Мұхаммед-Қанапия

Әуелi аузыма алдым бисмилланы, Алланың бар өлшеулi берген дәнi. Жамиғат, құлақ салып тыңдасаңыз, Сөйлейiн Пайғамбардан бисмилланы. Азырақ сөз сөйлейiн Пайғамбардан, Тақсырға сауап тiлер құлақ салған. Сахаба отыз үш мың, төрт шәрiден Болмай ма сөзiм құрбан аяп қалған. Алланың хақ Пайғамбар сүйген жары, Қасында отыз үш мың асхабтары. Жан қалмай мәжiлiске жиылыпты, Бас қосқан құжырасында елдiң бәрi. Пайғамбар жинап алды жамиғатты, Жеткен олардың да аманаты. Ағайынын өзiнiң жиып алып, Халқына айтты сонда өсиетiн. Мешiтке хақ Пайғамбар жетiп барды, Төңкерiп әр тарапқа көзiн салды. Қолына бiр жағалап қарап қойып, Мұхаммед-Қанапияны көңiлiне алды. Он жетi ер Қалида ұл бар едi, Сөзiнде Пайғамбардың бұл бар едi. Пара-пар жүз кiсiлiк қайраты мол, Қалида Қамбар атты құл бар едi. – Рұмға батыр Қамбар барсын, – дедi, Бұйдалап жетi нарды алсын, – дедi. Әкелсiн сонан барып өрiк, мейiз, Үстiне сыйғанынша салсын, – дедi. Сахаба отыз үш мың, төрт шәрiден Бiр жолдас өзi таңдап алсын, – дедi. Бисмилла сөз таратып әуел баста, Жақсының жаны бiрге, заты басқа. Мұхаммед-Қанапия «барам» дейдi, Сол кезде келген екен жетi жасқа. Ұмтылды осы бала «барамын» деп, «Жасымнан жер шарасын көремiн», – деп. – Бұғанаң, бойың өсiп қатқан жоқ, – деп, Қимайды Қали тақсыр, – қарағым, – деп. Өзiнiң көңiлi таза шәрбат судан, Дүниенi жаратпайды артық қуған. Қасен мен Құсайыннан бiр кем емес, Қатыннан Қанапия атты жалғыз туған. Қимайды жiберуге Қали Хайдар, Дұшпанға бiр болар деп үлкен айбар. Жарқырап сәулесiнен күн түсiп жүр, Туғаннан мысал едi алтын айдар. – Тiлегiм бұған бар ма, қарағым-ай, Өзiме тартып туған талабың-ай. Далада ұйқың келсе қор боларсың, Қимаймын жiберуге, қарағым-ай. Қалидiң тiлiн алмай бала кеттi, Панасыз пәни жалған солай еттi. Бiр сапар жолдас болып қаламын деп, Артынан ер Қамбардың қуып жеттi. Екеуi «тәуекел» деп түстi жолға, Сондай қып кiмде-кiмнiң артын оңда. Рұмның шаhарына қия жеттi Ақшам мен екiндiнiң арасында. Екеуi бес-алты күн жатып алды, Миуасын жетi нарға артып алды. Түн қатып Мәдинеге жетемiз деп, Екеуi бiр күн кешке қайта салды. Кеш батты, көз байланып сағым батты, Баланың былқ-сылқ етiп тынышы кеттi. Ұйқыдан жап-жас бала тұра алмайды, Байқамай Қамбар озып кетiп қапты. Атын кесе қаңтарып Қанапия, Сол жерде аттан түсiп жатып қапты. Сол жерде аттан түсiп жатып қапты, Талаппен шөл бейнетiн iздеп тапты. Бiлмейдi қай тараптан келген жөнiн, Бет алып құла дүзге тұра шапты. Әңгiме, ендi қызық сөз келедi, Дүниеде естiгендi көз көредi. Iшерге су, оттарға бiр тал шөп жоқ, Бiр төбе биiк құмға кез келедi. Ер Қамбар жер ортаға жетiп барды, Сол жерде ойлап-ойлап тұра қалды. Қасында ерткен бала жоқ болған соң, Адасып кеттi ме деп ой ойлады. Қамбардың қалды сонда көңiлi жасып, Ашиды басындағы миы қашып. Еш белгi бұл баладан таба алмады, Қалыпты жүрген жерiн шаңдақ басып. Ақылды сонда Қамбар көп ойлады, Қайғысын бұл баланың жеп ойлады. Бұл жерде жылағанмен кiм аяр деп, Берейiн барып хабар деп ойлады. Түн қатып түнде Қамбар жетiп келдi, Келдi де Хақ Расулға хабар бердi. «Баладан айрылдым» деп айтып едi, Мұхаммед Құдай досты зар еңiредi. Бұл сөздiң жалғаны жоқ, бәрi де рас, Сөзiнде Пайғамбардың болмайды қас. Зарына жас баланың шыдай алмай, Батысып ай мен күнi қазаланды. – Алды-артын дүниенiң барласын, – деп, Ешбiр жан iздемеген қалмасын, – деп. Жер келсе жарлау, шұңқыр тегiс iзде, Оқыста кәпiр ұстап алмасын, – деп. Жөнелдi бет-бетiмен жанның бәрi, Көп болды Мәдиненiң қылған зары. Болмайды жиhан кезiп iздейiн деп, Түн қатып атқа мiндi хазiрет Қали. Бiләл мен жар шақырды Құсман молда, «Ашқыл, – деп, – ер сапарын, Қадiр Алла». Жан қалмай Мәдиненiң атқа мiндi, Бәрi де бара жатыр оң мен солға. Тағы да атқа мiндi хазiрет Қали, Пенденiң асыл сөзге көңiлi тынар. «Мен бұрын бәрiнен де табамын», – деп, Жаяулап о да ұшты баба Ғұмар. Тағы да атқа мiндi Әбубәкiр, Кем емес ер Қалидан о да батыр. Қасында үш жүз кiсi жолдасы бар, Бет алып әр тарапқа бара жатыр. Ер бабаң Қап тауына жетiп барды, Бойына қару-жарақ, сайман алды. Аса ұшып Қап тауынан жалғыз күнде, Дүниенi тегiс аралап бәрiн шалды. Бiледi өзi жаяу жердiң жайын, Сасқанда қару-жарақ бәрi дайын. Жер қалмай тебiнгiдей iздесе де, Сонда да кез қылмапты бiр Құдайым. Оларға Құдай артық берiптi бақ, Адамға қайғы шiркiн үлкен салмақ. Адамы Мәдиненiң он күн iздеп, Баладан хабар таппай қайтты зарлап. Баладан хабар таппай қайтқан жерi, Қайғырып қайтқандардың түстi белi. Ендiгi жас баладан сөз сөйлейiн, Сонымен тұра тұрсын Мәдине елi. Баланың қалды сонда аты жүрмей, Хабарын бейшараның ешкiм бiлмей. Өзi жас бейшараның әлi кеттi, Аузына нәр салмапты жетi күндей. Баланың өзi жаяу әлi кеттi, Астында аты арып халi кеттi. Қаңғырып жапан дүзде қалам ба деп, Құдайға сонда бала зарлық еттi. Баланың зары: Сонда бала жылайды, Көзiнiң жасын бұлайды. Зарланады жас бала, Зар етiп жатыр Құдайға. – Хақ Мұхаммед бабам-ай, Нұр Бәтима апам-ай, Жапан дүзде зарланып, Бiр жас бала қалам ба-ай?! Есiне бабам алмады-ау, Дүлдүлге қамшы салмады-ау. Жау-жарағын асынып, Дүние жүзiн шалмады-ау. Жетi жасар жас балаң, Жапанда қалып зарлады. Көп бейнет бердiң балаға, Бұйрықсыз жанды ала ма. Жетi жасар шағымда Қаңғырып қалдым далада. Жалғаннан зарлап өтем бе, Қуанар күнге жетем бе?! Қалидан туған зат едiм, Ит-құсқа жем боп кетем бе. Жапанда қалды бiр балаң, Құдiретiңе таң қалам. Бiр ұядан жалғыз ем, Зарланып қалды сорлы анам. Атамның жүзiн көрмедiм, Бабама сәлем бермедiм. Қасен