, – деп. Менi iздесе мен дағы оған барып, Мүбәрак жүзiн оның көрейiн, – деп. Алып кеттi перiлер ұстап менi, «Апарамыз шаһға, – деп, – ендi сенi». Бара жатып олардан сұрадым мен, Тауға түскен шұғыланың мәнiсiнi. – Келген жерiң бұ жерге бек алыс жол, Мехнатты жолдарда көргенсiң мол. Iздеген Гауһарникин шаһарыңның Гауһарының шұғыласы – нұры-дүр. Екi перi көтерiп менi алды, Желдей ұшып шаһарға алып барды. Үш минуттың iшiнде бұ перiлер Гауһарникин шаһарына келiп қалды. Екi перi көтерiп алып бiрге, Түсiрдiлер шаһарға жақын жерге. Падишаға хабарды берейiн деп, Ендi кеттi бiреуi ол шаһарға. «Сүйiншi» деп шаһарға жүрiп кеттi, Естiген соң падиша мен ғарiптi, Жiберiптi кигелi түрлi киiм, Ерттеген ат алып келiп жеттi. Ерттеп ап келдiлер атты маған, Тыңдап отыр сөзiмдi, Балқияжан. Түрлi заттан кигiзiп асыл киiм, Жөнелдiлер менi алып шаһарға таман. Дарбазадан бiз барып кiрдiк ендi, Көшесiменен оның жүрдiк ендi. Нұр балқыған көзбенен қаратпайды, Ғажайып шаһар екен, көрдiк ендi. Кiрпiштерi тұрады оттай жанып, Тура қарап болмайды көздi салып. – Қандай тастан салынған бұ шаһар? – деп, Перiлерден сұрадым қайран қалып. Сарайлардың төбесi – дәл жанған от, Тамаша мұндай жүрiп көргенiм жоқ. Бердiлер жауап перi: – Мұның тасы, Асыл тастан болады гауһар, жақұт. Дарбазасы жетi жүз, берiк қорған, Үстiнде жетi дана iнжу тұрған. Ол iнжудiң үстiнде шам-шырағы, Жанатұғын жақұттан көшек қылған. Алтыннан терезесi ол бинаның, Шынжыры бар, күмiстен бәрi оның. Иә, Балқия, тамаша бұ жаһанда, Хикметтерi бар екен бiр Құданың. «Шам-шырағы» дер екен бұ шаһарды, Шам секiлдi жанғанға кешелерде. Перiлер сол көшектiң жарығымен Жүредi екен түндерде көшелерде. Бұ шаһардың бұ түрлi салтанатын, Айтып тамам болмас-ты һеш сипатын. Гауһарлары от жанып тұрғандықтан, «Гауһарникин» дегенлер оның атын. Қысқартайық, қылмайық сөздi ұзын, Уәлхасыл, падишаның көрдiм жүзiн. Қол қусырып алдында сәлем берiп, Әдеппенен көрiстiм менiм өзiм. Амандасып, қарап ол маған дедi: – Мархаба, қош келдiңiз аман, – дедi. Бұ сапарды, бұ iстi Хақ Тағала Тағдырда жазған шығар саған, – дедi. Сөз қысқа, келтiрдiлер түрлi тағам, Тағамнан соң шәрбаттар келдi тамам. Жеп-iшiп болған соң, ол падиша Жақын келiп отырды маған таман. Қақ қасыма падиша келдi менiм, Ұялтып ол, бетiмдi тiлдi менiм. – Нағып келiп бұ жерге жеттiңiз? – деп, Хал-ахуалым сұрасып бiлдi менiм. – Әй, Жаһанша, не халдер еттiңiз, – деп, Көп жұрттарды нағылып өттiңiз? – деп. Қанша жер, қанша жылдық жол екен-дүр, Нағып жүрiп бұ жерге жеттiңiз? – деп. Падишаға мен айттым келгенiмдi, Бәрiн айттым ақылмен бiлгенiмдi, Өз жұртымнан шыққан соң ол шаһарға Жеткенше уақиғалар көргенiмдi. Шаһ естiп: – Афарин, балам, – дедi, Шүкiр Хаққа, келiпсiң аман, – дедi. Хақиқаттың иесi екенсiң ғой, Келбетiңнен таныдым тамам, – дедi. – Әй, падиша, бұ ғарiп балаң, – дедiм, Келiп жеттi бұ жерге әрең, – дедiм. Һеш бiлушi болмады бұ шаһарды, Құрттан, құстан, хайуаннан, адам[нан], – дедiм. Қиын болды бiзге бұ сапар, – дедiм, Һеш бiлушi болмады хабар, – дедiм. Ол Сүлеймен пайғамбар өткеннен соң Салынды ма әлi де бұ шаһар? – дедiм. – Балам, сенiң ақылың молдан екен, Һәр ғылымдық iшiңде толған екен. Гауһарникин шаһарының салынуы Сүлейменнiң соңында болған екен. Патша болған Сүлеймен барша жанға, Дию, перi, кәпiрге, мұсылманға. Арасында дау-жанжал көп болған соң, Бөлiп берген жерлерiн сол заманда. Перiлердiң жерлерi бөтен жер-дi, Соңынан осы жердi бiзге бердi. Қылзам жерi перiге қараған соң, Перiлер бина қылған бұ шаһарды. Диюлердiң мақамы Қап тауында, Соғыс салып тұрамыз һәр заманда. Оларды дүние жаққа өткiзбеске, Қойып едi Сүлеймен бiздi мұнда. Қап тауы бiздiң жерге жақын болар, Анда болар диюлер һәм айдаһар. Оларға перi халқы қорған болып, Диюлердi дүниеге қоймас олар. Сiздiң халық бұ жерде һеш жүрмейдi, Сапар қылып бұ жаққа һеш келмейдi. Марғышаһ, Шаһбаз, Тайрулмәлік Сол себептен бұ жердi һеш бiлмейдi. Бiздiң перi халқы да жүрмейдi һеш, Өз жұртынан өзгенi көрмейдi һеш. Диюлермен соғыстан қол тимейдi, Бүлiк салар оларға ерте уа кеш. Ол падиша сөздерiн тамам қылды, Сол уақытта харемнен елшi келдi. Харем деген ол шаһтың орамы-дүр, «Падиша, жүрiңiз» деп рұқсат бердi. Бұйрықпенен харемге жүрдiм ендi, Ол харемнiң iшiне кiрдiм ендi. Ол харемнiң iшiнде зүбәржаттан Бiр тақыт құрылыпты, көрдiм ендi. Ол көшектi ғарiбiң көрiп келдi, Шығамын деп көшекке жүрiп келдi. Шығып алып сарайда отырғанда, Шәмсi бану үстiме келiп кiрдi. Шәмсi қыз келе жатыр менi танып, Киiмдерiн алтынға тамам малып. «Есен бе» деп айтуға тiлiм келдi. Жығылып мен сол жерде қалдым талып. – Ғұмырым сарып еттiм сенiң үшiн, Неше жылдар ағызып көздiң жасын. Бiр уақытта қарасам көзiмдi ашып, Шәмсiнiң тiзесiнде көрдiм басым. Бәйiт рубаи Жапаны шекпейiн ашық, Сафаның қадiрiнi бiлмес. Махаббат бiр бәле-дүр, Кiм кiрiптар олмайын бiлмес. Гүлстан гүлдерi гүнша, Ол гүнша бәл хазани уар. Зымыстан көрмейiн бұлбұл Баһардың қадiрiн бiлмес. Ашылғанша бустанда һәр түрлi гүл, Түрлi-түрлi дауыспен сайрар бұлбұл. Жазғы күннiң қадiрiн бiлмес едi, Қысты күннiң суығын көрмесе ол. Андан соң шаһы ойлады жақсы ойды, Той қылғалы қисапсыз малдар сойды. Барша жұртын, бектерiн жиып алып, Қырық кеше уа күндiз қылды тойды. Қызықтары көп болды тойымыздың, Жұмысымыз жоқ ол тойда қыз бен бiздiң. Бiр халуат сарайға күйеу қылып, Апардылар қасына Шәмсi қыздың. Халуат сарай күйеу мен қызға лайық, Лайықсыз iс ол жерде қылмайылық. Ендiгiсiн сiз бiзден сұрамаңыз, Бiз дағы оны айтып не қылайық. Кеше-күндiз бiз қылдық зауық-сафа, Дүния деген жерде жоқ бiр де опа. Екi ай өткеннен соң, ендi бiздiң Көңiлiмiз тағы да болды қапа. Ойға салып бұрынғы қатамызды, Зияда еттiк көңiлде қапамызды. Жұртымыздан кеткелi көп күн болды, Сағындым ана бiрлән атамызды. Шәмсi бану тағы да қапаланып, Мен қайғырғаш о дағы қайғыланып. «Күйеуiңiз бек қапа болып тұр», – деп, Атасына хабарды берген барып. Шаһлас шаһ айтып-дүр: – Шырағым-ау, Қартайғанда бiр бала көрсе бiреу, Баласы тастап оны кетiп қалса, Тағы келiп өзiнi қамаса жау. Қаңғып кетсе ол бала алып басын, Жауға тастап, қалдырып ата-анасын, «Атам-анам қасiретте қалды ғой» деп, Ақыл[ды] бала неге бiр ойламасын. Шаһлас шаһ: – Әй, менiм қызым, – дептi, Тыңда менiм бұ айтқан сөзiм, – дептi. Жүретiн жабдықтарың қарап ендi, Жөнелтейiн мен сiздi өзiм, – дептi. Шаһлас шаһ көп қылды жасауларын, Жүз сандыққа толтырған асылдарын. Мың кәнизак, мың құлды тағы бердi, Жөнелтедi Шәмсiмен оның бәрiн. Саф алтыннан тағы да тақ қылғызды, Екеумiздi ол таққа отырғызды. Отырған соң ол таққа, көтерiп тез Алып ұшты перiлер екеумiздi. Тоқсан мың перi бiзге жолдас бердi, Және он мың паһлуан бiрге жүрдi. Жүз мың перi баршасы бiр күн ұшып, Марғышаһтың қасына келiп жеттi. Марғышаһға қондық бiз ол күн түсiп, Отырдық амандасып, сөз сөйлесiп. Қонақ болып ол кеште анда қонып, Таң атқан соң тағы да кеттiк ұшып. Бұ хикаят бек ғажайып тыңламаға, Айтып отыр Жаһанша Балқияға. Шаһимаран Жамсыбқа айтып отыр, Сiзге керек бұ сөздi аңламаға. Жаһанша дер Балқияға: – Саған бұрын Айтып едiм Ғиқалдың келгендерiн, Ол келген соң атамыз оған қарсы Үш жүз мың әскерменен жүргендерiн. Басымызға көп уайым жеткен күнде, Ашықпенен мас болып өткен күнде, Атам жауға аттанып кеткенiнде, Мен Шәмсiнiң соңынан кеткен күнде. Ол уақытта атамыз жауды басқан, Ғиқалдың әскерiнiң қанын шашқан. Әскерiн қырғаннан соң, Ғиқал һүндi Қалғанымен жұртына қарай қашқан. Андан соң өтiптi төрт жыл заман, Ғиқал һүндi тағы да ой ойлаған. Қисапсыз әскерменен тағы келiп, Қабылдың шаһарыны қамалаған. Бек паһлуан атамның бiр уәзiрi, Атын оның Ғайынзор дерлер едi. Ғиқал һүндi ұрыстың арасында Арқан салып