Қазақша
Алтын балық
Аузу, сиынайын бiр Құдайға,
Жасымнан бала оқыттым кедей, байға.
Жазбадым көптен берi жалқауланып,
Әйтпесе тәуiр едiм осындайға.
Әуелi мен сөйлейiн өткендердi,
Һәрқашан мұратына жеткендердi.
Қиссаның бiр тәуiрiн мен сөйлейiн,
Бұрынғы дүниеден кеткендердi.
Мен Ақылбек тiрлiкте жазайын хат,
Өтiптi бiзден бұрын көп адамзат.
Тотының Майшекерге айтқан сөзi
Кейiнгi бозбалаға бәйiт боп жат.
– Айтайын, тыңдасаңыз, жақсы кеңес,
Жақсы адам жетiмдердiң хақын жемес.
Тоты құс Майшекердi мақтап қойды, –
Ғаламда жан бар ма, – деп, – сiзге теңдес.
Һәр адам дiнiн күтiп кеткен екен,
Дүниенi аяғымен тепкен екен.
Майшекер, құлақ қойып тыңдасаңыз,
Бұрын да сiздей ғашық өткен екен.
– Байы жоқ, ақылы кем мен бiр қатын,
Бiлмейдi адам сiздей сөздiң затын.
Бұрын да мендей кiм ғашық болған екен,
Айтып бер, тоты құсым, оның атын.
– Майшекер, түрленесiң опа жағып,
Жүредi ғашық жарың сенi бағып.
Киiнiп киiмiңдi асығыпсыз,
Тоты құс кеңес айтар [ендi] нағып.
Майшекер мынау сөзге құлақ салды,
Бiр күнше отыруға ойына алды.
Тотының бұл кеңесiн тыңдайын деп,
Майшекер асын iшiп тойып алды.
Тоты құс сөйлейдi ендi бойын тарап:
– Майшекер, отырдыңыз маған қарап,
Бұл сөздi естiген соң сiз кетерсiз,
Құдайым бергеннен соң мұндай талап.
Бiзден бұрын бiр патша болған екен,
Жетi ықылымды ол билеп тұрған екен.
Патшаның атын сiзге баян қылсам,
Сұлтан ұғлы Махмұт деген екен.
Падиша тамам жұртын алды жиып,
Жаман, сұмдық iстерiн қойды тыйып.
Нашарлары патшаға қызмет қылып,
Байлары тұрады екен алтын берiп.
Қиындық жұртқа патша қылады екен,
Алымын жылында бiр алады екен.
Алымын халi жетiп бере алмаған
Патшаға қызметкер болады екен.
Айтайын бiр қиссаны, құлағың сал,
Болыпты падишада осындай хал.
Кемшiлiк падишаға қоңсы болған,
Көп жасаған бар екен бiр кәрi шал.
Әлгi шал балық аулап күнiн көрер,
Патшаға алым үшiн балық берер.
Ибраһым деген жалғыз баласы бар,
Баласын нұрлы қылды Пәруардигар.
Бала айтады: – Әй, ата, сөзiм тыңда,
Бiздердi нашар қылған Құдауанда.
Балық аулап қызмет мен қылайын,
Ұстайын балық болса ендi мұнда.
Қартайып жеттiң, ата, бұ шамаға,
Ау аулап мен шығайын тамашаға.
Кәрiлiк ендi сiзге жеттi ғой, – деп,
Мен қызмет қылайын, – деп, – падишаға.
– Жас бала, бес жасыңда не қыласың,
Қаңғырып бiр жерде сен адасарсың.
Балық аулау ол саған қиын болар,
Патшаға қызметке жарамайсың.
– Балықты аулау маған қиын емес,
Бiздерге қарап жүру орын емес.
Патшаға ендi қызмет мен қылайын,
Ер жiгiт мал табуға уайым жемес.
– Қызметке жарамайсың, балам, – дедi,
Көңiлiң һәр нәрсеге алаң, – дедi.
Бес жасыңнан қолыңнан не келедi,
Ау құруға келмейдi шамаң, – дедi.
«Қой балам» деп кәрi шал үш айтады,
Бұ бала қайтедi деп iш тартады.
Бұл баланы қолынан ұстап алып,
Патшаға «жарай ма?» деп байқатады.
Патша айтты: – Бұл бала жарар, – дедi,
Шамасы келсе жүрiп қарар, – дедi.
Бiр-екi жыл өткен соң осы бала
Бiр кiсiдей қайратты болар, – дедi.
Шал ендi рұқсат бердi баласына,
Майшекер, сөзге құлақ саласың ба?
Қайыққа ауын салды ендi барып,
Бұл бала жүрiп кеттi дариясына.
Дарияға ауын құрды ендi барып,
Майшекер, тыңда мұны құлақ салып.
Ибраһым балалығын қылды дейдi,
Дариядан шығып кеттi ойын бағып.
Ол бала бiр уақытта келдi қайтып,
Ауы тұр жартысынан суға батып.
Шетiне дарияның шығып алып,
Ибраһым алды ауын ендi тартып.
Бұл сөзге құлақ салшы ендi, халық,
Ауына оралыпты алтын балық.
Ибраһым ендi үйiне алып келдi,
Тұрады көрген адам қайран қалып.
– Әй, ата, бұ дүниеден күдер үзбе,
Дәулет болды бұ балық ендi бiзге.
Құдайым ендi маған берсiн қуат,
Қартайып жасың жеткен кезiңiзде.
Патшаға мұны алып барайын да,
Алдына тарту қылып салайын да.
Құдайым бұ ниеттi қабыл қылса,
Патшадан бiрнеше алтын алайын да.
– Бұрынғы келбетiңнен аспа, – дейдi,
Бұ балықты дарияға таста, – дейдi.
Патшаға бұ балықты алып барсаң,
Саған дұшпан өзiңнен басқа, – дейдi.
Әй, балам, бұ балығың бейнет болар,
Жас басыңнан дүниеге болма құмар.
Патшаға бұ балықты алып барсаң,
Айрылып ата-анаңнан көңiлiң солар.
– Жасымнан неткен бейнет маған келген,
Бұл өзi дәулет шығар Құдай берген.
Не болса да патшаға апарам, – деп,
Балықты алып Ибраһым жүре берген.
Жарық қылған дүниенi күн мен айым,
Иман бер барша жанға, бар Құдайым.
Балық алып Ибраһым кiрiп келдi,
– Ассаламуәлейкүм, падишаһым.
Иә, тақсыр, бұл бiр сыйым сiзге қылған,
Кез болып құрған ауға бұл жиылған.
Тарту қылып мен сiзге алып келдiм,
Хал-шама, қызметiм осы болған.
– Елу жыл патша болдым көп халыққа,
Мұныңды ұқсатпаймын балалыққа.
Хан, мырза, төрелердiң тартулары,
Бәрi де жеткен емес бұ балыққа.
Ибраһым, бұл балықты бiз алайық,
Берейiн екi мың алтын сiзге лайық.
Ежелден нашар болған адам едiң,
Байлыққа ендi сенi шығарайық.
Көрмейдi Ибраһымдың адам нұрын,
Һеш адам асырмады бұдан бұрын.
Құрметтеп ол баланы қасына алып,
Шетiнен дастарқанның берiп орын.
Падишаһ Ибраһымге берiптi ас,
Қызметiне жарады болса да жас.
Тамам сегiз санатынан артық көрдi,
Қолыма кiрдi ғой деп бiр асыл тас.
Ибраһым ендi үйiне қайтып келдi,
Патшаның сыйлағанын айтып келдi:
– Құданың бiзге берген несiбесi,
Патша екi мың маған алтын бердi.
Ибраһым патшасына жүрдi жағып,
Аңдиды сегiз санат мұны бағып.
«Бұ бала бәрiмiзден артық болды,
Қалайша жақсы көрер бiздi нағып.
Кез келсе ол баланы өлтiрейiк,
Басына бiр мехнатты келтiрейiк.
Бәрiмiз падишаға ақыл айтып,
Баланы келмес жерге кетiрейiк.
Ол тұрғанда бiздерге жарық болмас,
Бiр iс қылмай ол бала ғарiп болмас.
Балықтың бiр серiгiн тапқыз дейiк,
Оны iздесе ол бала тiптi келмес».
Сегiзi осылайша ақыл қылды,
Бiреуi падишаға жетiп келдi.
Келмейтiн күнде мұндай санаттары,
Келдi де падишаға сәлем бердi.
– Мен сiзге санат болдым әуел бастан,
Патша бар [ма] сiздейiн сiзден асқан.
Ендi, патша, бiр жерiң жарамайды,
Санатым деп бiздерге ақылдассаң.
– Жарасар менiм айтқан салтанатым,
Сiздердiң бекер емес айтқан затың.
Қандай менiң ол мiнiм жарамайды,
Маған тауып берiңiз, көп санатым.
Сегiз күн сегiз санат ой ойладық,
Бастамай ендi бiр iс бiз қоймадық.
Кешегi алып келген алтын балық
Дүниеде екеу шығар деп ойладық.
Жалғанның опасына жан тоймаған,
Оны кiм әкелер деп хан ойлаған.
Кешегi Ибраһым тағы табар,
Балықты дариядан сол қоймаған.
Олардың қас қылғанын бала бiлмес,
Һеш нәрседен ол қорқып қайғы жемес.