менен Құсайын, Соңынан бiрге ермедiм. Дүниенiң бiлдiм жалғанын, Көтердiм Алла салғанын. Атамның жүзiн көре алмай, Iшiмде кеттi арманым. Атамыз бiздiң Мұхаммед, Тiлек тiлеп көп үмбет, Досыңнан хабар алмадың, Бiлдiрмедi Құдiрет. Жас бала осылайша зарлық еттi, Бойынан қару-қайрат әбден кеттi. Бұл жерде жылағанмен кiм аяр деп, Тоқтатып өзiн-өзi сабыр еттi. Жас бала әрi-берi ойлап тұрды, Боларын бiр сұмдықтың iшi бiлдi. «Құдай-а, жазуыңа мың шүкiр», – деп, Етегiн белге байлап тұра жүрдi. Кiсi жоқ ақылдасар жолдасына, Дүниенiң көз жетпейдi болмасына. Құдайға мiнәжат қып жылағанда Қара тас балқып кеттi көз жасына. Баланың аты қалып, кеттi жаяу, Жолдас жоқ, жан есiркеп баланы аяу. Көл болып екi көзден аққан жасы, Шөл құмның биiгiне келдi жаяу. Балаға ендi түстi заманақыр, Қор болып өзi жаяу есiл пақыр. Сол құмның биiгiне қарап тұрса, Көрiндi мұнарланған бiр ақ шатыр. Бала да әрi-берi аңғарады, Жақсының өзi өлсе де жан қалады. «Елсiзге неғып шыққан бұл шатыр?» – деп, Құдайдың құдiретiне таң қалады. Ойлайды: – Бұл шатырға барайын, – деп, Iшiнде не бар, не жоқ қарайын, – деп. Сөйлесiп, адам болса асын iшiп, Тағдырлы қазам жетсе, өлейiн, – деп. Барайын тәуекел деп не де болса, Құдiреттiң салғанын көрейiн, – деп. Жас бала өзi бiр гүл едi тұрған жайнап, Қор боп тұр Жағыпардан соры қайнап. Тұлпардың тұяғы ғой асыл туған, Жөнелдi бiр Құдайға белiн байлап. Шатырға сонда бала жетiп келдi, Басына Құдай қанша бейнет бердi. Толықсып он төртiнде туған айдай Үстiнде алтын тақтың бiр қыз көрдi. Жас бала жайнап тұрған о да бiр гүл, Бейшара дамыл алмай қалжырап тұр. Шатырдың түкпiрiнде қарап тұрса, Бүкшеңдеп босағада бiр кемпiр тұр. Кемпiрге сонда бала жетiп келдi, Келдi де тағзым етiп сәлем бердi. – Аш едiм неше күндей, шөлдеп тұрмын, Әй, апа, бiр iшерге су бер, – дедi. – Қалайша сөз сөйлейсiң, бала, тақ-тақ, Есiктен не себептен келдiң жақтап. Шөлдеген бала келсе, су берем деп, Қойдым ба су даярлап саған сақтап. Бiр суды көргеннен соң басын қойды, Адам деп ойламады кемпiр сұмды. Долданып жетiп кемпiр келiп едi, Көтерiп борбайынан бiр-ақ қойды. Кемпiр тұр жас баланың түрiн сынап, Өзi жас болса дағы, дiнi қынап. – Шырағым, жаным ашып сөз айтамын, Шатырдан жөнел, – дейдi, – жылдамырақ. Қорқады өзi жалғыз жап-жас бала, Жөнелдi дәт қылмастан шыға сала. «Мұны мен не де болса байқайын», – деп, Далада бiр қурайды қылды пана. Толықсып он төртiнде туған айдай, Жатқан қыз бiр заманда тұра келдi. – Жатқанда мен бағана ұйқылы-ояу, Кемпiрден – оның кiм? – деп сұрады ендi. Кемпiр айтты: – Бiр бала келiп қалған, Өзiмнен азды-көптi жауап алған. Сұрауға жаным шошып бата алмадым, От екен екi көзi жанып тұрған. Бiр бала келiп қалды Құдай қосып, Аялдап көп тұрмады сөздi тосып. Бетiнде Арысланның белгiсi бар, Сұрауға бата алмадым жаным шошып. – Ендеше, сол баланы шақыр, – дедi, Баланың бiз шығармыз келген жерi. Осында бөтен заттан келмеушi едi, Дүниенiң ерi шығар, кемеңгерi. Баланы кемпiр залым шақырады, Қол бұлғап «жылдам кел» деп бақырады. Алтынның сынығы ғой осы бала, Пана қып бiр қурайды жатыр едi. Жас бала шақырған соң жетiп келдi, Келдi де тағзым етiп сәлем бердi. – Жас бала, нәсiлiң жас, түсiң бөтен, Ей, қалқа, танымаймын, кiмсiң? – дедi. – Айтпаймын мен шынымды тiптi саған, Баян қыл сен жөнiңдi бұрын маған. Егер де жөнiңдi айтпасаңдар, Басыңа түсiремiн ақырзаман. Қыз айтты: – Адамбысың, перiмiсiң, Қайтпайтын бұл жалғанның ерiмiсiң?! Нәсiлiңдi мен соларға ұқсатамын, Қалидың көп ұлының бiрiмiсiң? – Болмайды жанның бәрi сендей зерек, Көңiлге келген сөздi ойлау керек. Сен байқап нәсiлiмдi танып тұрсаң, Қалидың ұлы емеспiн, затым бөлек. – Жөндерiңдi айтып кетсең берiп, Адамға ақыл, қайрат үлкен серiк. Секiлдi қасқыр қабақ түсiң суық, Тұр екен ер Қалиға түсiң келiп. Түсiмде Пайғамбарды көрiп едiм, Алланың барлығына сенiп едiм. Солардың үмбетiне қоса көр, – деп, Құдайдан күндiз-түнi тiлеп едiм. Бiр бала келмек едi алыс жолдан, Ол өзi арып-шаршап талай жерден. Ол келсе хақ мұсылман боласың деп, Түсiмде хақ Пайғамбар аян берген. Баладан содан берi хабарым жоқ, Ұрғашы, өзiм iздеп табарым жоқ. Қолында ит кәпiрдiң қалам ба деп, Зарланып мен жатырмын, амалым жоқ. Бала айтты: – Кез келтiрсе жалғыз Хақтан, Қызбын деп қолым жеткен, қылма мақтан. Түсiңде Пайғамбарды рас көрсең, Адамсың бұл жапанда не қып жатқан? Қыз айтты: – Әкем аты – Ғұзнапар, Бойы бар дию тектес, өзi кәпiр. Қалидың басын кесiп келемiн деп, Сексен мың жиылысып кәпiр жатыр. Сөз ұят көрмегенге дейтiн бәлен, Көп шерiк жиналыпты бiзден түмен. Қолыма бiр кемпiрдi даяшы қып, Серт қылып орта жолға әкеп қойған. Кәпiрдiң бiр батыры Ғажым деген, Ызасы кәпiрлерге өтiп едi. Егер де Қали басын кесiп келсе, Ғажымға менi әкем бермек едi. Бала айтты: – Мендей шаршап қысылған бол, Сұраймын сiзден, менiң арызым сол. Түсiңде Пайғамбарды рас көрсең, Бейшара, иман айтып мұсылман бол. – Жас бала, бiз айталық дәтiмiздi, Соларға ұқсатамын затыңызды. Әуелде мұсылманның бiр белгiсi, Шырағым, баян қылшы атыңызды. – Жол тартқан ақ қағазға қара сия, Тұрағым – Мәдине елi, мен – Қанапия. Пайғамбар нағашы атам, әкем – Қали, Сұрасаң, менiң атым – Қанапия. Қыз айтты: – Шариғатты iс болыпсыз, Көңiлде арманым көп, сөкпесеңiз. Аш жүрмiн неше күндей деп айтасыз, Осында бел шешiнiп тағам жеңiз. – Iшпеймiн берсең дағы асыңыздан, Кетпеймiн және тастап қасыңыздан. Әуелден кәпiр асы бiзге арам, Ежелден ғадат қылған жасымыздан. – Шырағым, сөз айтасың дәйiм маған, Баласың әр жауаптан