Абылай хан заманында қазақтан шыққан батырлар (ІІІ нұсқа)

Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгембай, Көкжарлы көкжал Барақ жауды көп қашырады. Жақсы атты Бараққа қалады делінген Барақ батыр – осы. Шанышқылы Бердіқожа тауының арқар деген аты – құлжа, жігіттер – атқа тиер тегін олжа. Хан Абылай аттанады деп естіп келіпті Шанышқылыдан – Бердіқожа, Сырым Малайсары батыр. Абылайдың мінгені айқай сары, Айқайласып келгенде жердің тары. Абылайды сан қалмақ қамап жатыр, Туыңды ала шаба гөр, Малайсары. Балтакерей Тұрсынбай батыр, Тарақты Байғозы батыр, он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай батыр, малай жәдігерден шыққан Жауқаш би, Қашбөрте атты Бөрібас батыр, орманшы ақсары су тана Қозған Бекше мерген, қарауылшысы: Әлтеке, Сарым Жидебай батыр, бұған атты үйсіннен алдырып мінгізеді екен. Шалдырмас қарауылда сақа еді деп, үйсіннен алдырыпты Ақшабдарды. Уақ Сары, Баян – ағайынды екеуі де бірінен-бірі қалыспайтын батырлар. Ақыл тұрмас қашқанда, Дегбір қалмас сасқанда, Баяндай ерді көрмессің, Бұрылып жауды шанышқанда. Үйде «батырмын» деген көп еді, Баяндай көзге түсетіні жоқ еді, – деп Абылай айтқан екен деседі. Байжігіт Тасболат батыр, қанжығалы жас Жанатай, бағаналы-балталының балтасынан шыққан Оразымбет батыр, Бәсентин Сырымбет батыр, Сырғалы Елшібек батыр, Жәпек аталған қай елден шыққаны айтылмған. Қазақта Қаракерей Қабанбайдан асқан батыр жоқ, Үйсін Төле биден асқан би жоқ. Абылай заманында батыр атанбаған қазақ жоқ. Бұрынғы замандарда қалмақ қазақтарға таң атырып күн шығарған емес. Абылай хан ат арқасына мінгеннен соң қалмақтың бетін қайтарған. Алатаудың бергі жағында, Алтай тауының бергі жағында қалмақ түтін түтетіп күн көріп отыра алмаған. Қалмақты Сарыарқадан аудырған, басына қара қан жаудырған Абылай болатын. Қалмақты су сепкендей қылады. Шүршітпен жауласпады, Ақауілге Әділді беріп елдесіп, шүршіт ханы Абылайға «ежен» атын байлады. Орыспен жауласпады, елдесті. Өзіне-өзі әбден келді, кемеліне толды. Енді Бұқар, Қоқан, Тәшкент жақтағы қазақты сартқа билетіп қоймайын деп, үш жүздің баласы қазаққа жар шақыртып, қосын жинап аттанып, Түркістанға барып түсіп, оған өзінің бел баласы Сыздық сұлтанды отырғызды. Рүстем сұлтан, Шекен сұлтан, Сыздық сұлтан, Әубәкір сұлтан, Әбділда сұлтан – бұл бесеуі сарт қызы қатыннан туған балалары еді. Шымкент барып оған Мырзахмет деген сартты ие қылды. Онан Созақ үстіне барып, қоңыраттың байы қонақ қылып, сол түні ол байдың бір келіні бірер ұл тауып, баланың атын «Абылай» қойып, ол Абылай да өсіп-өніп бір тайпа ел болған. (Жер ауып жүрген бір Қайып деген ұрпағына сөйлестік) Онан аттанып барып Самарқанды қамап түсті. Сол түні қасындағы қариясы Бұқар жырауға: – Бүгін сәуе көріп бер! – дейді. – Жұрт билеген хансың ғой, өзің де қарап жатпа, алды-артыңды болжай жат! – дейді. Ертеңінде қария ханына көріске келгенде: – Не көрдің? – депті. Дәнеме көрмегенсіп: – Маған не көрдің дегенше, өзің көргеніңді айт! – депті. Сонда хан айтыпты: – Бір жолбарыс келіп шатырымның алдында мойнын салып жатып алды. «Бұл не қылғаны?» деп қарап едім, әлгі жолбарысым аю болды. «Жап-жаңа жолбарыс еді ғой, аю болғаны несі?» деп қарап едім, ит-құс болды. Онан соң түлкі болды. Онан соң қарсақ па, қоян ба, әлде немене мыж-тыж бірдеме болды. Оянып кеттім. Көргенім – осы, – деді. – Олай болса, шатырыңның алдына келіп шөккен жолбарыс – өзіңнің бақ-талайың. Сен өзің бір жолбарыс едің, оның шөгіп басын көтере алмай жатып алғаны – жетіп жығылған жерің осы болғаны. Енді бақ-талайың көтерілмейді. Баяғыдан бері жүріп-жүріп, «есіл Абылай сарттан өліпті» дегізбей, осы жерде аман-есеніңде қайта ғой! Енді қарасаң, аю болғаны – өзіңнен соңғы заман, аюша алысып өтетін заман болады. Онан қарасаң, ит-құс болғаны – ит-құсша жұлысып өтетін заман болады. Онан қарасаң, қоян болғаны – қоянша кебектен кебекке қорғалап жүретін жан сақтайтын заман болады. Менің көрген-білгенімді айтсам, күннің көзіндегі, жердің