Сүйіндік Олжабай батыр ертегісі (І нұсқа)

Әз Тәукенің тұсында үш жүздің баласы оңтүстіктен шөлейтке қарай жайлайды екен. Сырдың бойын жағалап, Жетісу, Алматы, Қапал тауларын өрлей отырады екен. Орта жүздің қыс қыстауы шүйгіген Сыр бойы да, жаз жайлауы Арқаның жоны екен. Сол кезде Орта жүз қазағы Есіл мен Ертіс арасын қуалай шөлейтке келіп, мал семіртіп отырғанда, Қайдауыл дейтін өзеннің бойында дүниеге ер Олжабай келеді. Әкесі Толы би – Айдаболдың немересі. Үргеніш, Қоңырат еліндегі нағашысына кеткенде, бәйбішесі Айбике босанып, күйеуі жоқта туған соң: «Бұл олжа бала», – деп, атын Олжабай қойған. Қап түбінде болат қылыш жата ма, олжа бала, жас күнінің өзінен-ақ талпынып, алмастың асылындай болып өскен екен. Олжа албырт, қатты, хан-сұлтанның балалары кездескенде, біріне-бірін түйеді екен. Бір кезде аста-тойда алдын бермей, жолды алып жүрген Құлынкөк атты қалмақтың жауы ел шапқанда, бірге алып кетеді. Толы би он төрт жасар баласын нағашысы Қаракерей Қабанбайға жіберіп, Нарқызыл аттың енесінен туған Тайбурылды қалауға сұратады. Олжа қасына ешкімді алмай, үйінде сүт еміп тұрған Тайкөкке отырып, қолына сарқамысты садақ алып «Қаракерей Қабанбайдың елі қайсы» деп тартып кетеді. Олжа бала талай күн жүріп, нағашысының елін сұраумен іздеп келеді. «Қалмақтың жаулары бар ма?» деп аңдиды. Бір күні елсіз қалың орманға кіріп, күні бойы ел таба алмайды. Күн қара, жаңбыр жауып, кеш түсіп, түн болады. Бала күн бойы жүріп шаршаған соң, бір ағаштың түбіне келіп түседі де, Тайкөктің аяғын тұсап, шалқасынан түсіп жатады. Әлден уақытта байқаса, аты осқырады. «Неге осқырады?» деп, басын көтеріп қараса, анадайдан бір-екі от көз жалтырап жақындаған болады. Олжекеңнің қолында садақ пен сары ала қамшыдан басқа дәнеңе жоқ. Малдасын құрып, қамшысын бүктеп, бір қолына сары ала қамшы, садақ алып отыра береді. Әлгі от көз таянып қасына келсе, орманның ішінде жүретін бір қабылан екен. Олжекеңнің қарсы алдына келеді де, бүгесінен түсіп, көзін Олжекеңнен айырмай жата береді, тап бермейді. Олжекең де одан көзін аудармай қамшысын бүктеп, садағын қасына алып отыра береді. Түн қап-қараңғы: екеуі сол қарасқаннан күн шығып, сәске болғанша қарасады. Күндіз әлден уақытта қабылан тұрады да, артына бір қарап жүре береді. Қабылан кеткен соң Олжекең Тайкөктің тілін қатырады да, біраз шалдырып, ел іздеп жортып кетеді. Келе жатса, бір су бойында бір қараша үй көрінеді. Үйге келіп, атын белдеуге байлап, кіріп келсе, үйде бір кемпір отыр екен. Олжекең екі күндей нәр татып, ел жүзін көрмеген. Кемпір: – Е, балам, түсің қашып, түн қатып жүрген қай баласың? Еліңді жау шауып, жалғыз қалған бала емессің бе? – дейді. Олжекең: – Е, шеше, елімді шапқанмен қоймай, әкем телі қылған тоғыз жесірлік Құлынкөк атты да бірге әкетті. Жапанның түзінде жалғыз қараша үйде отырған өзіңіз кімсіз? – дейді. Кемпір: – Е, шырағым, ел, руым Найман еді. Елімізді құба қалмақ шауып, солардың жосығынан қалып отырған жанмын, – дейді. Кемпір сәуегей балгер екен. Олжаға бал ашып: – Шырағым, «ер қанаты – ат» деген, тұлпарыңды әкеткен – құба қалмақтың жауы. Сен бұрын тойға шықпаған албырт бала екенсің, бірақ аруағың күшті, жұлдызың жанып тұр. Бір кезде қайтсең де құба қалмақтан кек аларсың! – депті. Он төрт жасар Олжа нағашысы Қабанбайға барып, тартуға Тайбурыл мен ақ сауытты киіп қайтты. Қаракерей Қабанбайдың қартайған шағы екен. Олжаны үш рет иіскеп, бейіл салған екен. Олжекең ақ сауытты киіп, Тайбурыл мен нағашы қосқан бір жігітпен келе жатқанда, бір тайпа қырғыз еліне жолығады. Қырғыздың бір жақсы адамы Олжекеңнің түріне қарайды да, біраз әңгімелескен соң: – Шырағым, «аталы жұрт – ару ел» деген, «елге ел қосылмаса да, адамға адам қосылады» деген.