тайынбаған. Белгiсi мұсылманның неден болар, Иманның үйрете гөр жайын маған. Сол жерде қыз бейшара дiнге кiрдi, Бұл қыздың абзалдығын о да бiлдi. Алтынның сынығы ғой осы бала, Нәпсiге сонда бала тыйым салды. Бұл қызға дiн үйреттi бала ғарiп, Дүниенi жаяулықпен жүрген шалып. Әр ғылым, әр нұсқадан дiн үйреттi, Көңiлiне иман нұры қалды толып. Шатырда жарты ай жатты әлгi бала, Баланың жас та болса, көңлi дана. Қыз барып сыртқа шығып келдi де айтты: – Япырым-ай, келе жатыр бiр топ қара. Таныдым, келе жатқан Ғажым батыр, Қалидың басын iздеп кеткен кәпiр. Өзiнiң дiнi қатты батыр едi, Шырағым, болма қапыл күтiнiп тұр. Қолына қару алды сонда бала, Басына бейнет бердi Хақ Тағала. Есiктен қарсы қарап келген екен, Баланы ит кәпiрдiң көзi шалды. Долданып сонда кәпiр жетiп келдi, Шiренiп ат үстiнде жауап бердi. – Шатырды мен жоқ жерде жайлап алған, Осында жатқан байың кiм-дүр? – дедi. Қорқады өзi жалғыз жап-жас бала, Жөнелдi дәт қылмастан шыға сала. Баланы шаншайын деп ойлап едi, Ақ найза, алтын шашақ қолына ала. Балаға келдi дағы найза салды, Керiлiп асыл шiркiн тұра қалды. «Пайғамбар нағашы атам, қолдай гөр», – деп, Ол дағы «иә, Құдайлап» қылыш салды. Найзасын тигiзбестен қағып алды, Тартқанда кәпiр қолы сапта қалды. Бiрi атты, бiрi жаяу болмайық деп, Екеуi аттан түсiп күрес салды. Баланы менсiнбейдi кәпiр қорлап, Салады ол да қылыш жанды қорғап. Тартқанда кәпiр қолы сапта қалды, Баламен алысады жалғыз қолдап. Кәпiрдiң аты жүрмей жата қалды, Алысып екi батыр күрес салды. Күресiп жетi күндей осы бала, Кәпiрден қайраты асып жығып салды. Тағдырын сол кәпiрдiң бала шештi, Қимылы сол баланың желдей естi. «Құдай-ау, атам жолын бере көр», – деп, Сол жерде алып соғып басын кестi. Мiнедi алып соғып кеудесiне, Көрiндi дәл мiнгендей тау басына. Кәпiрдiң басын кесiп алғаннан соң, Шүкiр қып нияз қылды Алласына. Жаратқан Құдай артық мұның халiн, Аллаға адам сыры бәрi мәлiм. «Осындай Ғажым ердi өлтiрдi», – деп, Кетiптi түнде қашып кемпiр залым. Залым ит көп шерiкке жетiп келдi, Келдi де сексен мыңға хабар бердi. Кемпiрден бұл хабарды естiген соң, Кәпiрдiң сексен мыңы атқа мiндi. Түнде кеп қалың шерiк қамалаған, Iшiнде бiр жас бала жалғыз қалған. «Пайғамбар нағашы атам, қолдай көр», – деп, Ол дағы «иә, Құдайлап» қимылдаған. Атасы мұсылманға болған ерке, Құдайым қуат берсiн иман дiнге. Қылышын екi жүздi сермегенде, Қосады кәпiрлердiң мыңын бiрге. Қызарды көк бөрiдей екi көзi, Бұлардың тамашалы әрбiр сөзi. Мың қойға жалғыз шапқан көк бөрiдей, Iшiнде сексен мыңның жалғыз өзi. Қырылды, бiр баладан аса алмады, Құтылып жалғызы да қаша алмады. Ойлады қалғандары қашайық деп, Ат аяқ өлгендерден баса алмады. Балада бiр дамыл жоқ күн менен түн, Сөзiнде Пайғамбардың болмайды мiн. Сексен мың қалың шерiк жабылса да, Қалыпты бiр заманда он екi-ақ мың. Дүниеде кiм құтылар мұндай ерден, Құдайым, тысқары қыл қара жерден. Хал кеттi бiр заманда есiл ерден, Тәнiне жара түстi жетпiс жерден. Балаға жетпiс жерден жара түстi, Ұлғайып барған сайын болды күштi. Тәнiнен аққан қаны аспанға атып, Есiл ер бiр заманда аттан ұшты. Баланың жалғыз өзi қалды талып, Адамға жалғызшылық қандай ғарiп. Қасында сүйенерлiк жолдасы жоқ, Құлады бiр заманда аттан барып. Баланың тынышы кетiп жата алмады, Ешкiмге бiр ауыз сөз қата алмады. Әшейiн амал қылған қайласы деп, Кәпiрлер дәндеп қалған бата алмады. Дүниенi кезiп едiм жаз бенен күз, Адамды қайда апарса дәм менен тұз. Баланың басын сүйеп зар қағады Баяғы қоста қалған бойжеткен қыз. Қыз келдi фариад салып жатқан жерге, Қайысып қабырғасы есiл ерге. Баланың басын сүйеп зар жылайды, Тiл де жоқ, тым болмаса, сөйлесерге. Жаманды жақсы десең қорланады, Аққан жас қыз көзiнен парланады. «Құрбан қып мұның үшiн өзiмдi ал», – деп, Құшақтап бейшара қыз зарланады. – Қарағым, мұндай болды жатқан жерiң, Адам деп ескермедi кейiнгi елiң. Құдайым, мұратыңа жеткiз, – дедi, Қалидан пайда болған сағым керiм. Құдайым ендi сенен қалдырмасын, Қолында ит кәпiрдiң зар қылмасын. Қасында сүйенерлiк жолдасы жоқ, Далада қор боп қалды ғазиз басың. Болжаусыз дүние шiркiн өтер ме едi, Аллаға қатты зарым жетер ме едi?! Әуелде қор болмас деп ойлаушы едiм, Құдайым құдiретiңе жетер ме едi?! Құдай-ау, бұл қылғаны Құдiреттiң, Үйiңе мың да болса бүгiн жеттiң. Алланың хабарлаған Хақ достығы, Бiр хабар бiлдiрмейдi Құдiретiң. Зар жылап қыз бейшара фариад салды, Дауысы Құдiретке жетiп барды. Зарланған қыз дауысын естiген соң, Құдiрет рақым ойлап көңiлге алды. Жаманды жақсы десең арланады, Аққан жас қыз көзiнен парланады. «Сабыр қып бейшара қыз тоқтасын», – деп, Елшiге Жәбiрейiлдi жiбередi. Сол жерде нұр перiште келдi жетiп, Қалыпты қыз бейшара зарлық етiп. «Хабарды Мәдинеге саламын», – деп, Бейшара тоқтау салды сабыр етiп. – Тұрыңыз мен келгенше мұны бағып, Естiмесе не қылады олар келiп. Хабарды Мәдинеге саламын, – деп, Жөнелдi нұр перiште қанат қағып. Қас-қабақ арасында жетiп барды, Келдi де Хақ Расулға хабар бердi. Көл болып екi көзден аққан жасы, Мешiттiң құжырасында отыр едi. Келдi де Пайғамбарға бердi сәлем: – Жапанда зарлық еттi бiр жас балаң. Ер Қали жаны болса, тез жетсiн деп, Досыңыз хабар айтты Хақ Тағалаң. Жалғаннан Қанапия өткелi тұр, Басына қаза-өлiм жеткелi тұр. Бермесе өзi жәрдем Патша Құдай, Кеудеден ыстық жаны кеткелi тұр. Дейтұғын куһи Қаптың даласында, Сексен мың көп шерiктiң арасында, Бармаса жарты сағат жазым болар, Қалекең жете көрсiн баласына. Есiтiп Пайғамбарым талып қалды, Көңiлi бұл бала үшiн