Балықтың ендi бiрiн таптыруға
Падиша санаттармен құрды кеңес.
– Серiгiн ол балықтың таптырайын,
Жүрегiн тасып тұрған сап қылайын.
Санаттар, бұл айтқаның тәуiр болды,
Шақыртып Ибраһымдi алдырайын.
Құлшылық қылсаң жақтың бiр Аллаға,
Падиша кiсi салды ол балаға.
Ибраһым шақырған соң келедi ендi,
Кез болып жас басынан бiр бәлеге.
Алдына қол қусырып жетiп келдi,
Патшаға әдеппенен сәлем бердi.
Ол күнде Ибраһымдей жан туған жоқ,
Баланы кiрiп келген патша көрдi.
– Әй, балам, тарту қылдың алтын балық,
Серiгiн iздесеңiз тағы барып.
Осы балық дүниеде бiреу емес,
Жолдасын алып келшi қолыңа алып.
Мұны естiп Ибраһым шығып кеттi,
Үйiне жыламсырап жетiп кептi.
– Иә, ата, ендi маған риза бол,
Барамын алтын балық iздей, – дептi.
Ол балық табылар ма ендi бiзге?
Қайғы болар жалғызың ендi сiзге.
Ол балық балаңды алар, әй, жан ата,
Сонда да әлi менен күдер үзбе.
Бұл балық табылар ма ауды құрсам,
Құдайым берер ме екен жаһит қылсам?!
Келейiн ертең үйге балық аулап,
Үзбей тұр үмiтiңдi мұнда тұрсам.
Атасын анасы мен жұбандырды,
Екеуiн осы сөзбен қуандырды.
Ауын салып мiнiп ап қайығына,
Ибраһым суға түсiп жүре бердi.
Дарияға ауды құрды Ибраһым,
Бұ балық табылмас деп қылмас уайым.
Тағы да алтын балық оралыпты,
Әдейi кез келтiрген бар Құдайым.
Ибраһым бұл балықты қолына алды,
Қуанып падишаға алып барды.
«Әкел деген нәрсеңiз осы ма?» – деп,
Алдына тарту қылып тағы салды.
Сүйiктi көрiнедi әлгi бала,
Қасынан орын бердi көре сала.
Құрметтеп тағы екi мың алтын бердi,
Көтерiп өз бақытын Хақ Тағала.
Үйiне келдi Ибраһым қадам басып,
Ол күнде жан туған жоқ онан асып.
Үйiнен күдер үзiп кеткен бала
Отырды атасымен амандасып.
Жүредi патшасына келiп-кетiп,
Күтпейдi бұ баланы ендi нетiп.
Өзiнiң санатынан артық көрдi,
Тұрады келген сайын құрмет етiп.
Бiр күнi сегiз санат ақылдасты,
Баланы өлтiруге қылды қасты.
«Мен бұған бiр хайланы табайын», – деп,
Бiреуi падишаға қадам басты.
Үйiне падишаның келдi кiрiп,
Отырды әлгi санат сәлем берiп.
Өзiнiң ақыл айтқан санатына
Отырды падишаның көңiлi ерiп.
– Дүниенi жарық қылған күн мен айым,
Билеген жетi ықылымды падишаһым.
Сегiз күн сегiз санат ақылдастық,
Бiр нәрсе сiздiң үшiн болды уайым.
Тыңдасаңыз сөзiмiз осы уақта,
Ұнайды не айтсаң да асылзатқа.
Сай болса төрт түлiгiң тақсыр патша
Сiз сонда өзiңiздi өзiң мақта.
Көңiлге достарыңыз қарамайды,
Бiз танып сөз сөйлеймiз сiздiң жайды.
Арықта алтын балық ойнап тұрған,
Ендi оның жүрген суы жарамайды.
Бұл суда алтын балық күндi көрмес,
Осында ұзақ жүрiп дәурен сүрмес.
Бұлғары деген су бар дүниеде,
Ол судың тұрған жерiн адам бiлмес.
Оның бiз бек бiлемiз қасиетiн,
Мен ендi сiзге айтайын судың затын.
Бұ судан бiр тамызсаң бiр аяққа,
Қып-қызыл дүние жүзi болады алтын.
Бұ судан дүние жүзi жарық болар,
Жаман суда балығың ғарық болар.
Балығың қапияда өлiп кетсе
Бiтпес қайғы басыңыз ғарiп болар.
– Япырым-ау, ондай су да болар ма екен,
Бұ балық мұнда тұрып өлер ме екен?
Ондай судың болуы рас болса,
Ол ендi бiздiң қолға тиер ме екен?!
– Тиедi сiздiң қолға, падишаһым,
Ол суды табылмас деп қылма уайым.
Балықты әкелген жан әкелмей ме,
Кешегi шалдың ұғлы Ибраһым.
Тез шақыр, Ибраһым келсiн, – дедi,
Менiм бұл қызметiме көнсiн, – дедi.
Бiр адам Ибраһымдi шақырады:
– Тез сiздi патша үйiне жүрсiн, – дедi.
Шақырған соң үйiне келдi бала,
Сәлем бердi әдеппен келе сала.
Қол қусырып алдына қарап тұрды,
Салдың деп қандай iске Хақ Тағала.
– Сен бала, құлағың сап жақсы тыңда,
Бұлғары су бар дейдi бұ жаһанда.
Саған мен бiр қызмет тапсырайын,
Бар болса жер жүзiнде, әкел мұнда.
Сенен басқа һеш адам әкелмейдi,
Тiрi жан дүниеде не көрмейдi.
Ол суды ендi жүрiп iздеп қара,
Бұл суда алтын балық күн көрмейдi.
Ибраһым мұны естiп шығып кеттi,
Үйiне жыламсырап жетiп кептi.
– Бiр қайғы ғарiп басқа тағы түстi,
Iзде деп бұлғары су әмiр еттi.
Аман бол ел-жұртым, атам-анам,
Алладан басқа менде жоқ қой панам.
Барамын бұлғары су iздемекке,
Ол судың тұрған жерiн кiмнен қанам.
Патшамыз бұйрық қылды осы жайда,
Көретiн ендi маған жарық қайда?!
Көп жасап, жасың жеткен адам едiң,
Ол суды бiр естiген жерiң бар ма?!
– Әуелде бұл балықты таста дедiм,
Өзiңе бiреу қылар қасты дедiм.
Бiз сенi ендi, балам, көре алмаймыз,
Ғұмырымда ондай суды естiмедiм.
– Тұра тұр, естiмесең сөз байланып,
Оны мен тез iздейiн ыңғайланып.
Өлсем маған дұға қыл, әй, жан ата,
Тiрi болсам келермiн бiр айланып.
– Әй, балам, шыныңменен кеткенiң бе,
Қартайып жасым менiм жеткенiнде.
Құдайым зарлағанда берген балам,
Қаңғырып жарық көрмей өткенiң бе?!
– Құдай салды басыма,
Әкеке, жылап жасыма.
Елден бала табылар,
Ермек қылсаң қасыңа.
Мен мойнымды бұра алман,
Ендi үйде жүре алман.
Сүтiңдi, ана, кеше гөр,
Ендi жүзiң көре алман.
Мұнда дәурен сүре алман,
Кiмнен қалмас бұ жалған.
Патша жарлық еткен соң,
Сiзге мойын бұра алман.
Алтыға келген жасымда,
Қайғы түстi басыма.
Мұңды болған анамыз,
Кiм отырар қасыңда.
Ендi тұрмай кетейiн,
Бұған не амал етейiн.
Басыма Құдай салған соң,
Дүние кезiп өтейiн.
Бiзге жүрер шақ болды,
Жүрегiме қан толды.
Құдайдан сұрап алғаның
Екеуiңе дақ болды.
Аманда бол, жан ата,
Бiзден шықты көп қата.
Жақсы ықылас көңiлмен
Жалғызыңа бер бата.
Барса келмес жолымыз,
Жалғыз едi ұлыңыз.
Өлмесем тiрi келермiн,
Сабыр қылып тұрыңыз.
Мен кеттiм ғой ұзаққа,
Сiздер қалдың азапқа.
Патша жарлық еткен соң,
Тоқтау жоқ бiз бейбаққа.
Атасы ессiз болып талып қалды,
Құдайым ендi оларға қайғы салды.
Базардан iздеп жүрiп Ибраһым
Киюге темiр етiк сатып алды.
Үйiне етiк алып келдi қайтып,
Болғандай бiр түйеге азық артып.
Атасы-анасымен амандасып
Жүрмекшi болды ертең жолын тартып.
Таң атты Ибраһым жүредi тез,
Бiр қайғы кәрi шалға болады кез.
Атасы анасы мен жылап келдi,
Жарандар, мына сөздi тыңдаңыз сiз.
– Қолдан ұшты сұңқарым,
Таудан асты тұлпарым,
Шыныңменен кеттiң бе,
Айналайын демгерiм?!
Қызметшi қолымыз,
Жалғыз едi-ау ұғлымыз.
Патшадан сұрап келейiн,
Сабыр қылып тұрыңыз.
Патшаға барып келейiн,
Анығын естiп бiлейiн.
Кетерiң, балам, шын болса,
Қасыңа мен де ерейiн.
Мұнда не күн көрейiн,
Жолдас болып жүрейiн.