жүзіндегі әулиелер: «Абылай өлді, соның жаназасына бара жатырмыз» деп жындай жиылып, құмдай құйылып Түркістанға бара жатыр. Қайтқаннан басқа жабдық жоқ, – деді. Абылай хан Самарқанға елші жібереді: «Ұрысым, соғысым жоқ, әулиелелерді зиярат қыла келдім. Басты-басты ақсақалдары қонаққа келсін!» – деді. Қоянның көзінен қорқып, жебедей жерге кіріп кететін сарт сорлы жаман қорқып тұр екен. Қосыны қазақ болған он үш патша жыбыр-жыбыр қылып жаман талағаны өздерінің тарихтарында жазулы тұр екен. Қатын-қыздарын, тауық пен бөденелерін тауға бостырып жіберген екен. Бірін-бірі сыйласып, қонақ болысып, Абылай хан сонда бір көк қасқа айтып сойып, басына қойдыратын тас қаздырды. Абылайдың бағына шыққан тасты Самарқан жұрты: «баяғы Әмір Темірден басқа ешкімге шықпаған тас» десіпті. Абылай хан батырларына рұқсат беріпті: – Енді ұрыс-соғыс жоқ. «Ер игісі қос табар» деген, амандарыңда ел табыңдар! – деп, өзі Тәшкенге келіп Мырзахмет деген сарттың қызын алып, үш ай жатып қалыпты. Үш айдан соң Арқаға қарай бет алып шығып Арыс бойына келген жерде, баяғы «Шымкент, Сайрамға ие бол!» деп қолынан қойып кеткен Абдырахманы Тұрбат сұлтан, Рабат қарабұлақ, Маңкенттегі жалпақ табан, жалаңаяқ сарттарды жинап алып қосын қылып, «Арыстан өткізбеймін!» деп алдын тосып тұр екен. Абылай ханның қасында тамақ үшін еріп жүрген дулаттар қашып кетіп, жалпы етек дулаттығын білдіріпті. Арыстың бойында төбенің басында қосты қолаңшы төлеңгіттерінен басқа ешкім жоқ. Абылай қалшиып тұрды да қалды. Сонда қасындағы қариясы Бұқарекең айтқан екен: – Бірі етек, бірі жең болған, Ежелден саған ел болған Орта жүзден кісің жоқ. Найзасының ұшы алтын Кіші жүзден кісің жоқ. Енді бұған қарап тұрғаннан басқа Қылар қайрат-күшің жоқ, – депті. Хан сонда батырларын тарқатып жібергеніне пұшайман болып, бармағын шайнап, құса болып жарылып кетіпті. Бір қорғанға түсіріп, сол қорған күні бүгінгеше «Хан қорғаны» атанып қалды дейді. Абылай хан ажал жастығына басын қойғанда, Бұқарекең айтыпты: – Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан, ханым-ай, Қалыңсыз қатын құштырған, ханым-ай, Қарусыз жылқы бақтырған ханым-ай! Үш жүзден үш кісі құрбан қылсам, Қалар ма екен қайран жаның-ай! – дегенде, Хан: – Тоқта! Бұлай десең, мен дінімнен шығамын, сен жалғаншы боласың. Жиырма жасымда таққа міндім, қырық сегіз жыл қазаққа хан болып тұрдым. Қанша жыл өмір сүріп, жас жасағаннан не пайда, қазақтың арқасын тамға, ауызын нанға сүйегенім жоқ. Мұны мен екі етікші мен ұстаның құнын, қатын құнымен бір бас қылып жарты құн дегізіп кесім кестіргенім жоқ, мұнымен – үш. Осы үш арман сүйегіммен бірге көріме түсті, – деген екен. Құдай рахмет қылсын, Арыс бойында дәл жұма күні 68 жасында дүниеден қайтып, сүйегін теңге салып, Әзіреті сұлтанға алып келіп, ақ күмбездің ішіне бір бөлме қойып, тас үстіне орнатып, Абылай ханның өлімі Сарыарқаға қырық күн бұрын естіліпті. Ордаға қатын-қалаш, бала-шағасына естірмепті. «Өлгеніне қуанып, сүйінші сұраған кісідей болмайық. Өліктің қырқы деген күн бір мал сойылатын күн ғой, қырқында естіртіп қырқын бергізейік» деп. Сарқазақ Сейтен, Итқара, Сұлтан деген кісілер: «Міне, бүгін табан қырық күн болды естігенімізге» деп, ордасына естіртіп, қырқын бергізген екен. Артынан қасында бірге жүрген, қолдарынан көмген жолдастары келген соң анығын білісіпті. Бұлар мұнда өлгеніне қырық күн болды деп қырқын бергізген күні, өлген күні сол күн болып шығыпты. Біздің естуімізше Абылай тарихы – осы.