қатты жарым. «Құдай-ау, өңiм бе, – деп, – түсiм бе», – деп, Жинады сол арада жанның бәрiн. Жылады естiген соң жанның бәрi, Хақ жолдас отыз үш мың асхабтары. «Баламды көрiп өлсем арман жоқ», – деп, Түн қатып атқа мiндi хазiрет Қали. Ер Қали түнде жатып түс көредi, Түсiнде таңғажайып iс көредi. Бiр түстi қалғып кетiп көрген екен, Жүруге құдiретiңiз күш көредi. Сол күнi жатқан екен «иә, Құдайлап», Сайманның қару-жарақ бәрiн сайлап. Аттанып келсе хабар беремiн деп, Жолына хақ Дүлдүлiн қойған байлап. Қағынып төрт аяғын Дүлдүл тұрды, Қылышы қынабына сарт-сұрт ұрды. Көп жiгер Арысланнан кеттi қайнап, Жүруге «тәуекел» деп бетiн бұрды. Көп жiгер Арысланнан кеттi қайнап, Бөрiдей қойға шапқан көзi жайнап. «Жазасын кәпiрлердiң берейiн», – деп, Дүлдүлге ердi салды «иә, Құдайлап». Алды-арты жиылғанша бөгеледi, Қолынан оның басқа не келедi. Артымнан бiр-бiр басып келiңдер деп, Түн қатып хазiрет Қали жөнеледi. Халықтың бәрi келдi ұмар-жұмар, Хабарын естiген соң нағып шыдар. Қалидан мен де қалмай жетемiн деп, Жаяулап о да ұшты баба Ғұмар. Не түрлi жан жаратқан Хақ Тағалаң, Өзiнiң әмiрiнде барша ғалам. Айлықты алшаң басқан Дүлдүл аттан, Кетiптi сонда озып бес жүз қадам. Арыслан Қап тауына жетiп барды, Сол жерде ойлай-ойлай тұра қалды. «Естiсе ғарiп балам алдансын», – деп, Қышқырып сонда Қали айғай салды. Қышқырып сонда Қали айғай салды, Дауысы мың күншiлiк жерге барды. «Құдай-ау, әкем келiп қалған ба?!» – деп, Көтерiп сонда басын жұлып алды. Қалиды Құдай бастап алып келдi, Дауысын әкесiнiң таниды ендi. Қан басып жалғызсырап жатқан бала, Орнынан «иә, Құдайлап» түрегелдi. Ер Қали баласына жетiп келдi, Дүлдүлдiң жүрiсiмен келiп жеттi. «Әйтеуiр, аман болса көремiн», – деп, Кәпiрге баба Ғұмар кiрiп кеттi. Қырады батыр бабаң кiрiп кетiп, Қалыпты кәпiрлердiң халi кетiп. Артынан қанша жүйрiк қуса дағы, Ер бабаң ұстатпайды былқ-сылқ етiп. Кәпiрдi бара сала қыра бердi, Қылышпен кез келгенiн ұра бердi. Әйтеуiр, қалжыратқан осы ғой, – деп, Кезiне келгендерiн қыра бердi. Ер бабаң тиiседi бара сала, Болады жүрген жерi пара-пара. Ойлайды қалғандары қашамыз деп, Көрсетiп көресiңдi қылған iсiн қара. Тұрады Қали тақсыр сабыр етiп, Баласын көргеннен соң көңiлi бекiп. «Арманда көре алмай қалам ба», – деп, Балаға баба Ғұмар келдi жетiп. Баланы көргеннен соң жылады зар, Дүниенi жаяу кезген о да бiр сал. Жаны қалмай Мәдиненiң келiп қапты, Бастығы Құдай досы хақ Пайғамбар. Батырлар тұра қалды әлгi жерге, Әрқашан бейнет дайын талапты ерге. «Бұл кәпiрдi өлтiрiп кетейiк», – деп, Жөнелдi бiрi қалмай кәпiрлерге. Кәпiрге өңшең батыр жетiп келдi, Келгенiн мұсылманның о да бiлдi. «Бiз ендi бұған қарсы тұрмайық», – деп, Кәпiрдiң аз қалғаны дiнге кiрдi. Келiптi батыр бабаң бәрiн жайлап, Басына берген бақыт Құдай арнап. Қарсыласпай кәпiрлер дiнге кiрдi, Iшiнен өз патшасын келдi сайлап. Тоқтады Пайғамбардың ақылына, Бұл сөздiң қараңыздар ақырына. Адамын Мәдиненiң жиып алып, Қыз қалған ендi келдi шатырына. Шатырға өңшең батыр жетiп келдi, Келгенiн мұсылманның ол да бiлдi. Жолы деп бұрынғының парыз айтып, Иiле тағзым бiрлән сәлем қылды. Әуелгi тырнақалды жұпты қылды, Балаға қияметтi жұпты қылды. Сол қызды ендi қосты неке қиып, Алды-артын әлгi араға жиып алды. Бiрi – үлкен, бiрi – кiшi ағалары, Аллаға шын сүйiктi паналары. Кеп қайтты орта жолға олар дағы, Қанипа, Бибәтима аналары. Айтады насихат қып: – Жылама, – деп, Жыласаң бiздi мұндай қыла ма, – деп. «Бейнеттiң түбi – рахат» деген сөз бар, Үмбетiм қысқа тiлек тiлеме, – деп. Аллаға қабыл болды қылған дәтiм, Қылады не қылса да Құдiретiм. Берген соң өзi жәрдем Патша Құдай, Сол жерде тоқтау еттi Мұхаммедiм.

First, I took the Bismillah into my mouth, The grain given by Allah in measured portions. O congregation, if you listen carefully, I will speak the Bismillah from the Prophet. Let me say a few words from the Prophet, Those who listen will earn rewards. The companions were thirty-three thousand, from four cities, Can my words not be a sacrifice for those who have fallen? The beloved of Allah's true Prophet, With him were thirty-three thousand of his companions. They gathered for the assembly, All the people came together in one place. The Prophet gathered the congregation, Their trust was also delivered to them. He gathered his relatives, And then spoke his advice to the people. The Prophet arrived at the mosque, He looked around in all directions. Holding one side, he glanced, And took Muhammad-Qanapiah into his heart. There were seventeen brave sons of Khalid, This was in the words of the Prophet. A strong man with a hundred people, There was a slave named Qambar. “Let Qambar go to Rome,” he said, “Let him take seven camels,” he said. “Bring back apricots and raisins, Let him load as much as he can,” he said. The companions were thirty-three thousand, from four cities, Let one companion choose for himself,” he said. At the beginning, spreading the Bismillah, The good soul is one, but the essence is different. Muhammad-Qanapiah said, “I will go,” At that time, he was seven years old. This boy rushed, saying, “I will go, “I will see the world from my youth,” he said. “Your bones and body have not grown,” said Khalid, He does not want to let go, saying, “My dear.” His heart is pure like sweet water, He does not seek excess in the world. Not less than Qasen and Qusayin, He was the only child born to a woman named Qanapiah. Khalid did not want to let him go, Fearing