Айналайын жалғызым,
Жолыңда сенiң өлейiн.
Iшiм от тай жанып тұр,
Ата-анаң мұнда қалып тұр.
Бейшара болған жалғызым,
Менi есiңе алып жүр.
Ақылым кеттi басымнан,
Бейнет көрдiң жасыңнан.
Мен садаға кетейiн
Қиылған қара қасыңнан.
Құдайдан қаза келмейдi,
Тiлегiмдi бермейдi.
Сұрап алған жалғызым
Бiр жақсылық көрмейдi.
Кiм бiледi жайымды,
Бiр Құдай салды уайымды.
Алты жасқа келгенде
Азабым менiм арылды,
Маған дүние тарылды.
Айналайын жалғызым,
Тыңда менiм зарымды.
Жалғызым, саған айтайын
Iшiмдегi барымды.
Ендi бiзге жарық жоқ,
Сорлы атаңда қайғы көп.
Кiмге опа қылады
Пайдасы жоқ дүние боқ.
Елде жүрсең, жалғызым,
Сорлы атаңның көңлi тоқ.
Көрiнбей жүрсең көзiме,
Жарық дүние жүзiнде,
Iшiмде менiм жайнайды
Оттан бетер қызыл шоқ.
Ендi өлiмге тақалдық,
Зарлай-зарлай бiз қалдық.
Кетiп қалсаң, жалғызым,
Қубас болып атандық.
Патшаға барып келiптi,
Анығын естiп бiлiптi.
Ботасы өлген түйедей
Анасы зарлап келiптi.
– Қарағым, мен қандаймын,
Кетпей ме деп зарлаймын.
Кеткенiң, балам, шын болса,
Боталаған нардаймын.
Айналайын құлыным,
Кетiп қалсаң, жалғызым,
Қубас болып құрыдым.
Алтын айдар басыңда,
Жолдасың жоқ қасыңда.
Не зор бәле iс болды
Алтыға келген жасыңда.
Ибраһым деген атыңнан,
Асыл туған затыңнан.
Далада жалғыз сен өлсең,
Хабар келмес артыңнан.
Ажал жетпей өлмеймiз,
Сенсiз дәурен сүрмеймiз.
Аман бол ендi, жалғызым,
Ендi сенi көрмеймiз.
Қартайғанда, қарағым,
Соңыңнан сенiң ермеймiз,
Жерде жатқан қу тезек
Соныменен бiрдеймiз.
Тас емшегiм жiбiткен,
Тар құрсағым кеңiткен,
Айналайын жалғызым,
Мехнатпен күн өткен.
Сенi Құдай қолдасын,
Қызыр болсын жолдасың.
Саған қастық қылған жан
Бұ дүниеде оңбасын.
Бар, Ибраһым, жолыңа,
Кеттiң бе менiм сорыма.
Iздегенiң, қарағым,
Түсер ме екен қолыңа.
Саңырау болды құлағым,
Сөнiп қалды шырағым.
Естiген жан болмады-ау
Бұлғары судың тұрағын.
Артыңда сенiң iнiң жоқ,
Сенсiз менiм күнiм жоқ.
Кiмдi отқа салмайды
Мынау жалған дүние боқ.
Балалы жанның көңiлi тоқ,
Баласызға тисiн оқ.
Жанған отқа түсерсiң,
Сыртың жалын, iшiң шоқ.
Қайғылы болды атасы,
Зарлы болды анасы.
Алты жасқа келгенде
Құдай болсын панасы.
Кемпiр-шалдың шығыпты
Көкiрегiнен сәнасы.
Амандасып жөнелдi
О да зарлап барады
Ибраһым жалғыз баласы.
Ибраһым сол кеткеннен кеттi дейдi,
Арада бiрнеше күн өттi дейдi.
Қарны ашып, қалжырап, халi бiтiп,
Шетiне бiр шаһардың жеттi дейдi.
Келе жатса алдында мал көрiндi,
Мал iшiнде қарбаңдап шал көрiндi.
Бұ шалдан жолдың жөнiн сұрайын деп,
Келдi де әлгi шалға сәлем бердi.
– Ассаламуәлейкүм, ақсақалым,
Бұл жатқан малың сенiң қалай халiң.
Ендi маған жол көрсет рақым әйлап,
Алыс жолдан келемiн, жоқ-ты халiм.
– Мен жолды көрсетейiн, балам, саған,
Жөнiңдi әуел айтшы өзiң маған.
Қай тараптан келесiң, патшаңыз кiм,
Не жұмысқа келесiң кетiп бағаң?
– Айтайын мен жөнiмдi, ата, сiзге,
Рақым қылып жол көрсет ендi бiзге.
Патшамыз Махмұт, шаһарым Мысыр едi,
Бұлғары су iздеп шықтым жапан түзге.
– Мен келдiм төрт жүз жасқа, бала, тыңда,
Көрмедiм бұлғары су бұ жаһанда.
Төрт бұрышын төңiректiң араладым,
Ол суды көре алмадым, Құдауанда.
Ол суды естiп едiм бұрын шақта,
Құдайым дәулет берген бiздiң баққа.
Жасыңнан қоршылықты көре берсең,
Мiнерсiз ақырында алтын таққа.
Бiзден артық болар ма көп қаңғырған,
Бiр дұшпаның бар екен сенi аңдыған.
Жол екен барса келмес шыққан iсiң,
Қандай жан қасад қылды екен Құдай ұрған.
Сен бала, осы жолмен бұрылмай жүр,
Бұрылсаң тура алдыңа мойныңды бұр.
Бұрылмай жүре берсең мына жолмен,
Үстiнде осы жолдың бiр шаһар тұр.
Жетерсiң ол шаһарға таң атқан соң,
Мiнерсiң бiр кемеге күн батқан соң.
Осыдан жылдам барып мiне алмасаң,
Кетерсiз ол шаһардан қырық жылдан соң.
Бiр кеме жасағалы қырық жыл болды,
Iшiне қырық жылдайын кiсi толды.
Өткелi дариядан кемеменен
Халайық бәрi бiрдей ғарiп болды.
Дарияның үлкендiгi қырық жылшылық,
Жел болмай жылдам жүрсе қырық айшылық.
Iшiнде кереметтi адам болса,
Тезiнен жылдам жүрсе қырық күншiлiк.
Дарияның ар жағында бiр шаһар бар,
Кiрген жан ол шаһарға жылайды зар.
Көлденеңi көшесiнен қырық күн жүрiп,
Шығарсың мехнатпенен онан азар.
Қырық күнiң қырық жылдайын болар, балам,
Ол жолды қиын қылды Хақ Тағалам.
Ол шаһардың iшiнен өткеннен соң,
Ар жағы оңай болар саған, балам.
Қырық күндiк тағы жол бар жан-жағыңда,
Ол жолды салдым, балам, өз бағыңа.
Тоқтамай әлгi жолмен жүре берсең,
Бiр үлкен тау көрiнер ар жағыңда.
Барарсың әлгi тауға қадам басып,
Көрерсiң айналасын көзiңдi ашып.
Әй, балам, тау дегенiм алтын шаһар,
Тұрады көргенiңде құтың қашып.
Тұрады ол шаһарда бiр патша қыз,
Ол патшаның ашуы келедi тез.
Шаһарына бiр еркек адам барса,
Өлтiредi ол патша жолықса кез.
Шаһардың айналасы қырық кез қорған,
Iшiнде перi қызы патша болған.
Еркек жоқ ол шаһарда, бәрi де қыз,
Баршасын патша қызы бiлiп тұрған.
Қорғанның iшiне түс халiң келсе,
Түсе алмассың басыңа ажал келсе.
Iшiне ол қорғанның түсе қалсаң,
Жұмысың оңай болар Құдай берсе.
Алдыңнан жалғыз аяқ жол кез келер,
Бiр сайды келе жатсаң көзiң көрер.
Ол сайдың тереңдiгi сексен кез-дi,
Түсуге нағып оған халiң келер.
Жағалай сай түбiнде шыққан ағаш,
Түбiнде толып жатыр көп асыл тас.
Түбiнде ағып жатқан өзен су бар,
Түсуге соған таман аяғың бас.
Құданың құдiретi күштi, балам,
Ағаштан ұстап жерге түсшi, балам.
Жақындап өзен суға барған кезде,
Көрерсiң бiр жақсылық сонда, балам.
Ол шалдан мұны естiдi Ибраһым,
Һәркiмге мехнат берген бар Құдайым.
Әлгi шалдан қиындық естiген соң,
Балаға тағы түстi көп уайым.
Әуелде бала келдi бiр дарияға,
Жiгiттер, шек келтiрме бiр Аллаға.
Бұ шалдан осы сөздi естiп алып,
Ибраһым жүрiп кеттi айдалаға.
Дарияда бiр кеме тұр таудай болып,
Баланың жүрегi ұшты оны көрiп.
Iшiне қисапсыз жан кiрген екен,
Тұрады көптiгiнен жер күңiренiп.
Ибраһым ендi келдi жар басына,
Жылайды медет бер деп Алласына.
Келсе, кеме қозғалып кеткен екен,
Секiрiп түстi бала ортасына.
Ибраһым кереметтi өзi батыр,
Тоқтамай кеме жүрiп келе жатыр.
Баланың бақыты үшiн жел жоқ болып,
Дариядан қырық күннен соң шықты-ау ақыр.