Karakerey Kabanbay, Kanjyghaly Bogenbay, Kokzharly Kokzhal Barak drive away many enemies. The brave Barak, who is said to have been left with a good horse, is this one. The ram of the Shanyshkyly Berdikozha mountain is called kulzha, and the young men are the free spoils that fall to the horse. Khan Abilay has come from Shanyshkyly, hearing that Berdikozha and Syrym Malaisary the hero are setting out. Abilay rides a yellowscream, When they come shouting, the earth is threshed. Many Kalmyks are surrounding Abilay, Raise your banner and charge, Malaisary. Baltakerey Tursynbay the hero, Tarakty Baigozy the hero, Olzhabay the hero who became a rallying cry for the ten Orta Juz, Jauqash Bi who emerged from a servant's relic, Boribas the hero named Kashborte, the hunter Qozghan Bekshe, the watchman: Altike, Sarym Zhidebay the hero, who was brought to ride from the Yusyn. Uaq Sary and Bayan – both brothers were heroes who did not lag behind each other. When reason flees, And panic sets in, You will not see a hero like Bayan, When he turns and thrusts at the enemy. At home, many claimed to be heroes, But none stood out like Bayan, – it is said that Abilay spoke thus. Baijigit Tasbolat the hero, Kanjyghaly young Janatay, Orazymbet the hero who emerged from the axe of Baghanaly-Baltaly, Basentyn Syrymbet the hero, Syrgaly Elshibek the hero, and Zhapek, from which country he came is not mentioned. In the Kazakh land, there is no hero greater than Karakerey Kabanbay, and no elder greater than Yusyn Tole Bi. In the time of Abilay, there was no Kazakh who was not called a hero. In ancient times, the Kalmyks did not let the sun rise for the Kazakhs. After Khan Abilay mounted a horse, he turned back the face of the Kalmyks. On the other side of the Alatau, on the other side of the Altai mountains, the Kalmyks could not live with their smoke rising. It was Abilay who drove the Kalmyks away from Saryarka, pouring black blood upon them. He scattered the Kalmyks like water. He did not fight with the Shurshits, but allied with Adil to the Akauil, and the king of the Shurshits named Abilay "Ejen." He did not fight with the Russians, but made peace. He became fully himself, matured. Now, he did not want to let the Kazakhs in the regions of Bukhara, Kokand, and Tashkent be taken by the Sart, so he called upon the children of the three hordes of Kazakhs, gathered an army, and set out, arriving in Turkestan, where he placed his own son, Syzdyk Sultan, in charge. Rustem Sultan, Sheken Sultan, Syzdyk Sultan, Aubaqir Sultan, Abdylda Sultan – these five were children born of Sart women. He went to Shymkent and made a Sart named Myrzakhamet his master. From there, he went to Sozak, where he was hosted by the rich of the Qongyrat, and that night, one of the rich man's daughters gave birth to a son, naming the child "Abilay," and that Abilay grew up to become a tribe. (We spoke to a descendant named Qaiyp who was wandering.) From there, he set out and besieged Samarkand. That night, his elder, Bukhar Zhyrau, said to him: – Today, give me a vision! – he said. – You are a king who rules the people, do not just lie there, foresee your future! – he replied. The next day, when the elder came to see the king: – What did you see? – he asked. Pretending to have seen nothing, he said: – Instead of asking me what I saw, tell me what you saw! – he replied. Then the king said: – A tiger came and lay down in front of my tent. "What is this?" I thought, and then that tiger turned into a bear. "It was just a brand new tiger, why has it become a bear?" I wondered, and then it turned into a dog or a bird. Then it became a fox. Then it was either a hare or something else, a crumpled thing. I woke up. That was what I saw, – he said. – Then, the tiger that came and lay down in front of your tent is your fortune. You were once a tiger, and its lying down and not being able to lift its head is where you have fallen. Now your fortune will not rise. For a long time, you have been going and going, without letting anyone say, "The great Abilay has died," so return here safely! Now, if you look, the bear is the time after you, a time when it will pass like a bear. If you look further, the dog and bird will pass like dogs and birds. If you look further, the hare will be a time when one will have to hide like a hare from one grain to another. If I were to