he would become one with the enemy. Shining, the sun’s rays fell upon him, From birth, he was like a golden crown. “Is there a wish for him, my dear, You were born with a desire like mine. If you fall asleep in the steppe, it would be a shame, I do not want to let you go, my dear.” Khalid did not heed the boy’s words, The world is a false place without a refuge. Hoping to be a companion on the journey, Qambar followed behind and caught up. Both set out on the road, saying “trust,” Who knows how it will turn out for whom. They reached the city of Rome, Between evening and noon. They stayed for five or six days, Loading the fruits onto seven camels. They planned to reach Medina by night, But they returned one day late. Night fell, eyes were blinded, and the mirage faded, The boy’s rest was disturbed. A young child cannot rise from sleep, Unaware, Qambar had gone ahead. Cutting the reins, Qanapiah, Dismounted right there and lay down. There, he dismounted and lay down, Seeking the torment of thirst with determination. He did not know which direction to go, He set off towards the open plain. Now, the story becomes interesting, In the world, the eye sees what it hears. There was no water to drink, nor a blade of grass, He came across a high sand dune. Brave Qambar reached the middle of the land, There he paused, thinking deeply. Since there was no boy with him, He thought perhaps he had lost his way. Qambar’s heart softened there, His mind opened as his thoughts fled. He could find no sign of the boy, The place he had been was covered in dust. Wise Qambar thought a lot, He thought about the boy’s sorrow. Even if he cried here, who would care, He thought to go and give news. After a night, Qambar arrived, He came and informed the Holy Messenger. “I have lost the boy,” he said, Muhammad, the friend of God, weeps. There is no falsehood in this word, all is true, The Prophet’s words are never false. Unable to endure the boy’s weeping, The moon and sun sank in sorrow. “Look for the world ahead and behind,” he said, “Let no one remain unsearched,” he said. “If the earth is flat, search the pits, Let no infidel be caught unexpectedly,” he said. They all set off in different directions, The cries of Medina had become many. They could not search the world, After a night, Hazrat Khalid mounted his horse. Bilal and Qusman the scholar called, “Open up, let the brave journey, O Almighty Allah.” All of Medina mounted their horses, Everyone was going left and right. Hazrat Khalid mounted again, The heart of man finds peace in noble words. “I will find him before anyone else,” he said, Walking, so did Baba Gumar. Again, Abu Bakr mounted, He was no less a warrior than Khalid. He had three hundred companions with him, Heading in all directions. Brave Baba reached the mountain of Qap, He took weapons and tools with him. Soaring from the mountain of Qap in a single day, He traversed the world and saw everything. He knows the land well on foot, In times of panic, all his weapons are ready. Even if he searched the earth thoroughly, He still did not find a single trace of God. God had given them more than they needed, But man’s sorrow is a heavy burden. The people of Medina searched for ten days, Returning sorrowfully without news of the boy. Returning without news of the boy, They were filled with grief. Now, let me speak of the young boy, Let the people of Medina stand still. The boy’s horse remained there, not moving, No one knew the plight of the unfortunate. The young boy himself had gone, He had not eaten anything for seven days. The boy himself was still walking, His horse was weary and exhausted. Wandering in the desolate plain, The boy then cried out to God. The boy’s lament: Then the boy cries, His tears flow. The young boy laments, Crying out to God. “O my grandfather Muhammad, O my aunt Fatima, In the desolate plain, Shall a young boy remain?! My grandfather did not remember me, He did not spur the steed. He did not don his armor, He did not traverse the world. Your seven-year-old boy, Lamented in the wilderness. You have given much hardship to the boy, Will you take his soul without command? At the age of seven, I have wandered in the wilderness. Will I pass through this world lamenting, Will I reach the day of joy?! I was born of Khalid, Shall I fall prey to beasts? A boy remains in the wilderness, I marvel at Your power. I was the only one from one nest, My poor mother laments. I have not seen my grandfather’s face, I have not greeted my ancestor. I did not follow Qasen and Qusayin, I learned of the world’s falsehood, I bore what Allah ordained. Unable to see my grandfather’s face, My longing has departed within me. Our grandfather is Muhammad, Praying for many followers, You did not receive news from your friend, The Almighty did not inform. Thus the young boy lamented, All strength and courage left him. Even if he cried here, who would care, He stopped himself and remained patient. The young boy thought back and forth, He knew something terrible was coming. “God, I thank you for your writing,” he said, He tied his garment around his waist and stood firm. With no one to consult, The world is beyond comprehension. When he prayed to God and cried, The black stone melted from his tears. The boy’s name remained, and he walked on, With no companion, the boy was pitiful. His