Орысты шаппақ болғанда Бұхар жыраудың өлеңмен тоқтау салуы

Қаржас Қалқаман батырдың баласы Бұқар жырау деген қария болған екен. Заманындағы сыншылар ол кісіні «көмекей әулие» дейді екен. Көмекейі бүлкілдеп сөйлейді де отырады екен. Қара сөз жоқ, аузынан шыққан сөзінің бәрі жырлаумен шығады екен. Сол Бұқарекең Абылай ханға айтқан екен: – Сенен бұрын жеті ханды жебеледім, кеше eңсегей бойлы ер Есім ханға да жолдас болдым. Сен оның бір түстігіне де жарамайсың, – деген екен. Абылай хан бір жаққа аттанарда Бұқарекеңді алдырып, aйдың, күннің сәтін сұрайды екен, сәуе көріп бер дейді екен. Сонда Бұқарекең: – Сары бура келіп, сенің туыңның түбіне тұрып, пәлен жаққа қарай шабынды, – дейді екен. Сол айтқан жағына бет алып аттанса, шауып, жаншып алып келеді екен. Егер cары бура келіп туының түбіне шөгіп, мойнын салып жатып алды десе, аттанбайды екен. Ол заманда Сарыарқада орыс деген жұрттан нышан жоқ екен. Абылай ханға сәлемдеме беріп: – Өзіңе қараған жұртты бізге жай қылма, – деп сыйлап тұрады екен. Олай-бұлай жүрген саудагерлері Абылайға тарту-таралғы беріп, ешкім тимеске хат алып кетеді екен. Абылай заманында болған шайырлар айтқан екен: Абылайдың атасы – Әбілфейіс, Хан баласы төсенбес етке киіз. Аузы түкті орыстан алып-алып, Абылайға шықты ма екі мүйіз, – деген екен. «Алматы, Аягөзге саудагер жіберемін, соған жол берсін!» деп сұратқанда, Имамқұстан шығып, Ертіс жағалап, Семейге шейін баратұғын қара жолды Абылайдың «сонымен жүр сін!» деген бұйрығымен қара жол болған екен. Сол үшін Ертістің бергі жағындағы көлденең жолды «Абылай жолы» дейді. Жәрмеңкелік жер сұрағанда, Есілдің бойынан Қызылжарды берген екен. Атығай Дәулеткелді байдың қыстауы екен. Сонан соң Дәулеткелді бай: – Жерімді орысқа берді, – деп өкпелеп, – Жиделібайсынға кетемін, – деп ауып кетті. Соның тұқымына Ташкентте жолығып сөйлестік, көтенші деген қоңыраттың ішінде өсіп-өніп кеткен екен. Қызылжарда «Абылайдың ақ үйі» деген сонда салынған үй екен. Аузы түкті кәуірді айтқанына көнгізіп, айдауына жүргізіп тұрған күнінде үш жүздің баласын кемеңгер билерді жинап ақыл сұрады: – Сары жаудың бәрі жау деп еді, қуықтай басы бүріскен, ешкідей көті шүрішкен, көрер көзге оп-осал болса да, қулығы көз жеткісіз терең көрінеді. Сарыарқаға қызығып күндердің күні болғанда қызыл қарын, жас балаға күн көрсетпес. Алаш ұранды қазақты жиып алып, «қылқұйрық» деп аттанып, қырып тастасақ қайтеді? – деп. Сонда билердің бірде-бірі ханға бір ауыз жауап қайтара алмағанда, тоқсан үш жастағаы Бұқарекең ханға толғап сөз айтыпты.

The son of Karzhas Kalqaman Batyr was an elder named Bukhar Zhyrau. The critics of his time referred to him as the "voice of the saint." He spoke with a melodious voice, and there were no plain words; everything that came out of his mouth was in verse. Bukhar said to Khan Abilay: – I have guided seven khans before you, and just yesterday I accompanied the tall and strong Esim Khan. You are not even worthy of being his shadow, – he said. When Khan Abilay was about to set off somewhere, he would summon Bukhar and ask for the auspicious signs of the moon and sun, requesting him to read the omens. Then Bukhar would say: – A yellow bull will come and stand under your banner, and then charge towards that direction, – he would say. If they set off in the direction he indicated, they would charge and crush their enemies. If the yellow bull came and lay down under his banner, stretching its neck, they would not set off. At that time, there was no sign of the Russians in Saryarka. Sending greetings to Khan Abilay, they would respectfully say: – Do not let the people under your care be disturbed by us, – they would say. The merchants who traveled back and forth would bring gifts to Abilay and take letters stating that no one would harm them. Poets of Abilay's time said: Abilay's grandfather – Abilfeyis, The son of the khan is not to be laid on mere meat. Taking from the bearded Russians, Did Abilay rise with two horns? – they said. When he requested, "I will send a merchant to Almaty, Aiyagoz, let him pass!" Imamqostan came out, and the road along the Irtysh to Semey became a main road by Abilay's command of "Let him go that way!" For this reason, the road across the Irtysh is called "Abilay's road." When asking for a fairground, they gave him Kyzylzhar from the banks of the Esil. It was the wintering place of the wealthy Atygay Dauletkeldi. After that, Dauletkeldi said: – They gave my land to the Russians, – and he complained, – I will move to Zhidelebaysyn, – and he left. We met and spoke with his descendants in Tashkent; they had grown up among the Konyrat tribe. In Kyzylzhar, there was a house built called "Abilay's white house." He would persuade the bearded infidels to follow his lead, and during his reign, he gathered the wise leaders of the three zhuzs to seek advice: – They said all the yellow enemies are foes, but with their tiny heads hunched, and their backs bent like goats, they may seem weak to the eye, yet their cunning is profoundly deep. One day, when the Saryarka is envious, the red-bellied will not let a young boy see the sun. What if we gather the Alesh-crying Kazakhs and set off, calling them "tail-less," and wipe them out? – he said. At that moment, none of the wise men could respond to the khan, but Bukhar, at the age of ninety-three, spoke eloquently to the khan.