tell you what I have seen and heard, the saints on the face of the earth: "Abilay has died, we are going to his funeral," they gather like sand and flow to Turkestan. There is no other equipment but the return, – he said. Khan Abilay sends an envoy to Samarkand: "I have no battles or wars, I have come to visit the saints. Let the main elders come to visit!" – he said. The Sart, who was afraid of the hare's eyes, was so frightened that he sank into the ground like an arrow. The thirteen kings, who were Kazakhs, were said to have been poorly treated in their history. They had released their women, girls, chickens, and quails into the mountains. They respected each other, became guests, and Khan Abilay then had a blue horse slaughtered and had a stone dug to place on its head. The stone that rose to the fortune of Abilay was said by the people of Samarkand: "It is a stone that has not risen for anyone other than the former Amir Timur." Khan Abilay gave permission to his heroes: – Now there is no war. "A hero finds a companion," find a people in your safety! – and he himself went to Tashkent, took the daughter of a Sart named Myrzakhamet, and stayed for three months. After three months, he set out towards Arka, and when he reached the Arys river, the one who had been left behind, Abdyrahman, who had been told to "take Shymkent and Sayram," gathered the barefoot Sart from Turbat Sultan, Rabat Karabulak, and Mankent, and was standing there saying, "I will not let you pass!" The Dulat who had been following Khan Abilay for food fled, and it was revealed that they were all Dulat. On the banks of the Arys, on top of the hill, there was no one but the tent-dwellers. Abilay stood still. Then his elder, Bukhar, said: – One is a hem, the other is a sleeve, You have had a people since ancient times, There is no one from the Middle Horde. The tip of his spear is gold, There is no one from the Little Horde. Now, looking at this, You have no strength left to act, – he said. The Khan then regretted having sent his heroes away, biting his finger and bursting into tears. They lowered him into a fortress, which is still known today as "Khan's Fortress." When Khan Abilay laid his head on the pillow of death, Bukhar said: – Oh, my lady, who made you sleep without sorrow, Oh, my lady, who embraced you without a wife, Oh, my lady, who made you tend horses without weapons! If I were to sacrifice three people from the three hordes, Would your dear soul remain? – when the Khan said: – Stop! If you say this, I will lose my faith, you will become a liar. I ascended to the throne at the age of twenty, and I have been a Khan for forty-eight years. What is the use of living for so many years and growing old, if I have not leaned the back of the Kazakhs against the tent and their mouths against the bread? I did not make this a half price for two shoemakers and a craftsman, nor for a woman, but for three. This has come to my grave along with my three bones, – he said. May God have mercy, he passed away at the age of 68 on a Friday by the Arys river, laid his bones in a coffin, and brought them to Aziret Sultan, placing them in a room inside the white dome, setting them on a stone, and the news of Khan Abilay's death was heard in Saryarka forty days before. The women, children, and family in the horde were not informed. "Let us not be like those who rejoice at his death and ask for news. The fortieth day of the dead is a day when an animal is slaughtered, let us inform them on the fortieth day and hold the fortieth," they said. Sarqazakh Seyten, Itkara, and Sultan said: "Today marks forty days since we heard," and they informed the horde and held the fortieth. Later, when those who had been with him and buried him came, they learned the truth. They had held the fortieth on the day he had died. This is what we have heard about the history of Abilay.