Дариядан шығып кiрдi бiр шаһарға,
Қуат бер деп жылайды бiр Аллаға.
Қырық жылдай болды қырық күн жүрген жерi,
Шаһардың әрең шықты ар жағына.
Тағы да ар жағында қырық күн жүрдi,
Бiр тауды келе жатып көзi көрдi.
Қырық кезден айналасы қорған екен,
Қасында қайран қалып бiраз тұрды.
Қасында бiраз тұрды иә, Құдайлап,
Бейшара ендi өлiмге басын байлап.
Қырық кез қорған түбiнде есi кетiп,
Тәңiрге тiлек қылған зарлық әйлап.
– Өлiмге қойдым басымды,
Құдайым, ендi қуат бер.
Құдiретiңе жылаймын,
Кiмдi жұтпас қара жер.
Нашар болды халiмiз,
Жалғыз едi жанымыз.
Құдiретiңе аян-ды,
Бұ жылаған зарымыз.
Жолдасым жоқ қасымда,
Мехнат көрдiм жасымда.
Өзiң медет бере гөр,
Ылажым жоқ басымда.
Айналайын Құдайым,
Бiр өзiңе жылайын.
Қырық кез қорған түбiнде
Түстi маған бiр уайым.
Бәлеге басым тиiп-дүр,
Iшiм оттай күйiп тұр.
Мұнан қарғып түсуге
Қырық кез қорған биiк-дүр.
Шамам келмес, Құдайым,
Бiр өзiңе жылайын.
Алла, жәрдем бермесең,
Бұған нағып шыдайын.
Әуелi Адам атамыз,
Хауа едi анамыз.
Медет бер деп жылаймын,
Қызыр, Iлияс бабамыз.
Шапағат қыл, Пайғамбар,
Жар бола гөр, шаһариар.
Ендi олардың хақы үшiн
Медет бергiл, иә, Жаппар.
Қуат бер, Алла, бiздерге,
Кез болыппын бұ жерге.
Және жәрдем бер дедiм
Жүмлә әулие, сiздерге.
Қол көтердiм дұғаға,
Кез болыппын бұ жолға.
Қабыл қыл деп тiлеймiн
Бiр жаратқан Құдаға.
Кез болыппын бұ жауға,
Кiрiптар болдым бұ тауға.
Әй, Құдай-а, қуат жоқ
Ар жағына баруға.
Нендей жерге кез болдым,
Көрмегендi мен көрдiм.
Мұнан қарғып түсуге
Қуат бер деп тiледiм.
Құдайым тiлек берер ме,
Iнiм жоқ маған келерге.
Бейшара болған атамыз
Ендi менi көрер ме?!
Өлiп кетсем бұл жерде,
Атам-анам менi бiлер ме?!
Мен ғарiпке жәрдем боп
Ата-анам мұнда жүрер ме?!
Қаза жетсе бұ жерде,
Кебiндеп менi көмер ме?!
Менiм бүйткен қайғымды
Әке-шешем бiлер ме?!
Мен бейшара ғарiбiң
Осы жерде зарласам,
Тiлегiм қабыл болар ма?!
Iздегендi қолға алып,
Ата-анаға қайрылып
Бiр көрер күн болар ма?!
Дұғасы Ибраһымнiң қабыл болды,
Құдайым ол балаға қуат бердi.
«Иә, Алла» деп қорғаннан секiргенде,
Iшiне құстай ұшып түседi ендi.
Iшiне ол қорғанның түстi барып,
Ессiз болып жатыпты үш күн талып.
Үш күннен соң орнынан түрегелiп
Жалғыз аяқ жолға түстi аяқ талып.
Жалғыз аяқ жолменен ендi жүрдi,
Бiр сайды келе жатып көзi көрдi.
Ағаштан ұстап төмен жерге түстi,
Бiр өзен ағып жатқан суға келдi.
Суға келiп шаһарға көзiн салды,
Үйлерi көкке жеткен аң-таң қалды.
«Алдым перi шаһары, артым қорған
Ендi өлуге жеттiм ғой», – деп есiн танды.
Ибраһым бiр заманда түрегелдi,
Бiр адам суға келген көзi көрдi.
Қолында алтын құмған бiр сұлу қыз,
Ол қызға қадам басып жақын жүрдi.
Ибраһым суға барды бер жағына,
Қыз суға келiп тұрды ар жағына.
Құманмен су алғалы келдi де қыз
Қарайды мойын бұрып жан-жағына.
Бiр бала жылап тұрған көзi көрдi,
Балаға жақындасып қыз да келдi.
– Атың кiм, шаһарың мен патшаң кiм? – деп,
Әлгi қыз Ибраһымнен сұрайды ендi.
– Айтайын мен жөнiмдi, апатайым,
Ақылмен бiлсең керек нашар жайын.
Патшамыз Махмұд, шаһарым Мысыр едi,
Сұрасаң өзiм атым – Ибраһым.
– Мысырда қандай жанның баласы едiң,
Кез болып мұндай жерге зар еңiредiң.
Барасың неге зар боп жас басыңнан,
Бұ жерге не жұмысқа келiп едiң?
– Жасымнан дүние жүзiн көрмек болдым,
Құдай айдап бұл жерге душар болдым.
Атам – шал балық аулап күнiн көрген,
Басымнан ақылым кетiп ғарiп болдым.
– Бұл жерге бейнеттi адам келушi едi,
Алланың не жазғанын көрушi едi.
Әй, бала, өзiң үйде жүрген шақта,
Кәрi шал не деп айтып жүрушi едi?
– Шыққалы мен үйiмнен көп күн болды,
Көрмедiм содан берi жақсы жолды.
Атамның не айтқанын бiлмек түгiл,
Сарғайып зағыпырандай жүзiм солды.
– Әй, бала, сөзiңiзге болдым құмар,
Естiсем бiр жақсы сөз көңлiм тынар.
Қанша шаршап жүрсең де, ғарiп бала,
Бiр сөзi көкiрегiңде жүрген шығар.
– Әуелден көкiрегiмде бiр сөзi бар,
Сенiмен сөйлесуге уақытым тар.
«Қарағым, жүзiңдi бiр көрмедiм» деп,
Атамыз һәр уақытта жылайды зар.
Мұны естiп қыз көзiнен жасын төктi:
– Әй, бала, берi таман келшi, – дептi.
Перi қызы менi ұрлап алып келген,
Қарағым, менi танып бiлшi, – дептi.
Мен ойлап ата-анамның қамын жедiм,
Бұл жерге кiрiптар боп зар еңiредiм.
Келгелi бұл шаһарға он жыл болды,
Жақсылық сонан берi бiр көрмедiм.
Құдай-а, осы тұрған iнiм болса,
Көретiн ата-анамды күнiм болса.
Әй, бала, судан өтiп қасыма кел,
Секiрiп түсетұғын халiң болса.
Ибраһым естiген соң мына сөздi,
Қан аралас жас қылды екi көздi.
Қасына не де болса барайын деп,
Бейшара ғарiп жаннан үмiт үздi.
Ибраһым су үстiнен құстай ұшты,
Қасына әлгi қыздың келiп түстi.
Келген жерден баламен құшақтасып,
Әлгi қыз зар еңiреп көп көрiстi.
Қыз бен бала екеуi құшақтасты,
Бейнетi ғарiптердiң жаннан асты.
Әлгi қыз бұл баланы танып, бiлiп,
Екеуi мұңын айтып зар жыласты.
– Сенiң көңлiң бiр басқа,
Менiм де көңлiм бiр басқа.
Мен де шалдың қызы едiм,
Жоғалып кеткен мен жаста.
Iнiм болып табылдың,
Мен де елiмдi сағындым.
Анамнан хабар есiтiп
Мен есiмнен жаңылдым.
Келдiм мұндай заманға
Кiрiптар болдым қамалға.
Айналайын бауырым,
Әке-шешем аман ба?
Танымайсың сен менi,
Танып тұрмын мен сенi.
Сен кеткенде бауырым,
Әкем не деп еңiредi.
Мұңды болған атамыз,
Сорлы болған анамыз.
Мен де өзiңдей зарлы боп,
Бұл шаһарда жатамыз.
Жете алмадым сiздерге
Қаңғырдым құр түздерге.
Сәлем жазсам жетер ме
Ата-анам сiздерге?!
Бауырым, елiм аман ба?
Бәрiн де айтып тамамда.
Бiр жақсылық болар ма,
Қаңғырып келген саған да.
Жастан мехнат көрiппiн,
Зарлы болып жүрiппiн.
Танымайтын балаға
Апа болып тұрыппын.
Мен кеткенде жоқ едiң,
Соның үшiн бiлмедiң.
Сорлы болған апаңды
Естiмей-ақ жүр ме едiң.
Менi әкелген перiлер
Ас қылуға ерiнер.
Өзiңдi көр де менi көр
Кейпiм қандай көрiнер.
Мен сенiң, бала, апаңыз,
Көп-дүр көрген жапамыз.
Сенен нағып қалды екен,
Бейшара болған апамыз.
Бауырым, жүр өзiме,
Көрiнбе перi көзiне.
Әлi нанбай тұрмысың,
Менiм айтқан сөзiме.
– Неге сөзiңе нанбайын,
Мен де сiзге зарлайын.