ұстатқан Ғайынзорды. Арқанмен ұстап оны алған екен, Алып барып тұтқынға салған екен. Сондай уәзiр тұтқынға түскеннен соң, Атамыз қайғыланып қалған екен. Әскерiнде атамның ер бар ердi, Сарһiн Ғаял дер ердi ол аярды. Ғаял барып Ғиқалдың хабисынан Босатып алып келген Ғайынзорды. Уәзiрдi құтқарыпты Ғаял барып, Атамыздың қасына келген алып. Ертеңiнде естiп Ғиқал һүндi, Аттаныпты бек қатты ашуланып. Қаһарменен ол Ғиқал атқа мiнген, Атамның әскерiне енiп кiрген. Атамыздың әскерi забун болып, Бәрi қашып шаһарға енiп кiрген. Атамның әскерiнiң күнi хараб Болып, енiп шаһарға кеткен қарап. Андан соң Ғиқал һүндi әскерiмен Орап алып шаһарды тұрған қамап. Бiр күн әскер шаһардан шыққан екен, Тағы да бiр соғысып баққан екен. Ғиқал жағы тағы да ғалиб болып, Қуып барып шаһарға тыққан екен. Ғиқал жағы жеңдi ғой мұсылманды, Тарқатыпты атама қарағанды. Ғайынзорды тағы да ұстап алып, Атамызға тар қылған бұ жаһанды. Атам ендi әскерi қатты сасқан, Тамақтары таусылып қарны ашқан. Ғайынзор тағы қолға түскеннен соң, Болдыра алмай шаһарға қарай қашқан. Әскерiнiң бәрiнiң қарны ашып, Жығылуға қалыпты жақындасып. Атам ендi не хайла қыламыз деп, Уәзiрлермен отырған ақылдасып. Уәзiрлер айтыпты: – Жүрген жақсы, Тағы бiр қат соғысып көрген жақсы. Қамалып мұнда аштан қырылғанша, Соғыс қылып майданда өлген жақсы. Қамалдық қой шаһарда тамам, – дептi, Тамақсыздық болды ғой жаман, – дептi. Не өлейiк, ерте не қырылайық, Не болса қарайық оған, – дептi. Ертеңi күн бар әскер атқа мiнген, Соғысам деп шаһардан шығып кеткен. Ғиқал жағы тағы да ғалиб болып, Атамыздың әскерiн тағы жеңген. Ол Ғиқалдың әскерi тағы озған, Атамыздың әскерiн тағы бұзған. Ғиқал жағы оларды шыдатпаған, Әскер ендi тарқалып бәрi тозған. Атам ендi күдерiн үзiп алып, Қашамын деп тұрыпты ой ойланып. Ұстаймын деп ойлапты Ғиқал жағы, Әскерiнiң баршасын қамап алып. Тағдыры сондай екен Хақ Мәжиптiң, Әскерi ғалиб болды Ғиқал иттiң. Қашар жерiн таба алмай тұрғанында, Қалың әскерменен мен келiп жеттiм. Жүз мың перi аспаннан айғай салып, Келiп қалды бұлттай қаптап алып. Перiлердiң келгенiн көргеннен соң, Ғиқал һүндi тұрыпты қайран қалып. Паһлуаны қасымда он мың перi, Мың перiге тұра-дүр оның бiрi. Уақиғаны көрген соң бұйырдым мен: – Тұрмаңыз, қырыңыз, – деп, – һүндiлердi. Жүз мың перi қосылып бәрi бiрге, Қиямет күнiн салды кәпiрлерге. Неше жүз мыңды өлтiрiп, отыз мыңды Ұстап алып келдiлер мен пақырға. Перiлер кәпiрлерге бүлiк салды, Неше жүз мың кәпiрлер өлiп қалды. Ғиқалды һәм бекiтiп ұстап алып, Бiздердiң қасымызға келiп қалды. Ұстап алып Ғиқалды маған дейдi, «Мiнеки, дұшпаның» деп маған бердi. Атамыз мәжараны көргеннен соң, Хамду сәна Құдаға, шүкiр қылды. Атамыз бiлән ендi амандастық, Құшақтасып, көрiсiп көп жыластық. Жұртымның бәрiменен амандасып, Шаһарға қарай жүрiп қадам бастық. Жарлық қылдым ол тұрған перiлерге: – Шаһарға кiрiңiз, – деп, – жүрiп бiрге. Ғиқалды тез қасыма келтiргiзiп, Иман-арза қылдым мен ол кәпiрге. Ғинаят болып қалды бiр Құдадан, Мұсылман болды Ғиқал, айтып иман. «Мұсылман бол» деп Ғиқал әскерiнiң Қалғандарын келтiрдi бәрiн маған. Жәрдем қылды оларға Құдауанда, Мұсылман болды әскер бәрi анда. Андан соңыра Ғиқалды патша қылып, Өз жұртына жiбердiм сол заманда. Андан соңыра шүкiрлiк қылдым Хаққа, «Жеткiздiң, – деп, – Құдайым, бұ шаттыққа». Атамның изнiменен жұртымызға Патша болып отырдым ендi таққа. Өтiп кеттi мұныңмен неше заман, Қуаныш, шаттықпенен есен-аман. Андан соңыра қайын атамыз перi шаһтан Сәлемдеме хәдиелер келдi маған. Сәлемнама Шаһластан бiзге келдi, Баршаларын хатпенен бiзге бердi. Андан соңыра өзiмiз тағы анда Көп нәрсемен жiбердiк перiлердi. Және Гауһарникиннен хабар келдi, Алып келiп перiлер қағаз бердi. «Бұ тарапқа қонаққа келсеңдер» деп, Шақырыпты жiберiп перiлердi. – Күйеу менен қызыма сәлем, – дептi, Мал-жанымыз, сұрасаңыз, аман, – дептi. Бiрге жүрiп қонаққа келiңiздер, Жолдас болып перiлермен тамам, – дептi. Қайын атамның дағуатын қабыл еттiк, Қанша мың перiменен жүрiп кеттiк. Тақытымызға отырып перiлермен Гауһарникин шаһарына барып жеттiк. Гауһарникин шаһарына барып кiрдiк, Андағы ата-ененi және көрдiк. Неше заман шаттықпенен анда тұрдық, Қуаныш-шаттықпенен анда тұрдық. Бұ сөздердiң баршасын тамам айтып, Жаһанша Балқияға тұрар айтып. Иә, Балқия, тағы да ол шаһардан Өзiмiздiң Қабылға келдiк қайтып. Бiр уақытта боламыз дарияда, Бiр уақытта жүремiз бiз далада. Анда барып бiр заман, мұнда келiп, Сейiл қылып жүрдiк бiз екi арада. Бiр уақ онда, бiр мұнда келiп жүрдiк, Екi арада көп сейiл құрып жүрдiк. Гауһарникин шаһарын ақырында Бiр шақырым секiлдi қылып жүрдiк. Сөз аяғын Жаһанша сөзлер ендi, Жалықсаң да тыңдаңыз сiздер ендi. Бiр күндерде Шәмсiмен атамызға Барамыз деп жөнелдiк бiздер ендi. Әй, Балқия, опасыз дүние бұ, Керек емес дүниеге һеш алдану. Бiр күндерде қасыма келдi менiм, «Атама барайық» деп Шәмсi бану. Отырып ол тақпенен көштiк ендi, Перiлер көтердiлер, ұштық ендi. Жөнiмiзде бiр жақсы су бар едi, Түстенгелi сол суға түстiк ендi. Алдымызда қызметшi перiлер тұр, Көлеңкелеп тiктiлер бәрi шатыр. Алып келiп суларын даяр қылып, Отын жағып тамағын қылып жатыр. Күн ыстық, суға таман келдiм жүрiп, Шомылып мен ол суға өзiм келiп. Сол бiр судан шомылып шыққаннан соң, Отырдым мен шатырға ендi кiрiп. Су жағындан келгенiм Шәмсi көрген, О да шығып сол суға қарай жүрген. Ыстықпенен терлеген көйлектерiн Шешiп тастап о дағы суға кiрген. Шәмсiге уақыт сонда тақалыпты, Әй, Балқия, қазадан кiм қалыпты?! Жап-жалаңаш тұрғанда кейiнгi жақтан Келiп қалып бiр қасқыр бас салыпты. Шәмсiнi жап-жалаңаш қасқыр жарып, Дауыстады бек қатты ойбай салып. «Уа, дариға, бұ неге дауыстайды?!» деп, Шығып бардым қолыма қылыш алып. Қылыш алып қасына жетiп бардым, Ол қасқырды қылышпенен екi жардым. Қарасам, Шәмсi бану өлiп қалған, Көргеннен соң «аһ» деп құлап қалдым. Қайсы, қайда перiлер қалған кетiп, Кейбiреуi жүр екен ас қайнатып. Шәмсiнiң дауысыны естiген соң, У-шу болып баршасы келдi жетiп. Келселер, Шәмсi бану өлiп қалған, Қасында мен жығылып құлап қалған. Мұндайын уақиғаны көргеннен соң, Перiлер Шаһласқа салып барған. Перiлер қайын атама хабар берiп, Естiген соң қалыпты iшi күйiп. Жетiп келiп қалыпты, көзiмдi ашсам, Отыр екен бейшара қатты кейiп. – Ата, бiзге бiр сұмдық болды, – дедiм, Тағы да сорым қайнап құрды, – дедiм. Қандай бәле басыма келiп қалды, Қайтейiн, Құдайым ұрды, – дедiм. – Оған қаза бұ жерде жеткен шығар, Тағдыр қылған ғұмыры бiткен шығар. Ажалы жеткенден соң, Хақ Тағала Ажалды қасқырдан еткен шығар. Зарлама өлдi екен деп Шәмсi бану, Сабырлық қыл Құдайға, белiңдi бу. Бұ уақытта иманын тiлеп оның, Бiр Құдайға керек-тi көп жалбару. Дегеннен соң дүниеден көңiлiм суып, Ғибадатқа кiрiстiм белiм буып. Екi қабiр қазғызып осы жерге, Бiреуiне Шәмсiнi қойдық жуып. Әй, Балқия, келдiңiз бұ күмбезге, Көрiндi ғой алыстан сiздiң көзге. Бұ күмбездiң iшiнде екi қабiр, Бiреуiн даяр қылдық өзiмiзге. Тұрағым осы күмбезде ендi менiм, Маған да болады ғой бiр күн өлiм. Ендi қанша ғұмырым қалса дағы, Бұ күмбезде күтемiн ажал күнiм. Мұнда жеп-iшетiн бiзге тағам Перiлер жеткiзедi падишадан. Падиша һәм қызына зияратқа Келiп-кетiп жүредi дайым маған. Иә, Балқия, қиссамыз болды тамам, Сөйледiм көргенiмдi бәрiн саған. Һәрдайым бiр Құдайға сиынайық, Жүмләмiздi сақтасын есен-аман. Жаһаншаның қиссасы болды тамам, – Деген шақта Жамсыбқа Шаһимаран, «Шаһым, ендi уағдаңыз болыпты» деп, Шаһимаранға сөйлейдi Жамсыб ағаң: – Айтып-сөйлеп болдыңыз хикаятты, Шаһым-ау, уағдаңыздың уақты жеттi. Ол қылған уағдаңызды екi қылмай, Қоя бер, шаһым, ендi мен ғарiптi. – Бiз сөздi тамам еттiк Жаһаншадан, Уағдасыз деп айтпаң-ды әлi