tears flowed like a lake, He reached the height of the sandy dunes. Now the time of the boy has come, He became a victim, wandering alone. Looking at the height of the sand, He saw a white tent shrouded in mist. The boy also noticed, Even if the good dies, the soul remains. “Why is this tent here in the wilderness?” he wondered, He marveled at God’s power. He thought, “I will go to this tent, To see what is inside, what is not.” If there is a person, I will eat with him, If my destined death comes, I will die. “I will go, trusting in whatever happens, I want to see what the Almighty has brought.” The young boy was like a blooming flower, He stood pitifully, suffering from the heat. The hoof of the steed is noble, He set off, tying himself to God. The boy reached the tent, God had given him much hardship. He saw a girl, like the full moon, Sitting on a golden throne. The young boy, blooming, was also a flower, The poor girl stood, tired and restless. As he looked into the depths of the tent, A bent old woman stood at the threshold. The boy approached the old woman, And greeted her with respect. “I have been hungry for many days, I am thirsty, O aunt, give me some water to drink,” he said. “How do you speak, boy, knock-knock, Why did you come here from the door?” When the thirsty boy came, she thought to give him water, “Did I prepare water for you to keep?” Upon seeing the water, he lowered his head, He did not think of the old woman as a person. The old woman came rushing, And struck him with her stick. The old woman looked at the young boy, Though she was young, her faith was weak. “My dear, I speak with compassion, Leave the tent,” she said, “quickly.” The young boy, frightened and alone, Left without a word, just as he was. “I will see what this is,” he thought, He made a shelter from a dry reed. Like the full moon, The girl suddenly stood up. “When I was lying down, half asleep, I asked the old woman, ‘Who is that?’” The old woman said, “A boy has come, I have received a little response from him.” “I was too scared to ask, His two eyes were burning like fire.” “A boy has come, God has sent him, He did not linger long, waiting for words. He has the mark of a lion on his face, I could not ask, my soul was frightened.” “Then call that boy,” she said, We will see where he has come from. He did not come from anything foreign, He is a hero of the world, a wise one. The old woman called the boy, Waving her hand, “Come quickly!” This boy is a piece of gold, He was lying down, sheltering with a dry reed. After being called, the boy came, He came and greeted her with respect. “Young boy, your lineage is young, your color is strange, O dear, I do not know who you are,” she said. “I will not tell you my truth at all, You must first tell me about yourself. If you do not tell me your story, I will bring the end of the world upon you.” The girl said, “Are you a human or a demon, Are you not the hero of this world? I compare your lineage to them, Are you one of Khalid’s many sons?” “Not everyone is as clever as you, You must think about the words that come to your heart. If you recognize my lineage, I am not Khalid’s son; my essence is different.” “If you tell your story, I will give you, Wisdom and strength are great companions. You look like a wolf, your brow is cold, You have come to Khalid’s presence.” “In my dream, I saw the Prophet, I believed in the existence of Allah. Include me among their followers,” I prayed, I prayed day and night to God. A boy was supposed to come from afar, He himself is weary and exhausted from many places. If he comes, you will become a true Muslim, In my dream, the Holy Prophet revealed it. Since then, I have had no news of the boy, I am a woman, I cannot find him. I thought perhaps he had a pen in his hand, I am lying here, lamenting, with no way out. The boy said, “If it happens, it is only from the Almighty, I am a girl, and I have reached you, do not boast. If you truly saw the Prophet in your dream, What are you doing here in this wilderness?” The girl said, “My father’s name is Guznapar, He is a giant, a demon, himself an infidel. I am coming to cut off Khalid’s head, Eighty thousand have gathered, the infidels are here. Those who do not see shameful words, Many infidels have gathered against us.” “I have a servant, a demon, I have placed him in the middle of the road as a pledge. One of the infidels is a warrior named Ghajim, His anger has spread among the infidels. If Khalid cuts off his head, Ghajim’s father would give me to him.” The boy said, “I am exhausted and distressed, I ask you, that is my complaint. If you truly saw the Prophet in your dream, Poor one, say the word of faith and become a Muslim.” “Young boy, we will say our strength, I will compare you to them. At first, there was a sign of a Muslim, My dear, please tell me your name.” “I am the one who has traveled on white paper, My home is the land of Medina, I am Qanapiah. The Prophet is my maternal uncle, my father is Khalid, If you ask, my name is Qanapiah.” The girl said, “You have become a practitioner of the Sharia, I have many desires in my heart, do not scold me. You say you have been hungry for many days, Here, take a break and eat food.” “I will not eat even if you offer me your food, I will not leave you and abandon you. From the beginning, the food of infidels