Жалғыз апам сен болсаң,
Соңыңнан мен де қалмайын.
Әкелдi үйге iнiсiн,
Жаңа көрдi тынысын.
Өз iнiсi екенiн,
Жаңа бiлдi турасын.
Сонда Ибраһым ойлайды,
Шаһарға қарап тоймайды.
Iздеп шыққан алтын су,
Нағып мұнда болмайды?!
Жасырынып жүр едi,
Апасынан сұрады:
– Iздегенiм алтын су
Қандай жерде тұрады?
Бiр адамның ғарiбi,
Ол су маған дәрi едi.
Керек қылған осыны,
Бiр адамзат бар едi.
– Келдiң, бауырым, өзiне,
Құлақ салсаң сөзiме.
Осы перi патшаның
Көрiнбей тұр көзiне.
Бұлғары су не етерсiң,
Арманда боп өтерсiң.
Менi тастап, бауырым,
Қайсы жаққа кетерсiң.
Мен де суды бiлмедiм,
Туғалы естiп көрмедiм.
Оны iздесең, бауырым,
Тiрi болып жүрмедiң.
Бiраз мұнда сабыр қыл,
Бiр он жылдай өмiр сүр.
Есiң әбден кiрген соң,
Сонда iздеуге талап қыл.
Бұл сөзге мойын бұрады,
Жасырынып жүредi.
Алай-бұлай болсын деп,
Он жыл мұнда тұрады.
Он жыл тұрды қасында,
Мехнат көрдi жасында.
Ақылы толып жас жеттi,
Тап он алты жасында.
Сонда апасы сөйлейдi,
Һәр түрлi ойды ойлайды:
– Көрiнбе перiге, бауырым,
Көрсе сенi қоймайды.
Сенi көрсе сорлы апаң
Дидарыңа тоймайды.
Мен де қызмет қыламын,
Қайда көңiл бұрамын.
Перiлерге күң болып,
Ас пiсiрiп тұрамын.
Көрдiң, бауырым, iсiмдi,
Перiлер алды күшiмдi.
Дәмiн татсам бiледi,
Тигiзбейiн тiсiмдi.
Бiрнеше жыл болғанда,
Ақылым кәмiл толғанда,
Он алтымда тек жатып
Жүремiн бе жалғанда.
Бұлғары су бар болса,
Әкелейiн мен мұнда.
Пайда бар ма, апеке-ау,
Қайғыменен солғанда.
Апасы ет пiсiрiп тұрады екен,
Ибраһым таса жерде жүредi екен.
Бiр қадақ ет алып кеп үш уақытта
Пiсiрiп әйнекке сап бередi екен.
Ибраһым бiр күн жатып ұйықтамай,
Төсекте жатты дағы ой ойлады.
– Бұл еттi маған бершi, пiсiрем, – деп,
Сұранып апасынан һеш қоймады.
«Бермесем, көңiлi қалып кетер, – дейдi,
Перiлер бiлсе түпке жетер», – дейдi.
– Дәмiн татпай амалдап пiсiре гөр,
Бiлiп қалса басыңды кесер, – дейдi.
Ибраһым өзi батыр кереметтi,
Бисмилла деп қазанға ет қайнатты.
Апасынан артық қып пiсiредi,
Пiсiрген етi болды аса тәттi.
Ет пiсiрiп әйнекке қойды бала,
Майшекер, құлақ салып ендi тыңда.
Перiлер әйнектегi еттi алып
Апарып таразыға тартты сонда.
Бiр қадақтан ет артық болыпты анда,
Құдайым ғарiптердi өзiң оңда.
– Бұл еттi өзге адам пiсiрдi, – деп,
Қыз патша ашуланып тұрды сонда.
– Құлшылық қылмаған жан кәпiр, – дейдi,
Топ iшiнде қол бастар батыр, – дейдi.
Үйiнде аспазшының бiр адам бар,
Тез барып, шолақ перi, шақыр, – дейдi.
Бұл қызды шолақ перi шақырады,
Бейшара естiген соң қалтырады.
Жүгiрiп бейшара қыз келген екен,
Падиша қызға қарап ақырады.
Бiз перiзат болғанда, сiз адамзат,
Елiңе сәлем айтсаң жетедi хат.
Бұл еттi өзге адам пiсiрiптi,
Бейшара көп тоқталмай шыныңды айт.
– Айтайын мен сөзiмдi ең басынан,
Мен сiзге қызмет қылдым он жасымнан.
Үйiмнен келген кезде бiр қыз тауып,
Ол қызды шығармадым өз қасымнан.
Айтуға сiзден қорқып жүрушi едiм,
Қасымда бiраз жолдас болсын дедiм.
Мен өлсем сiзге қызмет қыла ма деп,
Бұл еттi соның үшiн пiсiр дедiм.
Бүгiнгi ет пiсiрген қызым, – дедi,
Үйретiп тұрушы едiм өзiм, – дедi.
Бұл айтқан барлық сырым, тақсыр патша,
Әгарда рақым қылсаң өзiң, – дедi.
– Айтпасаң бiтiп едi сыйың, – дедi,
Перiлер осы арада жиын, – дедi.
Жылдам барып қызыңды мұнда алып кел,
Берейiн қызыңа мен киiм, – дедi.
Сақтай гөр Ибраһымдi бар Құдайым,
Падиша қыздың аты Қорлығайын.
Киiм алып iнiсiн киiндiрiп,
Қарағым көрсетпе деп еркек жайын.
Баланың алтын айдар төбесiнде,
Ағалар, құлағың сал кеңесiме.
Падишаның киiмiн кигеннен соң,
Жарқырап нұры түстi үй iшiне.
Қыз қылып Ибраһымдi алып келдi,
Перiлер бәрi дағы келiп көрдi.
Балқыған нұры күнмен шағылысқан.
Баланы көрiп қыздар ғашық болды.
Қыз болып қыздарменен бала жүрдi,
Көңiлiне бiр Алланы сала жүрдi.
Өзi сыншы патшаның уәзiрi екен,
Баланы шолақ перi сынай жүрдi.
Сыншы екен шолақ перi өзi ғаяр,
Балаға һәр уақытта көзiн салар.
Баланың қыз емесiн бiлдi дағы,
Келдi де падишаға бердi хабар.
– Аралап дүние жүзiн көрiп келдiм,
Иә, тақсыр, мен бiр нәрсе бiлiп келдiм.
Кешегi қыз деп мұнда алып келген
Ол өзi еркек екен, сенiп келдiм.
– Уәзiрiм, бұл сөзiңiз болса раст,
Өлтiру анық бiлмей бiзге ұнамас.
Еркек болса бiз оны өлтiрелiк,
Қыз болса ақыреттiк болсын жолдас.
– Оны өлтiрсек апасы жыламас па,
Мұндай жан табылмайды мұнан басқа.
Ерте тұрып бәрiмiз суға түсiп,
Көрiп сонда өлтiрсек ұнамас па.
Қылады көңiлi зерек сөздi машық,
Патша қызы есiтiп болды ғашық.
Таң атқан соң тамам қыз жиылысып,
Бәрi де суға түстi жабырласып.
Бала суға түспеске шарасы жоқ,
Құдайдан басқа оның панасы жоқ.
Киiмiн шешiнiп, абыройын қолмен басып,
Тасалап түсетұғын ағашы жоқ.
Мұның еркек екенiн бiлдi бәрi,
Падиша ашуланып келдi қаһары.
– Тез барып ендi басын шаба гөр, – деп,
Бұйырды қыз падиша ғашық жары.
Бұл баланың кетедi жүрегi ұшып,
Балқып тұр мұның нұры суға түсiп.
Шолақ перi қасына жетiп келдi,
– Мен мұның алайын, – деп, – басын кесiп.
Қасына ашуланып келiп қалды,
Қолына шабайын деп қанжар алды.
Өлтiруге қасына келген шақта
Нұры түсiп көзiне талып қалды.
Есiн жиып тағы да түрегелдi,
Баланың тұлғасына көз жiбердi.
Өлтiруге көзi қимай тұрған екен,
Тез өлтiр деп патша қыз ақырды ендi.
– Патша қыз, сенiң атың Қорлығайын,
Өлтiрсең бiзге түсер сары уайым.
Әгарда ерге тиер ойың болса,
Бұл жiгiт болсын деймiн сенiң байың.
Қыз патша есiткен соң болды ғашық,
Бiр жерде тұра алмады көңлiн басып.
Мен қашан бұған ендi қосылам деп,
Iшiне ғашық оты араласып.
Бұйырды қыз падиша үйге жүр деп,
Шыдамай ғашықтықтан кеттi терлеп.
Патша тұрып уәзiрге қылды бұйрық:
– Бiр адамзат молдасын алып кел, – деп.
Бәрi де суға түспей үйге келдi,
Патша қызы шыдамай ессiз болды.
– Бұлғары шаһарынан бiр молданы
Тез барып, шолақ перiм, шақыр, – дедi.
Бердi Құдай тiлегiм,
Құшақтасар бiлегiм.
Қосылғанша жарыма
Жарылар ма екен жүрегiм.
Аһ дегенше жарыма
Ендi жылдам бара гөр,
Молданы алып келе гөр.
Жанашырым болсаңыз,
Тоқтамастан жүре гөр.
Ғашық болдым мен бұған,
Батпай жүрдiм бәрiңнен.