маған. Балқияның қиссасы тамам болса, Сол уақытта уағдамыз бiздiң саған. Жамсыбым-ау, сен әлi бiлгенiң жоқ, Уағдасыздық мен тiптi қылғаным жоқ. Жаһаншаның қиссасын тамам еттiм, Балқияның қиссасын болғаным жоқ. Мен сөйледiм Жаһаншаның жүргендерiн, Балқияға хабарын бергендерiн. Айтып сiзге мен тамам болғаным жоқ Балқияның Мысырға келгендерiн. Осы ғой сөзiмiздiң жөнi, – дейдi, Уағдасыз деп айтпаңыз менi, – дейдi. Балқияны Мысырға келтiрген соң, Босатамын деп едiм сенi, – дейдi. – Шаһым, ендi шапағат қыл маған, – дейдi, Балқияның сөзiн қыл тамам, – дейдi. Балқияның қиссасын тамам етiп, Ғарiбiңдi қоя бер аман, – дейдi. Шаһимаран Жамсыбқа: – Аңла, – дейдi, Балқияның қиссасын тыңда, – дейдi. Ол Балқия келген соң Жаһаншаға, Жетi күн тұрып қалды анда дейдi. Жетi күнде тауысып әңгiмесiн, Бiрiн қоймай сөйледi уақиғасын. Жетi күн өткеннен соң ол Балқия, Ойлайды ендi өзiнiң мәжарасын. – Әй, Жаһанша, дүниеде саған, – дейдi, Болған екен көп iстер жаман, – дейдi. Рұқсат берiп, ол Рабиғ мәскүн жолын Көргiзiңiз сiз ендi маған, – дейдi. Жаһанша Балқияны жөнге салды, Бiр Құдайға тәуекел қылып алды. Рабиғ мәскүн қайда деп Балқиякең, Амандасып жалғызы кетiп қалды. Амандасып Балқия кетiп қалды, Жетi күн көп бола ма өтiп қалды. Неше күннен соң ендi суы жасыл Бiр теңiзге Балқия келiп қалды. Жалғыз жүрiп көрiп ол көп мехнатты, Ол бiр жасыл теңiзге келiп жеттi. Аяғына баяғы суды сүртiп, Ол теңiзден тағы да жүрiп өттi. Ар жағында теңiздiң бiр төбешiк, Төбесiнде ағаштар, сулары көп. Балқиядан басқа һеш бұ жерлердi Адамның баласынан жан көрген жоқ. Кезiп жүрiп Балқия жаз бенен қыс, Көрген жоқ-ты мұндайын жерлердi хош. Жаннаттың бақшасындай бақшаларда Түрлi-түрлi әуезбен сайрайды құс. Бағының ортасында гүлдерi бар, Арасында жүретiн жолдары бар. Төңiрегi һәр ағаш алуан-алуан, Арасында сулары, гүлдерi бар. Арасында бiр ағаш үлкен талдан, Бұтақтары бiрқатар жердi алған. Жапырағы үлкендiгi һәм кеңдiгi, Атлас шапан секiлдi жайып салған. Жапырақтары атластай реңi асыл, Кейi сары, кейi қызыл, кейi жасыл. Ол ағаштың астында табақтармен Түрлi нығмет даярлап қылған хасыл. Қанша түрлi нығметтер бөлiнiптi, Баршасы дастарханға қойылыпты. Анда болған тағамның ләззатынан Мұрнына кiрген адам тойыныпты. Шыныменен iшiмдiктер анда қойған, Жеп-iшiп Балқия бәрiн тойған. Тойынып саясында жатып алып, Балқияның дүниесi кеткен ойдан. Бiраздан соң Балқия ояныпты, Отырып сол саяда ойланыпты. «Ғажап-ау, нығметтердiң, шәрбаттардың Иесi кiм болады?» деп ойға алыпты. Неше түрлi әуезбен сайрайды құс, Отырғанда Балқия көңiлi хош. Бiр уақытта құлағына естiледi «Лә иләһа илла Алла» деген дауыс. Балқия жан-жағына қарай бердi, «Құлағыма бұ дауыс қайдан келдi». Ол ағаштың басына қарап едi, Қисабы жоқ зинатты бiр құс көрдi. Ол ағаштың басында көрдi бiр құс, Басы алтын, аяғы оның күмiс. Әй, Жамсыб, сен неме[не] көрдiң әлi, Балқиякең көрдi ғой бiрқатар iс. Шекесi лағыл екен, мұрны жақұт, Түктерi секiлдi жiбектен шоқ. Мойны маржан, iнжуден қанаттары, Дүниеде мұндай құсты жан көрген жоқ. Балқия көргеннен соң құстың өзiн, Қайран болып сұрайды оның сөзiн. – Осы жердiң иесi кiм болады, Қандай құстан боласың сенiң өзiң? Сәлемiн алды ол құс Балқияның, Сөздерiне жауапты бердi оның. – Бұ жердi кiм жерi деп сұрасаңыз, Тәкиесi-дүр ол Хызыр әулиенiң. – Тәкие деген не деген сөзiңiз-дүр, Мағынасын бiлдiрiп кеткен түз-дүр. – Тәкие деген сол Хызыр пайғамбардың Тұратұрған мақамы деген сөз-дүр. Құс айтар: – Бұ тәкиеде боламын мен, Һәр уақыт бұ ағашқа қонамын мен. Мұнда тұрып зарланып сайрағанның Мәнiсiн сiзге баян қыламын мен. – Хызырдың тәкиесiнде тұрыпсың сен, Осындайын ағашқа қоныпсың сен. Жаннаттың бақшасындай бақшаларда Не себептен зарлықты қылыпсың сен? – Иғтирад қылдыңыз ба, маған, – дедi, Атаңызды бiлемiн – адам, – дедi. Әй, сол адам баласы, зарлағанның Мәнiсiнi айтайын саған, – дедi. Айтайын ендi саған шындық, – дедi, Бiр өзiмiз жаннаттан шықтық, – дедi. Жаннаттағы жерiме қарағанда, Осы жердiң өзi бiр жоқтық, – дедi. Сұраған соң айтамын сiзге сөзiм, Жаннаттың құстарынан менiм өзiм. Атаңыз Адамменен бiрге едiк, Бiр күн шығып кездiм мен жердiң жүзiн. Атым – Тауыс, жаннаттан едiм бұрын, Анда бек жақсы едi бiздiң орын. Онда уақыт бегiрек көркем едiм, Осы күнде кеттi ғой менiң нұрым. Кезiп жүрген шағында жердiң жүзiн, Бiр кiсiге жолығып көрдiм жүзiн. Жолыққан соң, ол кiсi маған айтты: – Бек әдемi құс[сың], – деп, – сенiң өзiң. Құс iшiнде көрмедiм сендей бiр кiм, Құдай саған берiптi ғалам көркiн. Әттең-ай, осы аяулы кеудеңiзден, Жаның кетiп өлесiң әлi бiр күн. Мен андан һәм сұрадым: – Не-дүр өлiм, Өлiмнен хабарым жоқ бiр де менiң. Ол айтады: – Жан кетiп кеудеңiзден, Шiрiп, топырақ болады сенiң тәнiң. Естiген соң бұ сөздi оған дедiм: – Жақсы сөздер сөйледiң маған, – дедiм. Сiз өзiңiз айтыңыз, кiм боласыз, Қай мақұлықтан дейүрлер саған, – дедiм. – Мен өзiм, перiштемiн, инан, – дейдi, Кәрбиун дейүрлер маған, – дейдi. Құдайға жақын болған перiштемiн, Ғаршыда болар бiздiң мақам, – дейдi. Мен сенi бұ Ғаршыдан көрдiм, – дейдi, Көрген соң қасыңызға келдiм, – дейдi. Өлмегiнi бiлмей сен жүр екенсiң, Бiлгiзiп саған хабар бердiм, – дейдi. Ендi менi жаннатқа сен алып бар, Саған менiң айтатын үш сөзiм бар. Сол сөздердi үйренiп айтып жүрсең, Ауырмассың, өлмессiң, болмассың қор. – Болмас-ты бұ сөзiңнiң жөнi, – дедiм, Кәрбиун бiлмейдi менi, – дедiм. Мен тағы да сенi һеш танымаймын, Апара алман рұқсатсыз сенi, – дедiм. Жаннатқа келтiрмедiм оны алып, Iбiлiс екен, бiлмедiм оны танып. Андан соң мен естiген сөздерiмдi Жаннатта ол жыланға айттым барып. Ол уақытта жаннатта жыландардың Суреттерi түйедей едi аның. Аяғы һәм түйенiң аяғындай, Досты едi анамыз ол Хауаның. Түйедей қылып оның аяқ-қолын, Хақ Тағала жаннатта берген орын. Ол атамыз Адамды жаратпастан, Екi мың жыл жаратқан аны бұрын. Жаннатта қазынашы болып-дүр ол, Хазiрет Құдаменен достығы мол Болғаннан соң, Хауаға көрсетiптi Жаннаттағы жерлердi жүрiп оң-сол. Қызметiнде Хауаның ол жүрiптi, Хауа дағы жыланды хош көрiптi. Жылан дағы жаннаттың хал-ахуалын, Һәр нәрсесiн Хауаға бiлдiрiптi. Мен жыланға: – Дүниеде жүрдiм, – дедiм, Бiр уақиға есiтiп келдiм, – дедiм. Дүниеде жолықтым мен бiр перiштеге, Өлiм деген бар екен, бiлдiм, – дедiм. Дүниеде бiр перiште менi көрдi, «Өлiм бар-дүр сiзге» деп, хабар бердi. Маған дедi: «жаннатқа алып барсаң, Үйретермiн өлiмге хайлаларды». Естiген соң ол жылан осы гәптен, О да жүрiп жаннаттан шығып кеткен. О да тағы жолығып ол Iбiлiске, Перiште деп өлiмнен сауал еткен. Естiген соң Iбiлiстен мұндай гәптi, Ғұзыр қылып оған ол өтiнiптi. – Мәңгi бақи жаннатта өлмейiнше, Қалуға болар ма екен хайла, – дептi. – Менiм сөзiм һеш қата емес, – дептi, Үш сөзiм бар, оны жан бiлмес, – дептi. Ол үш сөздi үйренiп айтқан кiсi Жаннатта мәңгi қалар, өлмес, – дептi. Болғың келсе жаннатта аман, – дептi, Апар менi жаннатқа таман, – дептi. Ризуанға бiлдiрмей алып кiрсең, Үйретермiн сөздерiмдi саған, – дептi. Жасырып апар сен менi, жылан, – дептi, Ризуан тауып, болмасын зиян, – дептi. Әгар Ризуан сезiнiп, бiле қалса, Үйреткендi ұнатпас саған, – дептi. – Ризуан – жаннат сақшысы, бiл, – дептi, Ол есiкке қойылған, әне, – дептi. Ризуанға бiлгiзбей ол жаннатқа, Қай етiп апарайын сенi, – дептi. – Аузыңды аш, iшiне енейiн мен, Кiшкене болып өзiм кiрейiн мен. Аузың жұмсаң, Ризуан көрмей қалар, Осындай амалменен жүрейiн мен. Апар менi аузыңа тығып алып, Ақырын ен есiктен бұғып алып. Кiргеннен соң жаннатқа, ол сөздердi Үйретермiн аузыңнан шығып алып. Ол жылан аузын ашып тұрған ендi, Iбiлiс кiрiп iшiне жүрген ендi. Биттей болып аузында ол жыланның, Амалменен жаннатқа кiрген