has been forbidden to us, We have been raised in this tradition since childhood.” “My dear, you always speak to me, You are a child who does not shy away from any answer. What would be the sign of a Muslim? Teach me the way of faith.” There, the girl, the poor one, entered the faith, She also recognized the virtue of this girl. This boy is a piece of gold, He forbade the boy from indulging in desires. The boy taught the girl the religion, As he wandered the world on foot. He taught her from every science and every version, The light of faith filled her heart. The boy lay in the tent like a crescent moon, Though the boy was young, his heart was wise. The girl went outside and came back, saying: “O my, a group of people is coming.” I recognized, it is the warrior Ghajim, The infidel who went to seek Khalid’s head. His faith was strong, he was a fierce warrior, “My dear, do not be careless, be prepared.” The boy took up arms, God had given him much hardship. As he looked out the door, The eyes of the infidel caught sight of him. The infidel rushed in, He answered from atop his horse. “I have taken over the tent in your absence, Who is the rich one lying here?” he asked. The young boy, frightened and alone, Left without a word, just as he was. He thought to stab the boy, Taking a white spear, with a golden tassel in hand. He came to the boy and thrust his spear, The noble boy stood firm. “Prophet, my grandfather, support me,” he said, He too, “Yes, by God,” drew his sword. He struck the spear without touching him, When he pulled back, the infidel’s hand was left empty. One rode, the other walked, not wanting to be left behind, Both dismounted and began to fight. The infidel did not respect the boy, insulting him, He too raised his sword to protect his life. When he pulled back, the infidel’s hand was left empty, He struggled with the boy, holding him alone. The infidel’s horse stopped moving, The two warriors fought fiercely. For seven days, this boy fought, He overpowered the infidel with his strength. The boy decided the fate of that infidel, His movements were as swift as the wind. “O God, grant me the path of my grandfather,” he said, There he struck and cut off his head. He mounted and struck him in the chest, It appeared as if he had mounted a mountain. After cutting off the infidel’s head, He thanked Allah and made a vow. The Creator, God, had given him more than this, The secrets of man are all known to Allah. “Such a Ghajim warrior was killed,” they said, The old woman fled in the night. The wicked old woman reached the infidels, She came and informed the eighty thousand. After hearing this news from the old woman, Eighty thousand infidels mounted their horses. In the night, the dense group surrounded, Among them, a young boy remained alone. “Prophet, my grandfather, support me,” he said, He too, “Yes, by God,” moved forward. His grandfather was a beloved one to the Muslims, May God grant him strength in faith. When he swung his sword with both edges, He struck down a thousand infidels together. His eyes turned red like a blue wolf, Every word of theirs was a marvel. Like a blue wolf that charges alone at a thousand sheep, He stood alone among eighty thousand. They were slaughtered, no one could surpass him, The lone boy could not escape. The remaining ones thought to flee, But the dead horses could not carry them. The boy had no rest, day or night, There is no flaw in the words of the Prophet. Even if eighty thousand infidels surrounded him, In one moment, only twelve thousand remained. Who in the world could escape from such a hero, O God, keep me away from this earth. The situation became dire for the brave hero, His body was wounded in seventy places. The boy was wounded in seventy places, As he grew, he became stronger. The blood that flowed from his body shot up to the sky, The brave hero fell from his horse. The boy was left alone, fainting, What loneliness is this for a man? There was no companion to lean on, He fell from his horse at that moment. The boy could not rest, He could not utter a single word to anyone. He thought it was a mere trick, The infidels had become bold and could not pray. He wandered the world in summer and autumn, Wherever he went, he was met with salt and bread. The boy’s head was resting on the ground, The girl who had been left behind cried out. The girl came to the place where he was lamenting, Bending over the brave hero. She supported the boy’s head and cried, There were no words, at least to speak. If you call the bad good, you will be ashamed, The tears flowed from the girl’s eyes. “Take me as a sacrifice for this,” she cried, Embracing the poor boy, she lamented. “O my dear, what has happened to your resting place, The people of the later generation did not heed you. O God, grant me my wish,” she said, The mirage that arose from Khalid. O God, do not leave me now, Let not the infidel with a dog make me weep. There was no companion to lean on, The precious head remained in the wilderness. Could the unpredictable world pass away, Would my strong lament reach God?! At first, I thought I would not be humiliated, O God, would your power reach me?! O God, this is the doing of the Almighty, Even if there are a thousand, you have reached home today. The friendship of Allah’s messenger has been proclaimed, Your power