Мұның еркек екенiн
Бiлiп едiм бұрыннан.
Бұған ғашық болғанмын,
Шыдай алмай жүргенмiн.
Перiлерге көз қылып
Өлтiрiңдер дегенмiн.
Мешiтке қадам басарсың,
Ұйқыңды сонда ашарсың.
Азан айтқан молданы
Алып берi қашарсың.
Алласын онда айтқызып,
Акбарын мұнда айтқызып,
Тезiнен алып келгейсiз,
Һәркiмнiң бар басында,
Көп кешiкпей, уәзiрiм,
Келгейсiз менi жад қылып.
Аһ дегенше шаһарға жетiп келдi,
Мешiтке шыққан жанға көз жiбердi.
Бiр молда азан айта шыққан екен,
Қасына ол молданың жетiп келдi.
Бисмилла дедi молдасы,
Қасында жоқ жолдасы.
Азан айта шығады,
Басында бар сәлдесi.
Алласын онда айтқызып,
Акбарын мұнда айтқызып,
Аһ дегенше әкелдi
Қыз патшаның жолдасы.
Молда есiнен таныпты,
Ессiз болып қалыпты.
Бетiне оның су бүркiп,
Тiрiлтiп ендi алыпты.
Молда есiн жиған соң,
Етегiне алтын құяды.
Алып алтын болды да,
Некесiн оқып қияды.
Байып молда қалады,
Көп асыл тас алады.
Уәзiр ендi молданы
Елiне алып барады.
Мiндi Ибраһым тағына
Кез келдi оның бағына.
Ас пiсiрген апасын
Перiлер алды жанына.
Перiге патша болады,
Ақылы кәмiл толады.
Бiр күн ойлап ел-жұртын,
Тағынан түсiп құлады.
Ата-анасын ойлады,
Аузына алып қоймады.
Апасы мен екеуi
Елiн ойлап зарлады.
Көп-дүр бiздiң қатамыз,
Қорлығайын жарымыз.
Басылар ма екен зарымыз?!
Бiр жұмысқа шығып ем,
Бұған құлақ салыңыз.
Жолыңызға пидамыз
Бiр шыбындай жанымыз.
Бұлғары суын iздеймiз,
Ендi бұған наныңыз,
Ғашық жарым, көңiлге
Бұ сөздi махкам алыңыз.
Ол су мұнда болмаса,
Алла жолды оңдаса,
Мен оны ендi iздейiн,
Разы болып қалыңыз.
Сен бiр жүрген батыр деп,
Бұлғары су әкел деп,
Жарлық қылды патшамыз.
Оны iздемей бола ма еп,
Ғұмырым текке өткiзiп,
Мұнда патша болам деп.
Ата-анамды iздеймiн,
Мұнда жүру бола ма еп.
Балам қашан келер деп
Ата-анам өлер қайғы жеп.
Сөйлейдi Қорлығайын аузын ашып,
Аузынан түрлi маржан, гауһар шашып.
– Ол суың бiз пақырда болады, – деп,
Тоқтатты Ибраһымнiң көңiлiн басып.
– Iздесең бұлғары су бiзде, – дедi,
Мен оны көрсетейiн сiзге, – дедi.
Ол суды елге алып бара қалсаң,
Жарым-ау, бiзден хабар үзбе, – дедi.
Ибраһым суды алып жүрмек болды,
Бұйырса ата-анасын көрмек болды.
Ол суды қалтасына салып алып
Апарып патшасына бермек болды.
Ибраһым алтын суды қолына алды,
Бiр перiнiң арқасына мiнiп алды.
Аһ дегенше Ибраһым шаһарына
Көзiн жұмғанша келiп қалды.
Ибраһым бiр уақытта көзiн ашты,
Көзiне қанды жасы араласты.
Екi тал шашын алып ол перiнiң,
Аяңдап шаһарына қадам басты.
– Әй, перiм, сенiң тауың қара мұнар,
Жарыма сәлем айтсам көңiлiм тынар.
Әгарда сiздердi iздер күнiм болса,
Әй, перiм, бұл екi шаш керек болар.
– Құдайым кез келтiрдi сiздi бiзге,
Керек болсам келермiн мен де сiзге.
Патшаң мен ата-анаңа амандасып,
Жарыңды көп кешiкпей жылдам iзде.
– Құдайым кез келтiрдi сiздi бiзге,
Көп жүрдiм жас басымнан құла түзге.
Ата-ана, ел-жұртыма амандасып,
Бiр айда мен барармын елiңiзге.
Ашылар бұл сөздi айтса көңiл кiрi,
Жөнелдi амандасып әлгi перi.
Майшекер, құлақ қойып тыңдасаңыз,
Ибраһым өз үйiне келген жерi.
Үйiне жүгiре басып келдi кiрiп,
Тұрады атасына сәлем берiп.
Баласын кемпiр мен шал танымайды,
Алдында тұрса дағы көзi көрiп.
Ибраһым атасына көз салады,
Кемпiр-шал бұ балаға таң қалады.
Төрт жүз қырық төрт сүйегi шалдың ерiп,
Кемпiрдiң емшегiнен сүт ағады.
Ибраһым көңлiне алды бiр Алланы,
Кемпiр-шал жиған екен һәр молданы.
Кiтаптан тәжiрибе жұлдыз қарап,
Келгенiн сонда молда бiледi оны.
Кiтап ашып ол молда бiледi ендi,
Баланы келiп тұрған көредi ендi.
Баласын келiп тұрған бiлдiргелi,
Ол молда былай жауап бередi ендi.
– Қазасыз жан ұшпайды,
Сөзiмдi кiм қостайды.
Жоғалып кеткен жалғызың
Тақ мiнгенге ұқсайды.
Балаң үшiн зарлама,
Құлшылық қыл Аллаға.
Ендi сiзге айтайын,
Дұрыс қарап балдама.
Дәулет келген қасына,
Шаттық түскен басына.
Рақым қылған Құдайым
Көзден аққан жасына.
Жоғалып кеткен жалғызың
Патша болғанға ұқсайды.
Дәулет құсы басына
Жетiлгенге ұқсайды.
Перiге патша болғандай,
Ақылы кемел толғандай,
Әй, кәрi шал, жылама,
Бүгiн келiп қалғандай.
Өтiрiк айтсам мен сiзге,
Бұ жалғанда оңбандай.
Ойлап-ойлап қарасам,
Патша қызын алғандай.
Жоғалып балаң кетiптi,
Арада он жыл өтiптi.
Перiлерге патша боп,
Мұратына жетiптi.
Балаң сенiң келгендей,
Зарыңды сенiң бiлгендей.
Анық айтсам жүрегiң,
Жарылып кетiп өлгендей.
Көзiңдi ашып қарашы,
Өзiңе сәлем бергендей.
Талай жердi көргендей,
Көңiлiн сiзге бұрғандай,
Мен айтпасам бiлмедiң,
Қарсы алдыңда тұрғанды-ай.
Алты жаста жоғалған,
Ақыл-есi оңалған,
Құдайым дәулет берген соң,
Балаң елге оралған.
– Сiздi iздеп, сорлы атам,
Келiп тұрмын мен жазған.
Атам, көрдiң қорлықты,
Патшадан көрдiң зорлықты.
Жоғалып кеткен балаңа
Сорлы балаң жолықты.
Мұңды болған атамыз,
Бейшара болған анамыз,
Мехнат көрген жасында
Мен Ибраһым балаңыз.
Менiм үшiн шықты ғой
Көкiректен сәнаңыз.
Екi бiрдей балаңнан
Айрылып қалып зарлаған,
Аман-есен жүрмiсiз,
Мұңды болған ата-анам.
Сiздi iздеп жүрiппiн
Ғарiп болған мен балаң.
Дүние жүзiн кездедiм,
Сiздерден үмiт үзбедiм.
Перiге патша болсам да,
Сiздердi тастап безбедiм.
Жiбермей менi қоймадың,
Қайғыны естен жоймадың.
Күнде менi көрсең де
Дидарыма тоймадың.
Көп мехнат көргенiм,
Тәуекел деп жүргенiм.
Ажал жетiп өлмедiм,
Қайта айланып келгенiм.
Мехнат көрдiм жасымда,
Жолдас болдым қасыңда.
Қорлықты да көп көрдiм,
Атым болмай астымда.
Әлi менiм зарым көп,
Жалғызыңда тыным жоқ.
Тiрi жүрсем, сорлы ата,
Көрмесем де көңiлiм тоқ.
Көп мехнатқа салды ғой
Пайдасы жоқ дүние боқ.
Бұ дүниенiң жүзiнде
Мендей қорлық көрген жоқ.
Үйге қайтып келсем де,
Көңiлiмде қайғы көп.
Бұ дүниеден мен өттiм
Мехнат көрiп зарлы боп.
Қасымда жоқ жолдасым,
Далада жүрдiм қайғы жеп.
Атасы есiн жиды көзiн ашып,
Көрiстi ата-анасы зар жыласып.
Анасы да зарланып көрiседi,
Баласын құшақтайды мауқын басып.
Шал сонда жұртын жиып той қылады,
Баланы көрген адам зар қылады.
Келгенiн Ибраһымнiң патша бiлiп
Шақыртып бiр адамнан алдырады.
Ибраһым патшасына келдi дейдi,
Баланы кiрiп келген көрдi дейдi.