ендi. Iбiлiс кiрiп аузына, салып-дүр су, Ол түкiрiк жыланда болған у. Жылан[ның] аузында у болуының, Бiлмесеңiз бiлiңiз, себебi бұ. Жылан анда Iбiлiске айтар сөздi: – Ендiрдiм ғой жаннатқа ендi сiздi, Ендi менiм аузымнан шығып алып, Айтыңыз үйрететiн сөзiңiздi. Iбiлiс анда: – Асықпа, балам, – дептi, Жақсылықты қылдың ғой маған, – дептi. Жақсылыққа жақсылық қылып ендi, Үйретермiн сөздердi саған, – дептi. Үйретермiн, асықпа әлi, – деген, Хауаның досты дейдi сенi, – деген. Амандасып мен оған жолығайын, Апар оның қасына менi, – деген. Бiлдiм, сiзге Хауаның достығы бар, Сiзге болса достығы бiзге жарар. Сенiң достың болған соң, достық етiп Айтатұрған сөзiмiз оған да бар. Дос көрiптi ол Хауа сенi, – дейдi, Апар ендi қасына менi, – дейдi. Оның дағы бiлмеген нәрсесi бар, Бiлдiрейiн мен оған оны, – дейдi. Жүрiп ендi Хауаға бастаңыз жол, Оған да айтатұғын кеңесiм мол. Аузыңда тұрып оған сөйлесейiн, Мен сөйлейдi [екен] деп бiлмесiн ол. Достыңыз Хауа сенi көрсiн, – дейдi, Мен сөйлермiн, ол тыңдап тұрсын, – дейдi. Жасырынып көрiнбей сөйлесейiн, Сен сөйлейдi екен деп бiлсiн, – дейдi. Тыңда менiң сөзiмдi, жылан, – дептi, Апар ендi Хауаға таман, – дептi. Андан соңыра тағы да өзiңiзге Үйретермiн ол сөздi тамам, – дептi. Жылан жүрiп Хауаға таман келдi, Iбiлiс лағин аузында аман келдi. Iбiлiс анда жыланның тiлiменен Хазiретi Хауаға сәлем қылды. Жылан болып Хауаға: – Анам, – дейдi, Дос едiң ғой сен өзiң маған, – дейдi. Бұ жаннаттың iшiнде жақсы көрген Бар нәрсесiн бiлдiрдiм саған, – дейдi. Мен бiр ғарiп қызметшiң жылан, – дейдi, Бар нәрсенi қылдым ғой аян, – дейдi. Бiлдiрмеген бiр нәрсе қалып едi, Оны һәм бiлдiрейiн саған, – дейдi. – Қалып па едi жаннатта жүрмеген жер, Болып па едi жаннатта көрмеген жер. Кәрiм қылып оны һәм бiлдiр ендi, Қалған болса тағы да бiлмеген жер. – Бiлдiрейiн мен саған ол бiр сөздi, Хақ жаратып, жаннатта қойды сiздi. «Бидайдың ағашынан жемеңiз» деп, Бiлмедiңiз, не үшiн тыйды сiздi. Айтайын ендi саған ол бiр гәптен, Өзiңiздi бек жақын көргендiктен. «Бидайдың ағашына жақын барма», Дегендiгi Құдайдың не себептен? Хақ Тағала хазiретi, бiлiң, – дейдi, Тағдыр еткен сендерге өлiм, – дейдi. Ирадасы жаннаттан шығармақ-дүр, Жаным күйдi сiз үшiн менiм, – дейдi. Құдай сiздi дүниеге айдайды ғой, Анда кiсi өлiмнен қалмайды ғой. Мехнат көрiп дүниеде, ақырында Өлiп қалып сорыңыз қайнайды ғой. Мен айтайын: сен ендi барың, – дейдi, Бидайдың ағашынан алың, – дейдi. Сол ағаштың дәнегiн жеп алып, Мәңгi бақи жаннатта қалғын, – дейдi. Мен бiр жақын достың ғой жылан, – дейдi, Айтқан сөзiм бек анық, инан, – дейдi. Хақ Тағала хазiретi сiзден бұрын Бұ жаннатта жаратты адам, – дейдi. Айтқан сөзiм шын менiм, анам, – дейдi, Оның да аты болған адам, – дейдi. Үш жүз мың жыл тұрыпты сiзден бұрын, Жаратып-дүр Құдай Ғалым, – дейдi. Ол адам уақиғаны сезген, – дейдi, Бидайды ағашынан үзген, – дейдi. Андан соңыра өлiмнен құтылып ол, Үш мың жыл жаннатта кезген, – дейдi. Инанбасаң әгарда маған, – дейдi, Барып қара ағашқа таман, – дейдi. Сол ағаштың түбiнде қазiр отыр, Сол үш жүз мың жыл жасаған адам, – дейдi. Ол ағаштың түбiнде адам, – дейдi, Үш жүз мың жыл жасады тамам, – дейдi. Бидай жеп, өлiмнен қалғандығын, Бәрiн айтып сөйлер ол саған, – дейдi. Жүр екенсiз сiз оны бiлмей, – дейдi, Ағаштың жақынына келмей, – дейдi. Андан сұрап айтқанды қылсаңыздар, Мәңгi мұнда қаларсыз өлмей, – дейдi. Андан бұрын анамыз Хауа анда, Ол ағашқа барған жоқ һеш заманда. Оның үшiн «ағаштың жақынына Бармаңыз» деген едi Құдауанда. Ол анамыз Хауакем бұрынғы уақ Жүр екен ол ағашқа жоламай-ақ. «Ағаштың жақынына жоламаңыз, Бармаңыз» деген екен оларға Хақ. Хауа бiлдi жылан деп оның өзiн, Естiген соң аузынан шайтан сөзiн. Ағашқа қарай салып жүрiп кеттi, «Көремiн» деп андағы адам жүзiн. Сөздi есiт ол Iбiлiс лағынеттен, Ол жыланның аузынан шығып кеткен. Анамыз Хауа жүрiп бара жатыр, Андан бұрын ағашқа барып жеткен. Хауа жүрiп ағашқа жетiп қалды, Отырған ол Iбiлiске көзiн салды. «Кiм боласыз, әсiлiңiз қай мақұлық?» деп, Сұрағай қасына жетiп барды. – Қанша жасқа келдiңiз бұ жерде? – деп, Сұрайды ойлағанын бәрiн андан. – Құдайым маған қылды мархабатты, Мекен қылды тұрмаға бұ жаннатты. Хақ Тағала өзiмдi жаратқаннан Жасым менiң үш жүз мың өтiп кеттi. Күнде құшып жаннаттың қызын, – дейдi, Үш жүз мың жасқа келдiм өзiм, – дейдi. Хақ Тағала өзiмдi жаратқан соң, Айтайын маған айтқан сөзiн, – дейдi. Естi ендi, Хақ маған неме дедi: «Ағаштың дәнесiне тиме», – дедi. «Берiк болып сақтан сен осы ағаштан, Бiр бүртiк бидайынан жеме», – дедi. «Тиме» деген соң ендi тимедiм мен, Құдайға қарсылықты сүймедiм мен. Бұйырды: перiштелер сәжде еттi, «Жеме» деген ағаштан жемедiм мен. Бiр күнде бiр перiште маған дейдi: – Мен айтамын бiр сөздi саған, – дейдi. Осы халид ағашынан дәне жесең, Өлмейiнше қаларсың аман, – дейдi. Бұ саған өсиетiм менiм, – дейдi, Саған болмас андан соң өлiм, – дейдi. Жаннаттың сарайында бақи болып, Рахатта бола-дүр күнiң, – дейдi. Перiштеге жауапты бердiм, – дептi, – Алла менi «жеме» деп нәһи еттi. «Бұйрығым тұтпадың» деп ашуланып, Соңыра қаһар қылмай ма мен ғарiптi? – Қаһар қылмас, сөзiме инан, – дейдi, Рақым ғой, рахмат қылар саған, – дейдi. Олай-бұлай ойлама, сөзiмдi тұт, Бидайдан же, боларсың аман, – дейдi. Перiштенiң сөзiне мен инандым, Бидайдың дәнесiнен жеп алдым. Тамам ендi үш жүз мың жылдан берi Өлмейiнше жаннатта мәңгi қалдым. Құдай маған қаһарын салғаны жоқ, Сөзiмiздiң биттей де жалғаны жоқ. Перiште осы қылған жақсылыққа Менен сұрап һеш нәрсе алғаны жоқ. Хауа ана естiп бiледi ендi, Ағашқа жақын жүрiп келедi ендi. Таныған жоқ, Iбiлiстiң сөзi шын деп, Үзiп алып бидайдан жедi ендi. Бидайдың ағашынан Хауа жедi, «Қай етер екен ендi Құдай менi, Жеуде тiптi зарар жоқ екен ғой, Неме де қылған жоқ Құдай», – дейдi. Һеш зарар болмағанын көрген ендi, Адамға айтамын деп жүрген ендi. Атамыз Адам аләйһиссаламға Жүгiрiп барып, хабарды берген ендi. Хауа жүрiп Адамға келiп жеттi, Бар болған уақиғадан хабар еттi. – Бидайдың ағашынан жеп едiм, Һешбiр зарар болған жоқ маған, – дептi. Хауа жүрдi Адамға барайын деп, Бидайдың ағашынан алайын деп. Сол ағаштың жемiсiн жеп алып, Мәңгi өлмей жаннатта қалайын деп. Хауа анам Адамның ақылын алды, Ол ағаштың түбiне алып барды. Ол Iбiлiстiң Хауаға айтқан сөзiн Баршаларын қайтадан сұрап алды. – Бидай жеп жасадым үш жүз мың жас, Инаныңыз, оллаһи, сөзiм раст. Құдайменен ант қылып айтамын мен, Аяп айттым, сендерге қылмаймын қас. Бiлмедi һеш, инанды жалған антқа, Әй, Құдайым, мәкәрiңнен өзiң сақта. Инанып оның жалған сөздерiне, Жөнелдi жеймiн деп бидай жаққа. Ғапыл болып алданып сөздерiне, Бидай жеп ол ғасы болды Хаққа. Ажалға дәру қылса Құдай дептi, Бiр үзiп ол ағаштан дәне жептi. Сол сағаттың iшiнде ол Адамның Басынан тәж, үстiнен хале кеттi. Ғапыл болып алданып Iбiлiс итке, Ғасы болып қалды ғой Хақ Мәжипке. Жарлық қылды: тәубенiң қапусынан Ендiрдiлер Адамды Сарандипке. Андан соңыра тағы да ол Хауаны, «Неге жедiң бидай?» деп тергеп аны, Рахматтың қапусынан ендiрдiлер Жидда деген бiр тауға бейшараны. Андан соңыра Iбiлiске ашуланып, «Лақтыр» деп бұйырды ұстап алып. Лақтырып лағынеттiң қапусынан, Теңiзде бiр аралға түстi барып. Андан соңыра бұйырды ол жыланға, Суретiнi өзгертiп сол заманда, Хашамның қапусынан лақтырып, Оны һәм тастадылар Исфаханға. Андан соңыра менi де Хақ тергедi, «Iбiлiс сөзiн жыланға айттың» дедi. Азаптың қапусынан шығарғызып, Тастадылар шималға мұнда менi. Осы күнде бұ жерлер менiм, – дейдi, Қарар қылып тұратын жерiм, – дейдi. Осындай болып жаннаттан шығуыма Атаңыз себеп болды, бiлiң, – дейдi. Осындай менiм iсiм жаман болды, Жаннаттан шығып