does not reveal a single message. The poor girl cried out in lament, Her voice reached the Almighty. After hearing the girl’s lament, The Almighty thought of mercy. If you call the bad good, you will be ashamed, The tears flowed from the girl’s eyes. “Have patience, poor girl, stop crying,” She sent the angel Jibril to deliver the message. There, the angel of light arrived, The poor girl was still lamenting. “I will send the news to Medina,” she said, The poor girl stopped and calmed down. “Wait until I arrive, take care of this, If they do not hear, what will they do when they come?” “I will send the news to Medina,” she said, The angel of light took flight. In the blink of an eye, he arrived, He came and informed the Holy Messenger. The tears flowed like a lake from his eyes, He was sitting in the mosque’s courtyard. He came and greeted the Prophet: “A young boy has been lamenting in the wilderness. If Hazrat Khalid is alive, let him hurry, Your friend has informed you, O Almighty God. Qanapiah is crossing over from this world, Death is approaching him. If the Almighty does not help him, His warm soul is about to leave his body. They say in the land of Qap, Among eighty thousand infidels, If he does not arrive within half an hour, he will perish, Let Khalid reach his son.” Hearing this, my Prophet fainted, His heart was deeply troubled for this boy. “O God, is this a dream or a vision?” he said, He gathered everyone there. They wept upon hearing the news, The Holy Messenger and his thirty-three thousand companions. “If I see my son before I die, I have no regrets,” he said, He mounted his horse at night, Hazrat Khalid. Brave Khalid had a dream at night, In his dream, he saw a miraculous event. He had seen a dream while dozing, He saw the power of the Almighty. That day, he lay down saying, “O God,” He prepared all his weapons and armor. When he set off, he intended to deliver the news, He tied the holy Duldul for the journey. Duldul galloped, His sword clanged in its sheath. Much courage flowed from the lion, He set off, saying “trust in God.” As he gathered his strength, He urged Duldul forward, saying “O God.” He called out to the people behind him, “Follow me, one by one,” Hazrat Khalid set off. All the people came, rushing together, After hearing the news, how could they endure? “I will not fall behind Khalid,” Baba Gumar also set off on foot. Whatever kind of being the Almighty has created, All of creation is under His command. The Duldul horse, stepping boldly, Went ahead, covering five hundred steps. Brave Aryslan reached the mountain of Qap, There he paused, thinking deeply. “If my boy hears, he may be misled,” he thought, Then Khalid shouted loudly. Khalid shouted loudly, His voice reached a thousand miles. “O God, has my father come?!” he exclaimed, He lifted his head and recognized him. Khalid brought him back, Now he recognizes his father’s voice. The boy, covered in blood, was lying alone, He stood up, “O God,” he said. Brave Khalid reached his son, He arrived, coming with the pace of Duldul. “Finally, if he is safe, I will see him,” he said, Baba Gumar entered among the infidels. Brave Baba entered, The infidels were left in disarray. No matter how many swift horses chased, Brave Baba would not let them escape. As soon as he entered, he began to strike, He struck down anyone he encountered with his sword. “Surely, this is what has exhausted them,” he said, He struck down those who came to him. Brave Baba would strike as soon as he approached, Wherever he walked, it was a slaughter. The remaining ones thought to flee, They saw the consequences of their actions. Khalid stood patiently, After seeing his son, his heart was strengthened. “Will I not see my dreams?” he said, Baba Gumar came to his son. Upon seeing the boy, he wept bitterly, He too had wandered the world on foot. He arrived in Medina, The leader was the Holy Messenger of God. The warriors stood still at that place, There is always hardship ready for the determined warrior. “Let us kill this infidel,” they said, They rushed at the infidels without leaving anyone behind. The infidels were met by a host of warriors, The Muslims recognized their arrival. “Let us not stand against this,” they said, The remaining infidels entered the faith. Brave Baba settled everything, God granted him happiness. Without resistance, the infidels entered the faith, From among them, their king was chosen. The Prophet’s wisdom was halted, Look at the end of this story. He gathered the people of Medina, The girl who had been left came to her tent. The tent was filled with brave warriors, The Muslims recognized their arrival. They bowed, fulfilling the old duty, They bowed and greeted with respect. The first pair was made, The boy was joined in marriage. The girl was now wed, They gathered the blessings of the Almighty. One was the elder, the other was the younger brother, They were truly beloved to Allah. They returned to the middle of the road, Their mothers were Kanipah and Bibatima. They preached, saying: “Do not weep,” “If you cry, will it not be like this for us?” “There is a saying that the end of hardship is comfort,” “O my followers, do not wish for short desires.” Allah accepted my intentions, Whatever the Almighty does, He will do. After granting help, the Almighty God, There, my Muhammad found peace.