Сұрасып амандықты Махмұт патша
Тағамды неше түрлi бердi дейдi.
– Iздедiм бұлғары су дүние кезiп,
Мен жүрмiн сiздiң үшiн жаннан безiп.
Әкелдiм ғашық болған суыңызды,
Ата менен анамнан үмiт үзiп.
Атамнан үмiт үздiм сiздiң үшiн,
Бұ суды iздеймiн деп кеттiм көшiп.
Тазала тақытыңызды, тақсыр патша,
Құяйын жарқыратып көзiң көрсiн.
Тақытына Ибраһым су тамызды,
Үстiне дариядан су ағызды.
– Бұл суды жарқыраған көрсiншi, – деп,
Падиша санаттарын тағы алғызды.
Санаттар мұны келiп көрдi дейдi,
Айнала төңiректеп жүрдi дейдi.
Өшiгiп Ибраһымге сегiз санат,
Патшаға тұрып жауап бердi дейдi.
– Ұнайды бұл iсiңiз, асылзатым,
Ұжмағы осы болар адамзаттың.
Бұлбұл құс, күлдiрмiш пен сайрап тұрса,
Бұдан да артық ұнайды салтанатың.
Падиша сонда тұрып сөз сөйлейдi,
Ғашық боп екi құсқа көп сөйлейдi.
– Екi құс дегендерi жанды сөз-дi,
Оның қандай өнерi? – деп сөйлейдi.
– Тақсыр-ау, сөйлей берсек сөз табылар,
Көзiмнен сiздiң үшiн жас ағылар.
Бұлбұлдың бiр сайраған дауысынан
Түрленiп тоқсан екi күй тартылар.
Айтайын күлдiрмiштi, патша, саған,
Тыңдаңыз құлақ қойып ендi маған.
Дүниенiң төрт бұрышында барша жандар,
Ол құс күлсе, күледi бәрi тамам.
Ол құсты естiп патша ғашық болды,
Iшiне қайғы оты ендi толды.
Шыдамай ғашықтықтан Махмұт патша
Жiбермекшi баланы тағы болды.
Шақыртып Ибраһымдi қасына алды,
Санаттар падишаға қайғы салды.
– Күлдiрмiш пен бұлбұлды алып кел, – деп,
Падиша Ибраһымге айтып қалды.
– Сен шақырсаң iшiме от толады,
Сарғайып зағыпырандай жүз солады.
Сiздiң айтқан жарлықтан кiм қалады,
Iздейiн ол құсыңды, құп болады.
Ибраһым келдi үйiне қадам басып,
Ол күнде жан тумады мұнан асып.
– Бiр оңай жұмысқа мен барам[ын], – деп,
Сөйледi атасының көңiлiн басып.
– Мен тұрмын бұ сөзге нанбай, – дедi,
Iсiңдi айт жөнiңнен танбай, – дедi.
Тағы бiздi кетесiң алдап тастап,
Мәнiсi жұмысыңның қандай, – дедi.
– Патшамыз екi құсқа болған ғашық,
Туыппын жүйрiк болып жұрттан асып.
Күлдiрмiш пен бұлбұлды әкел дейдi,
Кетемiн бұл жарлықтан қайда қашып?!
Түстiңiз менi көрiп күйiңiзге,
Қызмет қылмай болмайды биiмiзге.
Ата-анам, тұра тұршы менi тосып,
Келемiн ендiгi айда үйiмiзге.
Жөнелдi үйiменен амандасып,
Кетедi бiр төбеден әрмен асып.
Екi қылды түтетiп қойып едi,
Перiсi жетiп келдi қадам басып.
Мiнгiзiп арқасына алып келдi,
Шаһарға аһ дегенше жетiп келдi.
Жары мен апасы отыр алтын тақта,
Үстiне екеуiнiң кiрiп келдi.
Ибраһым перiменен келдi ұшып,
Патша қыз жатқан екен мұны құшып.
Көрген соң Ибраһымдi құрмет етiп,
Қарсы алдынан келдi тақыттан түсiп.
Ол күнде жан тумаған Ибраһымдей,
Тақытына және мiндi он бес күндей.
Iздеп шыққан жұмысы еске түсiп,
Бiр күнi ұйықтамады жарым түндей.
– Бұл жерге патша болып өттiң, – дейдi,
Сертiңе келем деген жеттiң, – дейдi.
Ұйықтамай жарым түннен аһ ұрасың,
Ойланып не нәрсеге кеттiң? – дейдi.
– Әуелде бұлғары су мен iздедiм,
Аралап дүние жүзiн мен кездедiм.
Падиша бұйрық қылды осылайша,
Бұлбұлды күлдiрмiш пен тағы iздедiм.
– Маған түстi, әй, жарым, уайым, – дедi,
Бұл iсiңнiң бiлмедiм жайын, – дедi.
Ол құсты iздеймiн деп жаһит қылсаң,
Өтедi маған сенiң айың, – дедi.
Менiм бiр апам бар-ды мына жақта,
Ол өзi мiнiп тұрған алтын тақытта.
Еншiсiн әкемiзден бөлiп алған,
Менен де артығырақ мал мен баққа.
Оның сансыз диюы бар асқан, – дедi,
Әскерi дүние жүзiн басқан, – дедi.
Екi құс сол апамның қолында тұр,
Ол өзi менiменен дұшпан, – дедi.
Ол жерге қадам басып бара алмаймыз,
Ол құсты не қылсақ та ала алмаймыз.
Қайрат қып оны тартып алар едiк,
Күшiне оның теңдес бола алмаймыз.
Бiзге көп қас қылмайды ол ағайын,
Ақылын оның ойлап мен табайын.
Сен мұнда қонақас[ын] даярлай бер,
Мен оны мейман қылып шақырайын.
Сүй деп айтып уәзiрi кетiп қалды,
Елiне апасының жетiп барды.
Айтысып амандықты болғаннан соң,
«Сiңлiңiз ерге тидi» деп айтып салды.
– Сен ендi бiздiң үйге қонаққа жүр,
Сiңлiңнiң ғашық жарын көзiңнен көр.
Бiздiң елде бiр асқан қызық той бар,
Бұлбұлды күлдiрмiш пен бiрге ала жүр.
Сөзiне уәзiрдiң құлақ салды,
Аузынан шыққан сөзiн қабыл алды.
Күйеуiн сол талақтың көрейiн деп,
Саулатып сiңлiсiне жетiп барды.
Аһ дегенше шаһарға жетiп келдi,
Әскермен қайыстырып қара жердi.
Келгенiн апасының бiлгеннен соң,
Алдында даярланып күтiп тұрды.
Шақырып Ибраһымдi тығып қойды,
Алдына шымылдықты құрып қойды.
«Ендi мен көрiмдiктi сұрайын», – деп,
Ойлайды Қорлығайын һәрбiр ойды.
– Жарыңды көрсет маған, Қорлығайын,
Менi қас қылады деп қылма уайым.
Көрейiн деп әдейi iздеп келдiм,
Жақсы деп естiген соң сенiң байың.
– Жарымды көрсетейiн саған, – дейдi,
Ол өзi перi емес адам, – дейдi.
Көрiмдiктi жақсылап сiз берсеңiз,
Жарымды көрсетейiн саған, – дейдi.
– Сен көрiмдiк алатын баламысың,
Сөзiме менiм айтқан нанамысың.
Бұлбұлды күлдiрмiш пен мен берейiн,
Сен соған бек разы боламысың.
– Сөзiңе сенiң айтқан таңғаламын,
Һәр жерге той қылам деп жар саламын.
Бұлбұлды күлдiрмiш пен бере қалсаң,
Мен сенен онан артық не аламын.
– Дүниенi араладық бәрiн жүрiп,
Бiз жүрмiз ерге тимей ғұмыр сүрiп.
Жарың сенiң жақсы ма, жаман ба екен?
Көрейiн екi құсты бiрдей берiп.
Бұлбұлды күлдiрмiш пен бердi дейдi,
Көредi Ибраһымдей ердi дейдi.
Көрген соң сипатына есi кетiп,
Жығылды сүзе барып жердi дейдi.
Тақ етiп қара жерге басы тидi,
Шыдамай ғашықтықтан iшi күйдi.
Бiр заманда әлгi перi есiн жиып,
Құшақтап Ибраһымнiң бетiн сүйдi.
Апасы сонда тұрып сөз сөйлейдi,
Көз айырмай қарауын һеш қоймайды.
Сiңлiсiнен рұқсат алып тиейiн деп,
Мұны мен кемсiнгенiм жарамайды.
– Сiңлiм-ау, жарыңызға болдым ғашық,
Күйеуiң туған екен жұрттан асып.
Екеумiз бiр атаның баласы едiк,
Мен дағы қосылайын көңiлiм басып.
Сөзiмнiң күлме, ағалар, қатасына,
Рұқсат бердi Қорлығайын апасына.
Жiгiтпен қосылмақшы болғаннан соң,
Барады бiр уәзiрi молдасына.
Уәзiрi молдасына жетiп барды,
Тағы да аһ дегенше алып келдi.
Уәзiрi молданы алып келгеннен соң,
Қосылып Ибраһымге некаһтанды.
Ибраһым екi тақытқа мiнедi ендi,
Екi перi падишасын биледi ендi.