күнiм қараң болды. Балқияға өз халiн баян етiп, Тауыстың сөзi ендi тамам болды. Балқия дер: – [Мен] ғарiп адам, – дейдi, Бiр ғұзырым бар ендi саған, – дейдi. Осы арадан баруға өз жерiме Бiр шара болар ма екен маған, – дейдi. – Әй, Балқия, мен ғарiп бiр құс, – дейдi, Бұ жұмысың бiр қиын жұмыс, – дейдi. Өз жерiңе ман сенi апара алман, Қолымыздан келмейдi бұ iс, – дейдi. Сабыр қыл, Хызыр нәби келер, – дейдi, Сенiң халiң-ахуалың бiлер, – дейдi. Оған айтып, халiңдi жалбарсаңыз, Шара қылса, ол сiзге қылар, – дейдi. Сол сағатта ол Хызыр келiп қалды, Балқия қол қаусырып қарсы барды. Бастан-аяқ сөйлеп бар уақиғасын, Ол Хызыр пайғамбарға көп жалбарды. – Иә, Балқия, Құдайдың көп қадасы, Көнбейiнше пенденiң жоқ шарасы. Тамам тола бiр жылдық жол бола-дүр Мысырменен бұ жердiң екi арасы. Көрiпсiң көп дүниенiң мехнатынан, Боламын деп Мұхаммед үмбетiнен. Бiрақ сенi Құдайдан бұйрықсыз, Апара алман Мысырға өз бетiммен. Сен ендi бол Құдайға мiнәжатта, Дұға қылып дайым бол ғибадатта. Хақ Тағала «апар» деп бұйрық қылса, Апарармын мен сенi бiр сағатта. Ол Балқия мiнәжат қылды Хаққа: «Әй, Құдай-а, жәрдем қыл мен бейбаққа». Хақ Тағала Хызырға жарлық қылды: «Балқияны апар, – деп, – Мысыр жаққа». – Иә, Балқия, қолың бер, маған бағып, Көзiңдi жұм, кетемiн сенi алып. Көздерiнi жұмғызды Балқияның, Қолдарыны қолымен ұстап алып. Қолын алып қолына, айтып сөзiн, Жарлық қылды тағы да, ашты көзiн. Балқиякең Мысырға келiп қалған, Өзiнiң сарайында көрдi өзiн. Қауымына Балқияның хабар болды, Жиылып Балқияға бәрi келдi. Шаһар халқы баршасы амандасып, Қуанып баршасы шаттық қылды. Балалары баршасы қуанысты, Құшақтасып, көрiсiп көп жыласты. Сағынған ағайыны, жұрты, халқы, Баршалары жыласып амандасты. Шаһимаран дер: – Балқияның хикаясы, Бұ дүниеде бар көрген уақиғасы, Қанша мақұлық, қанша жер көрiп едi, – Болыпты бiр дүниенiң жазирасы. Балқияның қиссасы тамам болды, Жамсыб ағаң есiтiп бәрiн бiлдi. Шаһмаранның ақылына тахсин қылып, Қайырлы дұғаменен ол дұға қылды. Жамсыб айтар: – Әй, тақсыр, сенiң өзiң Артық екен зейiнiң, сөйлер сөзiң. Қиссаменен көңiлiмдi түзеп тұрдың, Хақ Тағала жасыңды қылсын ұзын. Балқияның берiп-дүр Құдай бағын, Көңiлiнен кетiптi қайғы-уайым. Оның бәрi қуанып қалғанындай, Қуант-сәна менi де, падишаһым. Әй, шаһым, уағда қылып маған деп ең, Бұ қиссаны қылайын тамам деп ең. Балқияның қиссасы тамам болса, Жөнелтейiн мен сенi аман деп ең. Тамам қылып айтқан соң бұ қиссаны, Қылып едiң бiздерге уағданы. Қап тауынан оралтып айналдырып, Келтiрдiң ғой Мысырға Балқияны. – Балқияның қиссасы бiттi, – дейдi, Саған қылған уағдамыз жеттi, – дейдi. Уағдаңнан танбасаң өзiң, Жамсыб, Мен танбаспын уағдадан тiптi, – дейдi. Жамсыбым, мен айтайын саған, – дейдi, Жөнелтейiн мен сенi аман, – дейдi. Менi барып һешкiмге бiлдiрмеске Уағдаңды берiк қыл маған, – дейдi. Сөзiмдi менiң жерге сала көрме, Моншаға тiптi жүрiп бара көрме. Ендi бiздiң бұ құсша жанымыздың, Жамсыбым, обалына қала көрме. – Тақсыр-ау, уағданы қылдым саған, Уағданы бұзғанның пиғылы жаман. Ендiден соң моншаға түспеспiн мен, Кеудемiзде болғанда бейшара жан. Дегеннен соң ол жерде Шаһимаран Хәдие қылып көп жауһар бердi маған. Айғай салып шақырды қазiр сонда, Келiп қалды айдаһар деген жылан. – Айдаһар, сен Жамсыбты апар, – дейдi, Жолы мұның қараңғы, қатер, – дейдi. Көтерiп, бал құдықпен алып барып, Жер жүзiне жоғары шығар, – дейдi. Бұйырған соң айдаһар ұстады ендi, Жол көрсетiп жүруге бастады ендi. Бал құдықпен көтерiп алып келiп, Шығарып тысқарыға тастады ендi. Көзiн ашып бiр уақыт Жамсыб пақыр, Өзiн көрдi: құдықтың басында тұр. Құдықтан шыққаныны көргеннен соң, Сәжде қылып Құдайға қылды шүкiр. Оны қойып айдаһар жүре бердi, Дәл ақшам намазының уақты ердi. Намаз құптан жақындап келгенiнде Өзiнiң ханасына қайтып келдi. Құптанда қайтып келдi ханасына, Қолын созып көрiстi анасына. «Қайдан келiп қалдың, шырағым», – деп, Қуанғаннан жылайды баласына. Қатыны һәм қасына келiп жеттi, Келгенiне Жамсыбтың шүкiр еттi. Өлiктiнiң тiрi болып келгенiне Қайран болып бәрiнiң есi кеттi. Анасы дер: – Шырағым, өлiп пе едiң, Иә, өлгенiң жоқ па едiң, тiрiк пе едiң?! Иә, болмаса, құтылып тұтқындықтан, Бiздерге көрiскелi келiп пе едiң. Баршалары Жамсыбқа қарайды ендi, Қуанғаннан жас төгiп жылайды ендi. «Қайдан келдiң, уақиға не болды» деп, Баршалары Жамсыбтан сұрайды ендi. Жамсыб айтұр: – Қойыңыз, жыламаңыз, Есен-аман келдi ғой бейшараңыз. Бiрақ сiз ендi менен «қайдан келдiң, Қайда жүрдiң?» деп бiр де сұрамаңыз. Көрiп келдiм дүниеде талай гәптi, Есiтiп келдiм талай хикаятты. Көргенiмдi һешкiмге сөйлемеске Бекiттiлер антпенен мен ғарiптi. Жамсыб сұрап: – Әй, менiм анам, – дейдi, Мен кеткелi неше жыл, заман? – дейдi. Анасы дер: – Әй, балам, сен кеткелi Өтiп кеттi жетi жыл тамам, – дейдi. Анасы көрiп оның басын дейдi: – Өтiп кеттi жетi жыл жасың, – дейдi. Бiр жерде тұтқындықта жатып па едiң, Ағарып қалыпты ғой шашың, – дейдi. – Бiрқатарды көрдi ғой бұ бастарым, Ағарған жоқ бейнетсiз бұ шаштарым. Сол уақытта менiмен отын тасып, Бiрге жүрген аман ба жолдастарым? Анасы һәм Жамсыбқа: – Балам, – дейдi, Жолдастарың баршасы аман, – дейдi. Ол уақытта баршасы келiп, сенi «Қабылан жедi» дедiлер маған, – дейдi. Жолдастарың бұ күнде баршасы бай, Оларды сен ойлама бұрынғыдай. Баршалары саудагер, көпес болды, Көп дәулеттi оларға бердi Құдай. Дәулет бердi оларға бiр Құдайым, Һешбiр бай жоқ шаһарда олардайын. Өздерi бек қарайды мен ғарiптi, Инғам-ихсан қылады һәр күн сайын. Мол дәулеттi берген соң оларға Хақ, Олар бүгiн бiздердi бек қарайды-ақ. Ат-тон, киiм, ақшасын һәм бередi, Солардан бүгiн бiздiң жеген тамақ. – Тамақ-киiм берселер, берсiн, – дейдi, Бiреуiн шақыралық, келсiн, – дейдi. Мұнда келiп көрiсiп менiменен, Аман-есен келгенiм бiлсiн, – дейдi. – Түн iшiнде шақырма, балам, – дейдi, Олар ендi үлкейген тамам, – дейдi. Олардың әуелерi бек жоғары, Түн iшiнде келмеслер саған, – дейдi. Түн iшiнде асығып келмес олар, Таң атқан соң оларға сен өзiң бар. Ерте барып үйiнде жолықпасаң, Дүкенiнде, базарда жолығарлар. Таңертең ерте барсаң сен оларға, Жолығарсың үйiнде мырзаларға. Ерте барып үйiнде жолықпасаң, Жолығарсың дүкенде, базарларда. – Әй, анам, менiм сөзiм бiлiңiз сiз, Ақырындап өзiңiз жүрiңiз сiз. «Жамсыб балам ақшамда келдi» дейүп, Мырзаларға хабарды берiңiз сiз. Естiселер, мырзалар келер, – дейдi, Әлбетте, бiзге сәлем берер, – дейдi. Келетұрған олардың мәнiсi бар, Келмеселер, өздерi бiлер, – дейдi. Ол арада Жамсыбтың бiр жолдасы Жақын едi үй менен үй арасы. «Балам келдi, сiздердi шақырад», – деп, Хабар бердi Жамсыбтың ол анасы. – Балам келiп, көрiндi көзге, – дейдi, Қуаныш түстi бүгiн бiзге, – дейдi. Отын тасып, жолдас болып бiрге жүрген, Сағынғанға жiбердi сiзге, – дейдi. Жолдасы жауап берiп сөзiн дейдi: – Амандасып, көрейiн жүзiн, – дейдi, Бәйбiше, сiз бара тұр үйiңiзге, Соңыңыздан жетермiн өзiм, – дейдi. Ол жолдасы есiтiп мұны бiлдi, Қатты сасып көңлiне уайым кiрдi. Бәйбiшенi қайтарып, жылдам тұрып, Екiншi жолдасына жүрiп келдi. – Неге келдiм, әй, жолдас, түнде саған, Iстерiмiз болды ғой бiздiң жаман. Өлгенi жоқ, құдықтан шығып алып Келiптi ғой үйiне Жамсыб ағаң. Бiздiкiне шешесiн жiберiптi, Көрiскелi «бiздерге келсiн» дептi. Не амал қылып ендi құтыламыз, Анық бiл, ажалымыз бiздiң жеттi. Жолдастар, ендi бұған ой қылайық, Жиылысып үйiне тез барайық. «Малымыздың жарымын берейiк», – деп, «Ғафу қыл» деп, жалынып-жалбарайық. Падишаға бiлдiрсе әгар, – дейдi, Жер табылмас бiздерге кiрер, – дейдi. «Өзiмiздi падиша дарға асып, Малымыздың бәрiн де берер, – дейдi. Тұрыңыз, ендi жылдам жүрейiк бiз, Амандасып өзiнi көрейiк бiз. «Күнәһiмiз бағышла, ғафу