During the reign of Az Tauke, the children of the three zhuzes would graze from the south towards the desert. They would follow the banks of the Syr River, climbing the mountains of Zhetysu, Almaty, and Kapal. The winter pasture of the Middle Zhuz was the fertile Syr River, while their summer pasture was the slopes of the Arkalyk. At that time, the Kazakhs of the Middle Zhuz, while fattening their livestock in the desert between the Esil and Irtysh rivers, welcomed a boy named Olzhabay into the world by the river called Kaidaul. His father, Toly bi, was the grandson of Aydabol. When he went to visit his maternal uncle in Urgench, his first wife Aibike gave birth in his absence, and since she gave birth without her husband, she named him Olzhabay, saying, "This is a lucky child." Just like a steel sword lying at the bottom of a bag, the lucky child grew up striving and shining like a precious diamond from a young age. Olzha was spirited and strong, and when he met the children of khans and sultans, they would clash with one another. Once, during a feast, he was taken away by the enemy of the Kalmyks, named Kulyinkok, who was leading the way. Toly bi sent his fourteen-year-old son to his uncle Karakerey Kabanbay, asking for the mare that gave birth to the horse Tayburyl. Olzha, without taking anyone with him, rode to the mare Taykok, who was still nursing at home, took a bow in hand, and set off, asking, "Which way is the land of Karakerey Kabanbay?" Olzha traveled many days, searching for his uncle's land. He was on the lookout, asking, "Are there any enemies of the Kalmyks?" One day, he entered a dense forest without any people and could not find anyone all day long. As the sun set, rain began to fall, and night came. After walking all day and getting tired, he came to the base of a tree, tied Taykok's legs, and lay down on his back. After a while, he noticed his horse was snorting. "Why is it snorting?" he wondered, and when he raised his head to look, he saw one or two glowing eyes approaching from a distance. Olzha had nothing but a bow and a yellow whip in his hand. He set his horse down, folded his whip, and sat there with the yellow whip and bow in hand. As the glowing eyes came closer, it turned out to be a leopard that roamed the forest. The leopard approached Olzha, lay down in front of him, and kept its eyes fixed on Olzha without attacking. Olzha also did not take his eyes off it, folding his whip and sitting there with his bow beside him. The night was pitch black: they stared at each other until dawn. During the day, after a while, the leopard stood up, glanced back, and walked away. After the leopard left, Olzha spoke to Taykok, rested for a while, and set off again in search of people. As he was going, he spotted a small hut by the water. He tied his horse to the fence and entered the hut, where an old woman was sitting. Olzha had not seen anyone for two days. The old woman said: – Oh, my child, why are you wandering alone in the dark? Are you not the child left alone after your people were attacked by enemies? – she asked. Olzha replied: – Oh, mother, not only did they attack my people, but they also took my father, who was a widower with nine wives, along with the horse Kulyinkok. Who are you, sitting alone in this small hut in the wilderness? – he asked. The old woman said: – Oh, my dear, my people and clan are Nayman. Our land was attacked by the Kalmyks, and I am the one left behind, having fallen behind their raid, – she explained. The old woman was a seer. She read Olzha's fortune and said: – My dear, "a horse is the wings of a man," the enemies who took your horse are the Kalmyks. You are a spirited boy who has never participated in a feast before, but your spirit is strong, and your star is shining. One day, you will take revenge on the Kalmyks! – she foretold. The fourteen-year-old Olzha went to his uncle Kabanbay and returned wearing the armor of Tayburyl. It was the old age of Karakerey Kabanbay. He sniffed Olzha three times and showed his favor. As Olzha was coming back wearing the armor and riding Tayburyl with a young man his uncle had introduced, they encountered a tribe of Kyrgyz. One good man from the Kyrgyz looked at Olzha and, after chatting for a while, said: – My dear, "a noble lineage is a beautiful land," and "even if a land does not join another, a person can join another."