Ибраһым екi құсын қолына алып
Елiне бiр айдан соң келедi ендi.
– Сабыр қыл бiр-екi айдай сiздер мұнда,
Сөзiмдi менiм айтқан жақсы тыңда.
Патшаға екi құсты бергеннен соң,
Сiздердi шақыртамын жатып анда.
Уәзiрдiң арқасына мiнiп алды,
Шаһарға аһ дегенше жетiп барды.
Бiр айда келем деген уағдасы бар,
Құсын алып үйiне келiп қалды.
Қуанып ата-анасы қалды дейдi,
Бетiнен сүйiп Ибраһымнiң алды дейдi.
Екi құсты қолына қондырып алып
Жүгiрiп патшасына барды дейдi.
Құсты алып Ибраһым жетiп келдi,
Патшаға әдеппенен сәлем бердi.
Ибраһым құсын алып бергеннен соң,
Үстiнен түсiп патша тағын бердi.
Ибраһым екi құсын қондырады,
Падиша қызық көрiп отырады.
Алтын балық ойнайды, бұлбұл сайрап,
Бұлғары су дүниеде жарқырайды.
Патшаның айдай сұлу қызы бар-ды,
Ол қызға талай патша болған зарлы.
Падишаның тағын мiнiп Ибраһым,
Ол қызды некаһтанып тағы да алды.
Бұл iстен сегiз санат хабар алды,
Жүгiрiп патшасына жетiп барды.
Күлдiрмiш, бұлбұл сайрап, суы жайнап,
Бұларды тамашалап қайран қалды.
Осылайша қуанғанын жоя алмайды,
Ибраһымдi көргенде өле алмайды.
Қызын алып Ибраһым патша болған,
Сегiзi ендi оны көре алмайды.
Сегiзi Ибраһымге дұшпан болды,
Ибраһым тақытқа мiнiп көңлi толды.
Әуелiнде қоршылық көрсе дағы,
Ақырында басына дәулет қонды.
Шашты жағып перiсiн қасына алды,
Екi бiрдей жарына хабар салды.
Екi алтын шаһарыңмен көшiп кел деп,
Ибраһым уәзiрiне айтып салды.
Кетедi Ибраһымнен хабар алып,
Тұрады көрген адам қайран қалып.
Сәлемiн ғашық жарға жеткiзедi,
Шаһарға аһ дегенше жетiп барып.
Шаһарын көшiрерге келер халi,
Жиылды бiрi қалмай диюлары.
Екi айда екi жары көшiп келiп,
Мысырға орнап қалды перi шаһары.
Өзге адамнан уәзiрi сезiп жүрер,
Шаһарды шарқ айнала кезiп жүрер.
Ибраһымге қандай жан қас қылғанын
Бәрiн де шолақ перi бiлiп жүрер.
Дұшпанын Ибраһымнiң бiледi ендi,
Қасына патшасының келедi ендi.
Көп заманнан дұшпаның бар екен деп,
Перi келiп хабарын бередi ендi.
– Ибраһым, сенi аңдыған дұшпаның бар,
Һәрқашан сенiң үшiн пиғылы тар
Сегiз санат өзiңе дұшпан екен,
Оларға қандай қылар қайратың бар?
Олар сiздi өлтiрем деп кеңеседi,
Тыңдасаң кеңесiнде не деседi.
Үйде жатқан жерiнде үйдi жағып,
Сонымен өлтiрейiк бiз деседi.
Шолақ перi баян қып айтып салды,
Бұлардың дұшпандығын бiлiп алды.
– Тез ұстап сегiз санатты алып ұш, – деп,
Ибраһым сегiз диюға бұйырады.
Сегiз дию санатты алып ұшты,
Залымнан көргеннен соң мұндай iстi.
Жоғарыдан бұл перiлер қоя бердi,
Жүндей болып сегiзi жерге түстi.
Дұшпанын өлтiрiптi Ибраһым,
Һәркiмге мехнат берген бар Құдайым.
Үш тақытқа мiнiп өттi заманында,
Болмады көңiлiнде һешбiр уайым.
Отыз жыл өмiр сүрiп о да өттi,
Перiлер ол арадан көшiп кеттi.
Ағалар, Ақылбектi сөге көрме,
Аяғы осылайша тамам бiттi.
Мен Ақылбек өлең қылдым тоты сөзiн,
Майшекер баяндатып айтқан кезiн.
Шығардым хикаяттан қисса қылып,
Бұрын өлең қылмаған мұның өзiн.
Алланың рахматынан үмiт үзбен,
Нұсқасын кiтабында көрдiм көзбен.
Жай сөз қып һәркiм оқып жүрушi едi,
Қазақша айтылып қара сөзбен.
Өлең қып ерiккенде жаздым терiп,
Кiтаптан хикаятты көрсем қызып.
Күндiз қолым босамай бала оқытып,
Бiтiрдiм алты күнде зорға сызып.
1328*-iншi жылында жаздым мұны,
Ағалар кешiре гөр болса мiнi.
Рабиғул ахир айының жиырма үшi
Мұсылманша сейсенбi деген күнi.
Уақытсыз мұратыма қашан жеттiм,
Шерменде өз халiмдi бiлмей өттiм.
1910-ыншы ит жылында
Апрель 20-сында тамам еттiм.
Сөйлермiн қызыл тiлiм бiр күн тозар,
Адамның ынтымағын бiр сөз бұзар.
Хикаятты өлеңге айналдырып,
Мен болдым өлең десе көрсеқызар.
Медет бер мен құлыңа, иә, Иләһим,
Сөйлесем таусылар ма менiм аһым.
Өлең қып әуел баста шығарғанмын
«Баласы Хақ Расулдың Ибраһым».
Екiншi шығарғаным «Исмайыл-ды»,
Нұсқадан бұл Ақылбек көрiп бiлдi.
Көк қошқар сол себептен жерге түсiп,
Ибраһым пайғамбарым құрбан қылды.
Үшiншi қисса қылдым «Кесiк басты»,
Ер Әли қуандырды кәрi-жасты.
Төртiншi «Шаһманы» шығарып ем,
Омардың әдiлдiгi жаннан асты.
Бесiншi «Сұм заманды» тағы жаздым,
Нәпсiнiң тiлiне ерiп жолдан аздым.
Алтыншы шығарғаным «Имам Ағзам»,
Алтынды шығар ма деп жерден қаздым.
Өз теңдi құрбылармен ойнап-күлдiм,
Алласыз мен ақылды қайдан бiлдiм.
Жетiншi «Ибраһым Адһамұғылын»
«Рахат дәл» кiтабынан өлең қылдым.
Сегiзiншi шығардым «Дандан ердi»,
Өлгенде мекен тұтам қара жердi.
«Хикмет нығметпен» тоғыз болды,
Бәрiн де нұсқасынан көзiм көрдi.
Құдай-а, толып жатыр көп күнәһым,
Жетер ме құдiретiңе менiм аһым.
Мың бiр түннiң iшiнен өлең қылдым
«Баласы Хазипнамның Ибраһым».
Он бiрiншi «Қырық уәзiр» хикаятын,
Он екiншi «Марғұба деген қатын»,
Өлең қып он үшiншi шығарып ем
Молданың осы күнгi табиғатын.
Шығардым он төртiншi «Абдулхалим»,
Халыққа мәшһүрленген болсам ғалым.
Шығарғаным он бесiншi «Сәдуақас»
Сөйлеуге Жүсiпбектей келмейдi әлiм.
Исламның он алтыншы тамашасын,
«Бес намаз» он жетiншi бiр қиссасын.
«Мәктубат» қиссасымен болды он сегiз,
Құдай-а, Ақылбектiң кеш күнәсiн.
Оқыса баспа болып көрген халық,
Аяғын осы сөздiң ұзатпалық.
Ибраһым Адһамұғылын өлең қылып,
Осыған есiм қойдым «Алтын балық».
Қазанға мен жiбердiм басылса деп,
Сатылып бiрден-бiрге шашылса деп.
Һәр адам дұға қылса өз бақытым,
Бұлтсыз күндей болып ашылса деп.
Сатып бiрден-бiрге берiлсе деп,
Тоқтаусыз һәр қалаға жүрiлсе деп.
Декабрь алтысында жәрмеңкемiз,
Доланның базарынан көрiнсе деп.
Жұбанса һәрбiр адам досыменен,
Көңiлдiң қисса жаздым хошыменен.
Он сегiз қисса жаздым мұнан бұрын,
Он тоғыз болып тұрсын осыменен.
Бұл сөзiм тәуiр болса тез жүрiлер,
Өлеңдi шығаруға кiм ерiнер.
Қазанда баспашыға дұғай сәлем,
Тағы да қисса болса жiберiлер.
Қалдырма бұл сөзiмдi өзiмдей қып,
Баса гөр қаса сұлу көзiндей қып.
Таратып баспа қылып жiберiңiз
Кәдiмгi Жүсiпбектiң сөзiндей қып.
Үмiтiм барғаннан соң тез басылса,
Қолында һәр адамның өлең болса.
Иншалла, со дағы ауқат болар,
Рақмет деп оқыған жан дұға қылса.
Ақылбек қор болмай ма отқа күйсе,
Көз жасын дұғашының Тәңiрiм исе.
Көп дұғасы көл деген үмiтiм бар,
Сауабы дайығ болмай маған тисе.