қыл», – деп, Малымыздың жарымын берейiк бiз. Қылғанды басымызға келтiрмесiн, Дарға асып бiздердi өлтiрмесiн. Көнбесе малымыздың бәрiн берiп, Тiлейiк: падишаға бiлдiрмесiн. Жолдастардың баршасы ақылдасып, Жамсыбқа келдiлер қадам басып. Қол қаусырып баршасы сәлем бердi, Аяқ-қолын сүйдiлер амандасып. – Аман-есен келдiң бе, Жамсыб аға, Бұ күн болдық бiз ендi жүзiқара. Құдайға да, сiзге де ғасы болып, Қасыңызға келдiк қой, бiз бейшара. Аяғына қойдылар бәрi басын, Жыладылар көзiнен төгiп жасын: – Бiз жамандық қылсақ та, Жамсыб аға, Сен жақсылық қыл ендi, не қыласың. Бәйбiшеге жалынып айтар сөздi: – Жамсыбтан тiлеңiз, – деп, – ендi бiздi, Малымыздың беремiз қақ жарымын, Бұрын да күтiп едiк өзiңiздi. Анасы да Жамсыбтан тiлек қылды, Жамсыб һәм бұ сулыхты дұрыс көрдi. Малдарының жарымын бөлiп алып, Татуласып, оларды қоя бердi. – Ендi сiзге жамандық келтiрмейiн, Iстерiңдi һешкiмге бiлдiрмейiн. Малыңыздың жарымы өзiңiзге, Дұшпаныңды қуантып күлдiрмейiн. Жамсыб қылды бұларға мархабатты, Күнәлерiн олардың ғафу еттi. Малдарының жарымын бөлiп алып, Жолдастар үйлерiне қайтып кеттi. Шықтылар жолдастары амандасып, Күнә сақтап жүрмедi жамандасып. Жамсыб ол жолдастармен тату болып, Қонақ болып жүрдiлер араласып. Андан соңыра жетi жыл өттi заман, Жолдастармен дост болып есен-аман. Сол жетi жыл iшiнде жалғыз қабат Моншаға түскенi жоқ Жамсыб ағаң. Ендi айтайын дүниенiң жалғандығын, Мақлұқат не бәлеге салғандығын, Ақырында қосылып Жамсыб ағаң, Шаһимаранды ұстатып алғандығын. А, тақсыр, Жамсыб тұрған шаһарында Бiр падиша бар ердi ол заманда. Атын оның Кейхұсрау дерлер ердi, Шаһтардың шаһы едi бұ жаһанда. Андан соңыра бiр күнде Кейхұсрау хан, Пайда болып бiр ауру бойын алған. Тұла бойы қып-қызыл қандай болып, Тәбиптер ем таба алмай ғажиз қалған. Ем қылыпты тәбиптер оған дайым, Таба алмайды аурудың бiр де жайын. Күнде сайын ауруы күшейiптi, Тәбиптерi дәрудi қылған сайын. Бiр уәзiрi бар едi Шәмһүр атты, Ғалым едi шәукеттi, салтанатты. Ғылым-хикмет қисапсыз бiледi екен, Сол бiр күнде кiтабында бiр сөз тапты. Тексерiп ол кiтабын бек қараған, «Табылар ма екен, – дептi, – Шаһимаран. Шаһмаранның етiнi жегiзбесе Ауруы кетпес, – дептi, – падишадан». Уәзiр дептi: – Шаһмаран табылмайды, Өзге нәрсе патшаға ем болмайды. Әгарда Шаһмаранды жегiзбесе, Падиша бұ аурудан жазылмайды. Падишаның ауруына Шәмһүр сасып, Қарайды кiтаптардан ашып-ашып. «Қай жерден табылады Шаһмаран?» деп, Жұртын жиып отырды ақылдасып. – Шаһмаранның хабарын сұрамаққа Жiберелiк елшiлер түрлi жаққа. Қажетiмiз бiздердiң бiтер ердi, Шаһимаран табылса бiздiң баққа. Мiнадiлер ұлыған қасқырдайын Айқай салып жүрдiлер шаһар сайын. – Бiлген адам бар болса, айтыңыздар Бiзге, – деп, – Шаһмаранның тұрған жайын. Мiнадiлер дауыстап қатты жүрген, Ауылдардан һәм барша шаһарлардан Қыдырып қанша хабар салсалар да, Болмады Шаһмараннан хабар берген. Мағлұм едi Жамсыбқа Шаһимаран, Жамсыбтан басқалардың бәрi надан. Бiлсе де бек сақтанып, үндемей жүр, Моншаға да түскен жоқ һешбiр заман. Шаһмаранды бiлушi һеш болмады, Сонда да Шәмһүр уәзiр һеш қоймады. Бұ тариқпен Шаһмаран табылмады, Екiншi [бiр] амалды ол ойлады. Шәмһүр ендi көп ойлап тұрды дейдi, Ашып қарап кiтабын көрдi дейдi. «Ғылым-хикмет бiр сөздi көрдiм мен», – деп, Халыққа хабарды бердi дейдi. – Хикмет-ғылым бiлдiм мен тамам, – дейдi, Тағы бiр сөз көрiндi маған, – дейдi. Дүниеде Шаһмаранды көргендердiң Болады екен кеудесi ала, – дейдi. Шаһмаранды көргеннiң бұ дүниеде Белден төмен денесi жол-жол ала. Ендi бiзге керек-тi адамдардың Шешiндiрiп денесiн қарамаға. Шәмһүр тағы ойланып соны табар, Қанша жерде шаһарда монша жағар. Шақырғызды моншаның иелерiн, Баршалары жиылып келдi олар. – Моншаның иелерi, сiзге хабар, Бұ шаһардың өзi бiр үлкен шаһар. Падишадан сiздерге бұйрық сол, Ендiден соң жақсаңыз монша әгар. Сiздер ендi патшаны көрсеңiз дос, Моншаға келген жанды қойыңыз бос. Монша хақын аларсыз падишадан, Разы болып жүрерсiз, көңiлiңiз хош. Кiм де болса моншаға берiңiздер, Жап-жалаңаш денесiн көрiңiздер. Денесiнде аласы жол-жол болса, Оны алып патшаға келiңiздер. Хабар салды бұ Шәмһүр барша елге, Һәр ауылға, моншасы болған жерге. Жап-жалаңаш денесiн қараған соң, Ала болса келтiр деп бұ шаһарға. Моншашылар[ға] жарлықты бiлгiздiлер, Келген жанды моншаға енгiздiлер. Ықтиярмен моншаға келмегендi Айдап алып, зорлықпен келгiздiлер. Бар ма екен деп моншаға келмегендер, Махалла сайын жүрiп iздегендер. Бинакаһ ол қадаға қарсы Жамсыб Кез болыпты, тез оны көздегендер. Көргеннен соң Жамсыбты ұстағандар, Моншаға таман сүйрей бастағандар. Зорлықпенен моншаға алып барып, Шешiндiрiп киiмiн тастағандар. Қазадан қалып болмас ерлiкпенен, Келтiрдiлер моншаға қорлықпенен. Жап-жалаңаш киiмiн шешкеннен соң, Ала жерiн көрдiлер зорлықпенен. Ол моншаның иесi оны көрдi, Көргеннен соң Шәмһүрге алып келдi. Қуанып Шәмһүр оны келтiрген соң, Мың алтынды қолына санап бердi. Шәмһүр уәзiр Жамсыбты құрмет қылды, Отырғызып қасында орын бердi. «Падишаның науқасын көрiңiз», – деп, Жамсыбты Кейхұсрауға алып келдi. Ол Жамсыбты патшаға жүргiздiлер, Алып келiп тақытына мiнгiздiлер. Падишаның қасына отырғызып, Тәнiндегi науқасты көргiздiлер. Жалынып-жалбарды бұлар һаман, Қайран болып тұр ендi Жамсыб ағаң. – Падишаның науқасын танымаймын, Нағыласыз сiз ендi қазiр маған? – Осындайын падиша заман, – дейдi, Науқастанып қалған-ды жаман, – дейдi. Мұның дауа шарасы сiзде екен, Қылмағаның лайық па саған, – дейдi. Жамсыб анда Шәмһүрге жауап бердi: – Атамыз ғылым-хикмет бiлер ердi. Атамыз ғылым-хикмет бiлгендiктен, Бiлер деп ойлаймысыз мен пақырды. Мен ғарiп атамдай һеш бола алмадым, Оның қылған iстерiн қыла алмадым. Бәрiне жұрттың мағлұм болып ердi, Бала күнде оқуды бiле алмадым. Алты жыл сабақ оқып мен молдадан, Бiле алмадым бiр әрiп, болдым надан. Бiлсем едiм бiр нәрсе, қызметiмдi Аямас ердiм бiр де падишадан. Оқуды бiлмеген соң, менiм анам Отынды тасытқызды таудан маған. Ғылым-хикмет қайтiп бiлер дерсiң Отын тасып жұмысты қылған адам. – Отыншылар бiлмес ол жөннен, – дейдi, Аңлағай сен сөзiмдi менен, – дейдi. Падиша ғылымдығың сұрамайды, Шаһмаранды сұрайды сенен, – дейдi. Шаһмаранды көрiпсiң көзiңiзден, Шыныңды айт, жасырма ендi бiзден. Бiлдiрсең Шаһмаранның тұрған жерiн, Алтынды құямын ғой төбеңiзден. Тiлесең бiр шаһардың уәлаятын, Падишаһым бәрiн де бергiзетiн. Өзiңiздiң тiлеген шаһарыңызға Хәкiм болып қыларсың хүкiметiн. – Қандай нәрсе дегенiң Шаһимаран, Естiмедiм, көрмедiм һешбiр заман. Бiлесiң ғой өздерiң менен артық, Айтыңыздар өзiңiз оны маған. Шәмһүр айтар: – Әй, Жамсыб, жүргенiңнiң, Шаһмаранның жайыны бiлгенiңнiң, Белден төмен аласы жол-жол болған – Кеудеңiзде белгiсi көргенiңнiң. Жамсыб дер: – Мен һешқайда жүргенiм жоқ, Шаһимаран дегендi бiлгенiм жоқ. Кеудеңiзде ала бар – белгi дерсiң, Өзiм оны тiптi мен көргенiм жоқ. Шәмһүр анда Жамсыбты шешiндiрдi, Отырғандар баршасы қарап көрдi. Белден төмен жолдайын ала екен, Жамсекеңе көргiзiп, хабар бердi. Шәмһүр уәзiр: – Әй, Жамсыб, ендi, – дейдi, Мiне, менiң айтқаным келдi, – дейдi. Денеңiзде ала жол болмақтығы – Шаһмаранды көргенге белгi, – дейдi. Шәмһүр анға: – Әй, Жамсыб, қара, – дейдi, Жақсылықпен айт ендi маған, – дейдi. Жақсылықпен айтпасаң осы жерде, Зорлықпенен айттырармын саған, – дейдi. Қаншадан жақсы сөзбен бiз айтамыз, Жамсыб-ау, ендi сенi үйретермiз. Жақсылықтың қадiрiн бiлмесеңiз, Жамандықпенен сенi сөйлетермiз. Айт шыныңды, сен ендi қиналмай-ақ, Болмаса жегiзермiн саған таяқ. Қиыншылық, ғазапты көрме ендi, Рақым қыл өзiңiзге жаныңды аяп. Жамсыб ендi қысылып қайран қалды, Үндемей, тас болып тұрып қалды. Һешбiр жақсы жауапты бермеген соң, Ендi Шәмһүр Жамсыбқа ашуланды. Падишадан Жамсыбқа тарлық келдi, Бейшараның басына қорлық келдi. Болмаған соң Шәмһүр мен Кейхұсрау хан «Жамсыбты ұрыңыз» деп жарлық қылды. «Ұрыңыз» деп Кейхұсрау жарлық еттi, «Қылмаңыз, – деп, – Жамсыбқа мархабатты». Неше түрлi қиыншылық, ғазаппенен Салдылар денесiне жарақатты. «Ұрыңыз» дегеннен соң Шәмһүр кәпiр, Ұрушылар Жамсыбты ұрып жатыр. Тас-талқан қылып тастап ұрсалар да, Сонда да сөйлемедi Жамсыб пақыр. Сөйлеген жоқ бiр әрiп Жамсыб ағаң, Ашуланды бек қатты Кейхұсрау хан. «Өлтiрiңiз ендi» деп жарлық еттi, «Қоймаңыз ендi мұның жанын аман». Ендi қылып Жамсыбқа саясатты, Өлтiретiн жерiне алып кеттi. Жалладтар ол жалаңаш қылышпенен Жамсыбты шабамыз деп келiп жеттi. Жалладтардың қылышы жарқылдайды, Жамсыб бiлдi, өлтiрмей һеш қоймайды. Ендi өлмеске бiр хайла қылайын деп, Жамсыб байғұс көңiлiнен ой ойлады. Ойлады бiр себептi мен қылайын, Бұларды ол құдыққа апарайын. Шаһимаран осы құдық iшiнде деп, Көргiзiп, бұ жанымды құтқарайын. Олар менi құдыққа сала алмастар, Өздерi һәм түбiне бара алмастар. Ол құдықтың қасына барсалар да, Шаһмаранды ұстатып ала алмастар. Өлтiре бастаған соң, Жамсыб ағаң «Өлтiрмеңiз менi» деп қылды фаған. – Өлтiрмесең, апарып көргiзейiн, Керек болса сiздерге Шаһимаран. Көргiзейiн сiзге деп Шаһмаранды, [Ол] құдықтың қасына алып барды. Шәмһүр анда әскерiн жиып барып, Құдықтың төңiрегiн орап алды. Ол құдықтың басында Шәмһүр ендi Әфсүн оқып, дұғалар, сиқыр қылды. Сондай күштi сиқырын оқыған соң, Дәл құдықтан күркiреген дауыс келдi. Сиқыры бар Шәмһүрдiң жұрттан асқан, Оқып-оқып құдықтың аузын ашқан. Бiр уақытта бiр ғифрит шығып келдi, Бiр табақты көтерiп лағыл тастан. Ғифрит деген бiр үлкен айдаһар ол, Құдық толды кеудесi сондайын мол. Ол табақтың iшiнде айтып өткен Жыландардың патшасы Шаһмаран сол. Құдықтан шыққаннан соң Шаһимаран, Бiлдi ендi бұ қазаны бiр Құдадан. Көзiн ашып қараса төңiрекке, Келiптi бағанағы Жамсыб ағаң. Сиқырменен салды ғой Шәмһүр кәпiр Шаһмаранның басына заманақыр. Көзiн ашып қараса һәм олардың Арасында Жамсекең бiрге отыр. – Әй, Жамсыб, мен не жаздым саған, – дейдi, Әскер алып келiпсiң маған, – дейдi. Ант қылып, уағда қылып кетпеп пе едiң, Әй, опасыз, жалғаншы адам, – дейдi. Қылып едiм мен саған iзгiлiктi, Жақсылығым түбiме менiм жеттi. Иғтибар жоқ адамда деп бiлушi едiм, Қайтейiн, пұрсатым қолдан кеттi. Қылдым саған жақсылық, пайда, – дейдi. Қылмадым мен жамандық, хайла, – дейдi. «Һешкiмге де жерiңдi айтпаймын» деп, Маған қылған уағдаң қайда? – дейдi. Көп жақсылық мен саған қылып ердiм, Сен маған бұ малғұнды алып келдiң. Тым болмаса өзiн де өлтiрмедiң, Дұшпанның қолына ұстап бердiң. Уағда бұзып қастықты қылдың маған, – Дегеннен соң Жамсыбқа Шаһимаран, Жамсыб сонда қайтерiн бiле алмады, Қайран болып ұялып қалды жаман. – Әй, шаһым, сiздiң үшiн қапаланып, Ықтиярым қолымнан кеттi қалып. Өзiмдi өлтiретiн болғаннан соң, Амалсыздан оларды келдiм алып. Әсте, шаһым, сiздерден безбедiм мен, Ықтиярмен уағданы бұзбадым мен. Қылышпенен жалладтар келгеннен соң, Жанның аман қалуын көздедiм мен. Өзiмдi де өлiмге қимадым мен, Сiздердi һәм өлуге қоймадым мен. Бұ құдықтың iшiнен, шаһым, сiздi Ұстауға қоймайтын [деп] ойладым мен. Сол жерде Шаһмаранды уәзiр Шәмһүр Өз қолымен ұстауға ойланып тұр. Шаһимаран Шәмһүрге жауап айтты: – Менi Жамсыб ұстасын, сен аулақ жүр. Сиқырменен құдықтан алып, – дейдi, Ұстаймын деп тұрмысың бағып, – дейдi. Ұстар болсаң уымның қанжарымен Өлтiрейiн мен сенi шағып, – дейдi. Қанеки, жақын келiп қара, – дейдi, Қанжарыммен салармын жара, – дейдi. Сондай қылып шағармын, кәпiр, сенi, Бөз секiлдi қырармын пара, – дейдi. Шаһимаран Жамсыбқа сөздi дейдi: – Жақсы көрiп едiм ғой сiздi, – дейдi, Өзiң ұстап қойныңа салып апар, Ұстамасын бұ кәпiр бiздi, – дейдi. Келген ғифрит құдыққа енiп кеттi, Айдаһардың бәрiне хабар еттi. Фарияд қылып баршасы уластылар, Дауыстары аспанға барып жеттi. Жамсыб ұстап қолымен Шаһмаранды, Ептеп қана қойнына салып алды. Бара жатып сөйлесiп Шаһмаранмен, Кейхұсраудың ахуалын айтып барды. – Әй, шаһым, мен айтайын сiзге, – дейдi, Әлi сiз жаннан күдерiң үзбе, – дейдi. Ауруына қылатын ем бар ма? – деп, Кейхұсрау хан сұрайды сiзге, – дейдi. Шаһимаран Жамсыбқа: – Бәлi, – дейдi, Салыпты ғой қысымға сенi, – дейдi. Әй, Жамсыб, сен бұлай ойлаймысың, Әлi сен менiмменен ойнаймысың. Барғаннан соң Шәмһүр мен Кейхұсрау хан Өлтiрмей қояды деп ойлаймысың?! Шаһимаран Жамсыбқа: – Бiлiң, – дейдi, Маған ендi тақалды өлiм, – дейдi. Барғаннан соң бауыздатып, падишаға Етiмдi жегiзедi менiм, – дейдi. – Шаһым, олар ұрдылар жаман, – дейдi, Көп жапалар қылдылар маған, – дейдi. Ақырында қылыштап өлтiретiн Болғаннан соң, тiледiм аман, – дейдi. Қай етейiн, шаһым-ау, өлгенiм жоқ, Өлтiруге өзiмдi бергенiм жоқ. Ол құдықтан шығарып өзiңiздi, Өлтiредi деп, бiлгенiм жоқ. Көрсетсем мен құдықты әгар, – дедiм, Ол құдықтың қасына барар, – дедiм. Апарсам да құдықтан Шаһмаранды Шығарып ала алмаслар олар, – дедiм. Бiлсем болсам, әй, шаһым, әгар сiздi, Құдықтан шығаратын өзiңiздi. Сiздiң үшiн жан пида қылар едiм, Салмас едiм құдыққа таман iздi. Бiлсем едiм әгар мен бұ қылықты, Сiздерге қылатұғын қоршылықты, Сiздiң үшiн мен өлген болар едiм, Көрсетпес едiм, әсте, бұ құдықты. Жауап айтар Жамсыбқа Шаһимаран: – Құтылдың ғой сен ендi есен-аман, Саған ендi, Жамсыбым, һеш уайым жоқ, Не болса да болады бұ күн маған. Бұ iстердi Құдайдан бiлсем керек, Құдайдың құдiретiне көнсем керек. Маған уақыт сол шығар, шаһид болып Бұ кәпiрдiң қолында өлсем керек. Шаһид болып дүниеден өтсем керек, Мен бұған көп шүкiрлiк етсем керек. Мың жыл өмiр дүниеде тұрсам дағы, Ажал жетiп ақырда өлсем керек. Дүниеден артық, сiрә, жалған бар ма, Анда қалып мұратын алған бар ма?! Алланың өзi жалғыз бақи-дүр ол, Одан басқа һеш өлмей қалған бар ма?! Қаза келсе, көрер көз болар көрмес, Мойынсұнбай һеш анға мүмкiн емес. Өлсем тура Құдайға мен барамын, Бұ шаһидтiк һәркiмге тие бермес. Тағдырменен болды бұ қаза маған, Бiр уақыт айтайын, Жамсыб балам, саған. Сен жамандық қылсаң да мен қылмаймын, Бiр жақсылық етейiн тағы саған. Шәмһүр малғұн кәпiр ғой, жоқ-дүр дiнi, Апарған соң падишаға ұстар менi. Пышақ алып қолына Шаһмаранды Бұғазда деп ол малғұн зорлар сенi. Бұғаздама сен менi, сақтана көр, Насихатым сол менiм, тыңдап отыр. Өз қолымен ол менi бұғаздасын, Не қылсаң да сен өзiң сақтанып тұр. Сен өлтiрме, болсын ол өлтiрушi, Атақ болсын өзiне қан төгушi. Шәмһүр менi қолымен бұғаздасын, Жағадан болсын хариб, өлтiрушi. Андан соң шөгүнкеге салар бiздi, Екi қабат қайнатар өзiмiздi. Сақтан, саған тiлер ол iшкiзбекке, Әуел баста қайнаған суымызды. Есiт, Жамсыб, насихат Шаһмараннан, Iше көрме әуелгi қайнағаннан. «Iш» деп саған ол суды тығыздар ол, Зинһар өзiң бек жақсы сақтан одан. Менiм сөзiм шын болып саған келер, Шәмһүр лағин хикметтен ғылым бiлер. Әуелгi қайнағанды саған берiп, Екiншi қайнағанды iшпек тiлер. Бұ турада бек берiк болғайсың сен, Не қылса да бiр ират қылғайсың сен. Ғаярлық қып екiншi судан iшiп, Бастапқы суды оған бергейсiң сен. Екiншi қайнағанға салып көзiң, Не қылсаң да iшiп ал сенiң өзiң. Соңғы күнде көрерсiң тамашаны, Әгар тұтсаң менiм бұ айтқан сөзiм. Насихаттар қылдым мен, Жамсыб, саған, Оның үшiн достығың болды маған. Оның үшiн бұ жерде қасымызда, Жолдас болып тұрып ең бек көп заман. Илфат болып қалдың сен өзiмiзге, Жақсы көрiп насихат дермiн сiзге. Һәр уақытта ескерiп есiңе алып, Қайырлы дұға қылғайсың өзiң бiзге. Келе жатып қойнында, насихатты Шаһимаран Жамсыбқа тамам айтты. Шәмһүр сонда олармен жүрiп бiрге, Патшаның сарайына келiп жеттi. Дүниенiң бәрi мехнат, бәрi зарлық, Шаһмаранға тақалып келдi тарлық. Шаһмаранды шығарып, бұғаздатып, Шәмһүр кәпiр Жамсыбқа қылды жарлық. Бұ жарлықты есiтiп Жамсыб ағаң, Шаһмаран үшiн жылап бек аяған. Өтiнiп ол уәзiрге зарлық айтты: – Бармайды, – деп, – бұғаздауға қолым оған. Шәмһүр айтар: – Осы ма Шаһимаран, Шаһимаран болса да тегi жылан. Бiр жылан үшiн неге жылайсың? – деп Ашуланып өзi алып бұғаздаған. Жылайсың деп ұрысып ол байғұсты, Ашуланып жыланды үшке кестi. Шөгүнкеге су құйып, салып алып, Қайнатуға Жамсыбтың өзiн қосты. Шаһмаранды шөлменге салып асып, Қайнауға келiп қалды жақындасып. Сол арада падиша тарапынан Кiрiп келдi бiр адам есiк ашып. Есiк ашып бiр адам кiрiп келдi, Жылдам Шәмһүр уәзiрге хабар бердi. «Падиша тез сiздердi шақыра», – деп, Алып анда жөнелдi ол уәзiрдi. Шақырған соң Кейхұсрау деген ханы, Бармауға таба алмады һеш шараны. Аманат қылып қолына шыны берiп, Ол Жамсыбқа тапсырды шөгүнкенi. – Әй, Жамсыбым, сен есiт менiм сөзiм, Падишаға барамын менiм өзiм. Қайнаған соң шөгүнкеде Шаһмаранның Сорпасынан құйып iш сенiң өзiң. Жақсы қайнат, шығармай оның буын, Iшiп ол бастапқы қайнар суын. Бастапқы су қайнаған Шаһмаранның Алады-мыс адамның бар ауруын. Ол сорпаның пайдасын сен бiлiп қал, Айтқан сөзiм шын менiм, құлағың сал. Екiншi қат қайнаған Шаһмаранның Сорпасын бұ шыныға босатып ал. Падишадан тез жүрiп келермiн мен, Келген соң оны iшiп көрермiн мен. Iшiп оның пайдасын байқап алып, Сондан соң падишаға беремiн мен. Жамсыб оның сөзiне құлақ салды, Ол жүрiп падишаға кетiп қалды. Ол кеткен соң Жамсекең шынысына Бастапқы сорпасынан құйып алды. Шаһмаранның сөзiне қойып ойды, Бастапқысын шыныға құйып алды. Екiншi қат қайнаған Шаһмаранның Сорпасын iшiп алып қарны тойды. Екiншi су Жамсыбқа бердi пайда, Тамырлары сөйлейдi қайсы-қайда. Сол сағатта Құдайдың әмiрiменен Хикмет нұры көңiлiнде болды пайда. Ғылым-хикмет көңлiнде пайда болды, Iшi-тысы нұрменен тамам толды. Шөгүнкенiң iшiнде Шаһмаранның Ағзасының баршасы тiлге келдi. Тiлге келiп баршасы сөйледi ендi, Жамсыб мұны есiтiп көредi ендi. Һәр мүшесi патшаның һәр жерiне, «Дауамыз» деп хабарды бередi ендi. Басы сөйлеп Жамсыбқа: «Жамсыбым» дер, «Әуел баста патшаға өзiмдi бер. Әуел баста патшаға менi жегiз», Дегеннен соң сөйлейдi орта бiр жер. Кеуде жерi тағы да сөйлер ердi: «Екiншi күн жегiз, – деп, – орта жердi». «Менi жегiз үшiншi күнiнде», – деп, Құйрығы тағы да хабар бердi. «Төртiншi күн болғанда, балам», – дейдi, «Керек бола патшаға хаммам», – дейдi. «Сол моншаға түскен соң, иншалла, Жазылады падиша тамам», – дейдi. Бар мүшесi сөйлесiп тамам еттi, Шәмһүр сонда патшадан келiп жеттi. – Ол екiншi сорпадан құйып алған Шынымызды келтiршi маған, – дептi. Сұраған соң уәзiрге Жамсыб ендi Сорпа құйған шынысын алып келдi. Сол бастапқы қайнаған сорпа суды Екiншi сорпасы деп құйып бердi. Екiншi сорпасы деп оны iштi, Iшкеннен соң кеудесi оның iстi. Жара болып тiлiнiп, денесiнiң Терiлерi сойылып жерге түстi. Шәмһүрдiң уақиғасын Жамсыб көрдi, Шаһмаранның ғылымына тахсин қылды, «Шын насихат жақсылық қылыпты», – деп, Шаһмаранның рухына дұға қылды. Әуелгi су уәзiрге қылды гәптi, Кеуделерi iсiнiп, халi кеттi. «Шәмһүр сондай аурумен һәлак болды», Деген хабар патшаға барып жеттi. Есiткен соң падиша қылды уайым, «Қандай халге салдың, – деп, – әй, Құдайым». Жамсыбты тез қасына шақырып алып: – Ендiден соң не болар менiм жайым. Ендiден соң уәзiрiм кiм болады, Шәмһүрдей маған қызмет кiм қылады? Шаһмаранды алғызып келiп едi, Жөнiн тауып кiм маған ем қылады? Жамсыб анда: – Әй, шаһым, бiлiң, – дейдi, Уайым қылма, сабырлық қылың, – дейдi. Құдай бұйырса мен саған ем қылайын, Дәрiгерлiгiм бар едi менiм, – дейдi. Алып келiп патшаға шөгүнкесiн, Шаһмаранның жегiздi сонда басын. Жегеннен соң қасынба пайда болды, Қышу басты патшаның бар денесiн. Анда Жамсыб тысқары жүредi ендi, Анда шығып жер жүзiн көредi ендi. Жер жүзiнде хайуанат, ағаш пен шөп, Бәрi сөйлеп хабарды бередi ендi. Жамсыбқа жан тең келмес инсi-жыннан. Ғинаят сондай болды Хақ Кәрiмнен. Ағаш пен шөп – бәрi сөйлеп хабар бердi, Өздерiнде пайдасы болған емнен. Жер жүзiнде сөйлетiп барша шөптi, Анда қарап тағы да көрдi көктi. Анда қарап Жамсекең бiлдi бәрiн, Тоғыз қабат көкте болған гәптi. Екiншi күн таңертең Жамсыб тұрды, Падишаның денесiн кiрiп көрдi. Баяғы Шаһмаранның орта жерiн «Жеңiз» деп падишаға тағы бердi. Же дегеш жемеймiн деп тұрмады ендi, Дәрiгерiне қарсылық қылмады ендi. Жегеннен соң төгiлiп қотырлары, Падишаның денесi құрғады ендi. Үшiншi күн тағы да Жамсыб ағаң Құйрығын жегiздi тағы да оған. Андан соңыра бiразырақ тыныш болып, Рахаттанып қалыпты жеген заман. Хақ Тағала берген соң кереметтi, Сондай Жамсыб патшаға қызмет еттi. Төртiншi күн болғанда падишаны Жулағалы моншаға алып кеттi. Падишаны моншаға келтiредi, Ауруын сонда тамам бiтiредi. Моншадан сау-саламат болып шығып, Бұрынғыдай тақытына отырады. Хақ Тағала берген соң ендi дәулет, Патша ендi Жамсыбқа қылды iзет. Шақырып алып тақытына отырғызып, Қисабы жоқ Жамсыбқа қылды құрмет. Падиша ол Жамсыбты қасына алды, Шәмһүрден артық оған назар салды. Патшаменен тақытта отырғанда, Тағам алып хадимдер келiп қалды. Тағам келiп қалған соң падишаға, Шыққалы тұра келдi Жамсыб аға. Рұқсат берiп падиша шығарған жоқ, Келтiргiздi тағамды орта араға. Ол падиша: – Әй, Жамсыб балам, – дейдi, Отырыңыз, жеңiз тағам, – дейдi. Тағам келiп қалғанда жөнелгенiң, Ойлап қара лайық па саған, – дейдi. – Мен бiр ғарiп құлыңмын жаман, – дейдi, Қалай жеймiн сiздiңмен тағам, – дейдi. Сiздiңменен бiрге тағам жемегiмiз, Әдепсiздiк болмайды ма маған, – дейдi. – Бiздiңменен жесеңiз тағам, – дейдi, Әдепсiздiк болмайды саған, – дейдi. Андан Жамсыб Кейхұсрау падишамен Бiрге отырып екеуi тағам жедi. Андан соң жарлық болды падишадан, Мiнадiлер дауыстап құрды диуан. Барша ұлық уәзiрлер, патшалары Махкамаға жиылды һәр жағадан. Падиша уәзiрлерге: – Көрiң, – дейдi, Диуанға жиылған жұрт, бiлiң, – дейдi. Мағлұм болсын, бұ Жамсыб ендiден соң Ұлық, бас уәзiрiм менiм, – дейдi. Мұны қылдым сiздердiң бәрiңе бас, Ойламаңыз жамандық, қылмаңыз қас. Бас уәзiр қылып, Шәмһүрден артық қылдым, Хақ Тағала қылған соң бақытын жолдас. Оған байғат қылғызды уәзiрлерiн, Кигiздi бас уәзiрдiң киiмдерiн. Хүкiметiн, мөһiрiн оған берiп, Оған мойынсұндырды жұрттың бәрiн. Келе едi Жамсыбқа һәдие көп, Көптiгiнi мысалы жердегi шөп. Шәмһүрдiң жүмлә малын оған бердi, Жиылған малдың оған қисабы жоқ. Жамсыб бiр күн анасына: – Анам, – дейдi, Сөз айтады бұ ғарiп балаң, – дейдi. Атамның ғылым-хикмет кiтабынан Қалмады ма бiр кiтап маған, – дейдi. Даниал өлген уақта қағаздарды Бәйбiшеге аманат қойып ердi. Анасы сандығынан ашып оның Аманат қағаздарын алып бердi. Жамсыб ол қағаздарға көзiн салды, Бар ғылымдық көңiлiнде толып қалды. Қайсы жерде алтын бар, қайда күмiс, Көмiлген орындарын бiлiп алды. Ғылым-хикмет Жамсыбың бiлдi бек көп, Қасиетiн сөйледi ағаш пен шөп. Химия ғылымын түзетiп ол алғаннан соң, Қарап едi – көрiндi жетiншi көк. Андан жұлдыз төрiне көзiн салды, Жұлдыздардың мәнзилдерiн көрiп алды. Қанша ғылым нүжүмi тәлиф қылып, Дүниеде ғылым нүжүм содан қалды. Мұнша ғылым дәулетпен Жамсыб ағаң Дәурен еттi дүниеде бек көп заман. Қанша жасқа келсе де бiр кетедi, Кiм көрiптi опаны бұ дүниядан. Үшбу пәни дүниеден о да көштi, Ажалдың шеңгелiне келiп түстi. Сондайын ғазиз болған жанның құсы, Саидының қапасындан шығып ұшты. Ғылым-хикмет иесi Жамсыб ағаң Қыла алмаған өлiмге һеш дауадан. «Күллу нафси заиқатул маути»* деп-дүр, Бiлүр оны Құранды бiлген адам. Ажалды татқұшы-дүр бар тұрған жан, Кеткүшi-дүр баршасы бұ дүниядан. Ғылымымен қалса, Жамсыб қалар едi, Қалмас, сiрә, өлiмнен һешбiр адам. Тамам.

Бұл тілдегі нұсқа жоқ